Гитче Къарачай районда сабан ишле къачан башланныкъдыла? Бу эмда башха сорууланы «Къарачайны» корреспонденти Къобанланы Махмут Гитче Къарачай районда эл мюлк управлениени тамадасы Ёзденланы Исмаилны джашы Рамазаннга бергенди.

- Гитче Къарачай район тау этеги районланы бириди. Джыл иги болса, арттотур (апрель) айда сабан ишлени башлаб, хычаман (май) айда бошаучанбыз. Алай болса да бир къауум фермерле сабан ишлени башлагъандыла. Гардош салыу къызыудады. Эм алгъа озгъан джылны джерчилик, малчылыкъ санагъатлада уруннганла къалай ашыргъанларыны юсюнден хапар айтайым.

Не заманда да бизни район асламысына малчылыкъ санагъатха уллу эс бёлюб тургъанды. Джерчилик санагъатха да уллу эс бёллюк эдик, алай а сабанларыбыз кёб тюлдюле. Бютеулей да 5502 гектар сабаныбыз барды. Биченликле бла джайлыкъларыбыз кёбдюле. 27471 гектарда бичен хазырлайдыла элчилерибиз. 62774 гектарда уа аланы маллары кютюледиле. Алгъын джыллада областны башха районларындан да келиб, Бийчесында къош салыучан эдиле малчыла. Айтханым аны ючюндю: джайлыкъларыбыз керти да кёбдюле. Малны не тюрлюсюн да кёб этерге мадарыбыз барды. Бу арт джыллада элчиле малларын кёб этгендиле. Артыкъ да бек тууар мал аслам болгъанды. Бюгюнлюкде районда 34470 тууар мал барды. Ма ол сандан 7909-у ийнекледиле. 2017-чи джылгъа кёре 2018-чи джыл тууар малланы саны 1,5 процентге аслам болгъанды. Районда ючюшер, тёртюшер ийнек тутханла бардыла. Аладан алгъан продукцияларын элчиле базаргъа чыгъарыб сатадыла. Бир къауумла уа сютлерин сют алыучу пунктха бередиле. Джауларын, бышлакъларын, сютбашыларын Нарсана шахаргъа элтиб сатадыла.

«Заман» газетни 2017-чи джыл эндреуюк (декабрь) айны 2-де чыкъгъан номеринде, юч аскерчини суратлары да салыныб, статья басмаланнган эди. Анда былай айтыла эди: «Бу юч сурат да редакцияны архивинде табылгъандыла. Джарсыугъа, кимле болгъанлары джазылыб тюлдю. Барысы да Хабаздандыла деген оюм барды. Ким биледи, алай эсе да. Кийимлерине кёре аскерчиледиле, урушха къатышхандыла. Андан ары уа къадарлары къалай къуралгъан болур аланы? Аланы таныгъанладан, билгенледен хапар сакълайбыз».

Багъалы «Заман» газетни редакциясы!

Сиз сордугъуз, мен айтайым. Бу суратлада адамланы мен иги таныйма. Ала Аппайланы Къазийни джашларыдыла – Мухаммат, Узейир эмда Маджир. Мени анамы туугъан тамада къарнашларыдыла… Ала ючюсю да 1941-чи – 1942-чи джыллада баргъан ачы сермешледе, керти эркишилеча, Ата джуртну къоруулагъандыла эмда джигитлеча ёлгендиле. Узейир танкист эди, чыны – лейтенант, Ленинград ючюн баргъан сермешлени биринде джоюлгъанды. Мухаммат лётчик эди, аны чыны да лейтенант болгъанды. Была экиси да 1939-чу джыл Къызыл Аскерге къуллукъ этерге кетген эдиле. Уллу Ата джурт къазауатны ал кюнлеринден башлаб, сермешлеге къатышыб келгендиле. Мухамматны уруш джолларыны юсюнден анасына джазгъан къагъытларындан билирге боллукъду. Ол, Кавказны къоруулай, джаралы болуб, Краснодар шахарда госпиталгъа тюшеди. Мухаммат аны юсюнден джаралары сау болгъандан сора джазгъанды письмоларыны биринде. Андан сора эки ай да озгъунчу Мухаммат экинчи кере да джаралы болады. Аны 1941-чи??джылны абыстол (ноябрь) айында джазгъан письмосунда быллай тизгинле бардыла: «Анам, джараларым сау болгъандыла, ючюнчю кере къазауатха кирирге хазырланама…».  Шимал Кавказны къоруулагъан сермешледе бола келгенини юсюнден ангылата, ол дагъыда былай джазгъан эди анасына: «Анам, Хабазны башы бла самолёт учса, ол мен огъуна болурма. Къоркъма сен, биз душманны джибермезбиз ары, ууатырбыз. Узейирден эртдеден бери да письмо алмайма. Хайда, анам, эсен тюбешейик…». Бу аны ахыр джазгъаны эди. Болса да аны аты бла келген эди дагъыда бир письмо. Ол Мухамматдан тюл эди, командирлери джазгъан эдиле аны 1942-чи джыл байрым (февраль) айны 13-де. Анда былай айтыла эди: «Сизни джашыгъыз, лейтенант Мухаммат Казиевич Аппаев, Ата джуртун къоруулай, джигитча, ёлгенди…».  Москва тийресинде, Иваново элни кёгюнде агъызадыла муну самолётун, полкну башчысы да кёре тургъанлай.

