МЫНГЫЛАН (БЕЛЕНА ЧЁРНАЯ)


Мынгылан экиджыллыкъ, мийиклиги бир метрге джетген уулу зибилди хансды. Баш тамыры бла тюб тамырыны арасы боюнча тогъай ызды. Тюб тамыры базыкъды, ёзеклиди, тюз энгишге ёседи, кёб ууакъ тамырлары бла джерде къаты бегийди, кеси да аман ийислиди.
Урлугъу къыркъар-къыркъаууз (август-сентябрь) айлада алынады. Дарманнга къургъакъ, ариу кюн, хансны юсюнден эртден  чыкъ неда джангур тамчы болмагъан кёзюуде (кюнортадан сора) джыяргъа керекди. Къуру бу болуб къалмай, башха хансланы да алай джыйгъан дурусду.
Мынгылан бек уулу болгъаны себебли, дарманнга хайырландыргъан адам, сансызлыкъ, уллу кёллюлюк этмесин, аны да черте, къаллай мардада джюрютюрге боллугъугъузну да айтайым.

 Медицина илмуланы доктору, Ставрополда медицина кърал академияны урология кафедрасыны профессору, Эресей Федерацияны эмда КъЧР-ни махтаулу врачы, Шимал Кавказ федерал округну эмда Ставрополь крайны баш урологу, Ставрополь край больницаны урология бёлюмюню тамада врачы Лайпанланы Хаджи-Мекерни джашы Хаджи-Ислам джууаблы къуллукъда ишлейди.
Лайпан улу бизни къралда, тыш къраллада да белгили урологланы бириди - ол Россия Федерацияны саулукъ сакълаудан айырмасыды, Урологланы Европа ассоциациясыны, РФ-ны Урологларыны правлениесини эмда президиумуну члениди. Тыш къраллада кесини билимин ёсдюрюрге деб курслагъа джети кере баргъанды, аны америкачы диплому да барды. Быллай онглу джетишимлеге къалай джеталгъанды ол? Бу соруугъа джууаб берир ючюн, аны сабий джылларыны, къайда, къалай окъугъаныны, ишлегенини юслеринден хапар айтыргъа тыйыншлыды.

 НАЗ (ПИХТА)


Хаман джашиллей тургъан, кимге да белгили, мийиклиги 50 метрге, базыкълыгъы бир метрге джетген терекди. Назны нарат терекча гагараклары боладыла. Аланы узунлукълары 15-20 сантиметрге джетедиле, кеслери да узун зугулдула, къыйырлары дуппукъдула. Къабугъу джарыкъ, къызылыракъ-кюл бетлиди, тёнгегини къабугъу тюбюрагъында джарылыб-джарылыб турады. Чыгъанагъа ушаш чапыракълары джити тюлдюле, кеслери да джассыдыла, къыйырлары энгишге ийилибдиле, ёрге джанлары мутхуз-джашилдиле, тюб джанларында экишер акъ сызлары болады.
Гагарак бутакъладагъы чапыракъла тёртгюлдюле, акъ сызлары болады. Эркиши гагаракла биришердиле, тиширыу гагаракла кёбдюле. Урлукъларыны “къанатлары” бардыла. Наз хычаман айда чагъады, урлугъун къыркъаууз айда джыяргъа боллукъду.
Чайыры хайырлыды, ол наз къабукъну ичинде иги тыкъ джыйылса, къабукъну тышында дугъурача болуб, кёрюнюб турады.

МУРСА (КРАПИВА ДВУДОМНАЯ)


Мурсаны мингле бла джылланы узагъына алимле, табибле, джамагъат билгичле, дарман ханс болгъанын ангылаб, тюрлю-тюрлю аурууланы багъаргъа буюруб келгендиле. Бюгюннгю кюнледе да сакъланады аны ол дараджасы.
Кёбджыллыкъ, мийиклиги 90-200 сантиметрге джетген хансды. Баш тамыры джыджымгъа ушашды, кёнделен ёседи, базыкъ бутакълагъа айырылыбды. Ол айырылгъан бутакъладан ууакъ тюйюмчекли кёб тюб тамырла джерге джайылыб, баш, тюб тамырларында джерде иги бегитедиле. Баш тамырдан ёсген саптагъайла кёбюсюне тюз ёрге кёлтюрюледиле, бир-бирлери башыракъларында бутакълагъа айырыладыла. Мурса саптагъайны тутуб кёрсенг тёртгюлдю.

НАУРУЗ ЧЕЧЕК (ПЕРВОЦВЕТ КРУПНОЧАШЕЧНЫЙ)

Науруз чечек джайлыкълада, чегетледе, кёкен аралада, ханслы ауушлада, тау этекледе ёседи. Дарманнга ол чакъгъан кёзюуюнде, чапыракъларын, гоккаларын аладыла, кюз айлада баш тамыры бла тюб тамырын джыйыб, ариу, таза джерде кебдириб, сакълайдыла. Шимал Кавказда 15 тюрлюсю тюбейди. Кёбюсю бирча хайырландырылады. Бу китабда мен эки тюрлюсюн джазгъанма: науруз чечек бла джандызны. Науруз чечек арттотур (апрель), хычаман (май), никкол (июнь) айлада чагъады. Аны чабхын аурууу болгъан, кесекле тийген, иги сиялмагъан, хыппырыкъ аталмайын къыйналгъан, джукъусуз адам, ёпкесинде сууугъу болгъан, безгек аурууу болгъан къалай хайырландырыргъа боллугъун да айтайым.
Науруз чечекни ууакъланнган баш-тюб тамырындан 10 граммын алыб, аны юсюне 200 миллилитр къайнагъан исси сууну къуюб, шайча этиб, сууутуб, сора сюзюб, джылылай кюнюне 3-4 кере уллу къашыкъ бла биришер ичигиз. Дагъыда былай этерге боллукъсуз: кебдирилиб джыйылгъан чапыракъларындан 10 граммны алыб, 200 миллилитр къайнай тургъан суугъа атыб, шайча этиб, сууутуб, сюзюб, кече бла кюннге аз-аз уртлаб бошагъыз. Алай хар кюн сайын этигиз. Бир кюн этилген науруз чечек сууну экинчи кюннге къоймагъыз.