XX-чы ЁМЮРДЕ
ЧАЧЫЛГЪАН КЪРАЛЛА
Дуния къуралгъанлы бери къралла къурала да, чачыла тургъандыла. «Менме дунияны тутуругъу», деб тургъан империяла да 300 джылдан ары хазна кёбге баралмагъандыла. Джангыз Византия (Кюнчыгъыш-Рум империя) христиан динни джайыб кюрешгени амалтын эмда  кесин сакълау кюрешде, Эски Румдан келген уллу сынамы болгъаны себебден 395-чи джылдан 1453-чю джылгъа дери (1000 джылдан артыкъны!), чачылмай тургъанды.
Кёб джашагъан империяланы сагъынсакъ, Осман империя да тюшеди эсибизге. Ол 1299-чу джылдан 1922-чи джылгъа дери (621 джыл) дунияны титиретиб тургъанды.
Кесигиз билгенден Александр Македонский, Наполеон I Бонапарт, Адольф Гитлер къурагъан империяла уа кеслери дуниядан кетген бла бирге джокъ болгъандыла.

Джашауларын кеслери къыйынлары бла ашырыб, кёзге тюшерге излемей, башларына сый, бюсюреу тартмай, ёзге юлгюге айтылырча юйдеги да ёсдюрюб, тёгерекдегилеге игиликлерин да джукъдуруб, дуниядан кетген адамла аз тюлдюле. Аллайланы бири болгъанды Эдиланы Маштайны джашы Мусса – Уллу Ата джурт къазауатда джуртуну азатлыгъы ючюн къан тёкген ётгюр уланларыбызны бири.
Огъары Марада джашагъан Эдиланы Маштай бла Гочияланы Нинюаны  джети сабийлери болгъанды: Паго, Кытан, Мусса, Аскер, Мариям, Сапият, Унух – тёрт джаш бла юч къыз.
1939-чу джыл Муссаны Къызыл Аскерге къуллукъ этерге чакъырадыла. Ол Узакъ Шаркъда Хасан кёлге джууукъда атлы полкга тюшеди.
- Атам айтханнга кёре, японлула, чекден ётюб, тынчлыкъны буза эдиле. Была да, от ачыб, аланы къуууб тургъандыла, - деб хапар айтады джашы Тохтар. – 1939-чу джылны аякъ сюреминде атам къуллукъ этген полкну, атларын, кеслерин да темир джол бла Польшаны чегине атадыла. Бир кюн уллу чынлары болгъан аскер къуллукъчула келиб, полкну тизедиле. «Кеси разылыгъы бла фин урушха барыргъа излегенле бир атламны алгъа чыгъыгъыз», - дейдиле. Талай адам чыгъады, ичлеринде мени атам да болады.

Дауутланы Зулкъарнайны джашы Махти 1922-чи джыл Акъ Суу элде туугъанды. Хуламо-Безенги районну аскер комиссариаты аны 1939-чу джылны эндреуюк (декабрь) айында Къызыл Аскерге къуллукъ этерге джибергенди. Ариу халиси, терен ангысы, ётгюр джюреги болгъан джити таулуну къуллукъ этген аскер бёлекни тамадасы аны башхалагъа юлгюге айтханлай тургъанды. Архивде сакъланнган къагъытлада аскер башчыладан Дауут улугъа этилген бюсюреуле ол шартларына шагъатлыкъ этедиле.
Махти Прибалтика аскер округда мараучу полкну пулемёт ротасында пулемётчу болуб къуллукъ этгенди. Къуллукъ этген биринчи айларында огъуна ол кесин махтаулу кёргюзгенди. 1941-чи джыл арттотур (апрель) айны 20-да Дауут улу къуллукъ этген аскер бёлекни командири аны тирилигини юсюнден газетде да джазгъанды. Аллай керти уланны ёсдюргенлери ючюн аны атасы Зулкъарнайгъа джюрек разылыгъын да билдириб, письмо джазыб ийген эди.

2019-чу джыл элия (июль) айны 12-де РФ-ны Миллет гвардия аскерлерини ветеринар-санитар къуллугъуну усталары кеслерини энчи байрамларын белгилейдиле.
Аны бла байламлы «Къарачай-Черкесия» КъТРК-ны журналистлери Росгвардияны республикан управлениесине барыб, кинологла бла итлени хар кюн сайын эртденлери неден башланнганы, къуллукъчу итлени къалай юретгенлери бла шагъырей болгъандыла.
«Бюгюнлюкде къуллукъчу итле кёб затха джарайдыла. Кинологланы уллу сабырлыкъ этгенлерини, итлени санлары, къанлары къалай ишлегенлери бла халилерин  иги билгенлерини кючюнден ала керти устала боладыла.

 

Гочияланы Джагъафарны джашы Аскер 1949-чу джыл туугъанды. Аланы  юйдеги ол джыллада  Къазахстанны  Джамбул областыны Талас районунда къуралгъан Ворошилов атлы колхозда джашагъанды.
 Ётген джылланы эсге тюшюре, милицияны отставкадагъы полковниги Аскер, туугъанындан бусагъатха дери заманда этген ишлерин эсге тюшюре, былай хапар айтхан эди:
- Мен дунияда аманны-игини не болгъанларын айырыр заманым джетгинчи,  адамланы джашау болумлары мен кёргенча болур, деб тура эдим. Нек дегенде, бизни юйдеги бир гитче, саман юйчюкде тура эди, орундугъубуз  болмагъаны амалтын, юй тюбюнде орун салыб, анда джатыб туруучан эдик. Бизни юйню къатында саман юйчюкледе атамы къарнашлары бла аланы юйдегилери - джашай эдиле. Бачхаланы сугъаргъан илипин суучукъну аргъы джанында уа, къарт атам бла къарт анам тура  эдиле.