 Къайсы бир элни да келбетин сакълагъан аны керти адамларыдыла. Джамагъатны бирикдирген, кюч-къарыу бергенле да аладыла.

Аллай адамланы бири Малсюйгенланы Сюлеменни джашы Мухтар Черкесскени Юбилейный тийресинде джашайды. Шахарны бир тийреси болгъанлыкъгъа, Юбилейный кеси бир элчады: энчи арбаз, бачха, мал, талок, бичен, школ, сабий сад, межгит, джамагъат къабырла… Тийреден эки ийнек сюрюу да чыгъады бюгюнлюкде. Къысхасы, элчи джашау бла джашайды бу шахар тийре. Джамагъаты да кёб миллетни келечилеринден къуралгъан, алай а бир-бирлерин иги ангылагъан джамагъатды, артыкъсыз да биргелей джумушлагъа джетген сагъатда. «Бирден чёгюч урайыкъ» деб Джырчы Исмаил айтханлай, джетген кюнде биригирге аман тюлдюле юбилейныйчиле. Аны бирикдирирге себеб болгъан Малсюйген улу Мухтарча кишиледиле. Тирилиги болгъан, «мен» дегенден эсе «биз» дей билген, тынгысыз джюрекли адамды ол.

 Алгъаракълада къарачай юйдегилени кёбюсюнде  5-12 сабий болуучан эди. Бюгюн биз хапарын айтырыкъ Къарачайда аты алгъышлада айтылырлай адамланы бири Кипкеланы Ахматды. Ахмат Огъары Тебердиде джашагъан Кипкеланы Османны 17 сабийинден тёртюнчюсю болгъанды. Кёзюгюзге бир кёргюзюгюз бир юйдегиде 17 сабийни, аланы дуниягъа джаратыб, джокъдан бар этген ата-ананы!

Ол юйдегини сабийлерини ариу халилери, джумуш этиб башласала, тутхан ишлерин айыбсыз бишире билгенлери, аланы ата-аналарына сый, бюсюреу келтиргенлей тургъандыла. Османны юйдегиси иги бай джашагъанладан болуб, ёсе келгенле юйдегиге билеклик эте, джашау турмушун айныта билгендиле.

Озгъан ёмюрню 30-чу джылларында коллективизация башланнганлай, Османны юйдегисин  кулак атха чыгъарыб, Огъары Тебердиден  джангы къуралгъан Сары-Тюз элге кёчюргендиле. Кёчген джерлери узакъ болмаса да, ол заманнга кёре джууукъдан, тенгден хапар билген къыйын болгъанды. Ата, ана эгечлени, къарнашланы, аладан туугъанланы иги танымасала да, Османны юйдегиси къарт аналарындан ол къыйын заманлада да хапарлы болургъа кюрешгендиле.

 САЛАМ  БЕРИУНЮ СЫЙЫ

 «Салам Аллахны саламыды», деучендиле халкъда. Къанлы джауунг эсе да, ол салам берсе, саламын алыргъа керексе.

Санында сакъаты болгъан неда ёрге къобалмазча ауруб тургъан  адам болмаса, олтуруб неда джатыб тургъанлай салам берген-алгъан адет болмайды.

Уллу кёллюлюк этиб, бир кере сени саламынгы алмай къойгъан адамгъа, экинчи тюбеген заманынгда, ол кесини терслигин эсгериб кечгинлик тилемесе, салам бермей къояргъа эркинлигинг барды.

Сен танымагъан адамгъа бир сорлугъунг болса, чынг алгъа салам бер. Къабырлада ауазынгы чыгъарыб салам бериб айланма да, къол тутуб къой. Аякъ джолдан чыгъыб келген адамгъа салам бермейдиле, къол а чыртда тутмайдыла.

 

САЛАМ БЕРИУ

Экеулен тюбешселе, джылы бла ким гитче эсе,  ол биринчи салам берирге керекди. 

Огъартын келген бла тёбентин келген джыллары бла тенгиш эселе, огъартын келген тёбентин келгеннге биринчи салам береди.