ТЮРТЮ (БАРБАРИС ОБЫКНОВЕННЫЙ)

Кёб бутакълы кёкенди, мийиклиги 3 метрге джетеди. Тёнгегини да, бутакъларыны да къабугъу алгъа саргъылдым болады, бир кесек уллайгъандан сора кюл-кёксюлдюм бетли болады. Бутакъларында узунлукълары 2 сантиметр болгъан чыгъаналары джемишин джыйгъан сагъатда адамланы къолларына чанчыладыла. Ол чыгъаналы къууушларындан узунлукълары 4 сантиметр болгъан къысха саблары бла чапыракъла ёседиле. Гюллери саппа-сарыдыла, узун гюл саблада битедиле. Эркек урлукълары 6, тиши урлукълары бир боладыла. Джемиши зугулду, джарыкъ къызыл бетлиди, татыуу мыстыды. Хычаман (май) – никкол (июнь) айлада чагъады, урлугъу къыркъаууз (сентябрь)-аууз-герги (октябрь) айлада бишеди. Тюртю чегет къыйырлада, къабыргъа тик джерледе, кёкен аралада, тау этекледе, суу джагъалада ёседи. Бачхалагъа да саладыла. Дарманнга джемиши, чапырагъы, тамыры, къабугъу хайырландырыладыла. Дарманнга барысындан да бек джарагъан чапыракъларыдыла. Тюртю дунияда бек эртделеден бери халкъгъа дарманлыкъ этиб келеди. Аны джемиши суусабны кеседи, ашха ачады, кёлтюрюлген къан басымны тюшюреди. Къабугъу бла тамыры керилген къан тамырланы тарыракъ этедиле, къан келгенни тохтатадыла, ичегилени иги ишлетедиле, къууат бередиле, ётню чыгъарыргъа болушадыла, бауур ауруугъа, ичи ётгеннге да дармандыла. Къанны тохтатыр ючюн, тюртю тамырны къабугъундан бир гитче къашыкъ бла бирни алыб, юсюне 400 миллилитр къайнагъан сууну къуюб, шайча этиб, 4 сагъатны тутуб, сюзюб, 100 миллилитрден кюнюне 4 кере ичигиз. Бурундан, джаш орундан, тиш этден къан келгени болса да джарайды. Тюртюню чапыракъларындан уллу шай къашыкъ бла бирни алыб, анга 200 миллилитр исси сууну къуюб, къанджал сауутну башын джабыб, ичинде сууу къайнай тургъан уллуракъ сауутха салыб, 15 такъыйкъаны иги джылытыб, сора 40 такъыйкъаны башын джабыб, шай этиб къоюб, артда суу кисей бла сюзюб, сюзюлмеден уллу шай къашыкъ бла 4 кере ичигиз, ётюгюз иги джюрюмесе, баууругъузну къыяуу болса. Дагъыда: тюртюню ууакъланнган чапыракълары бла 40 градуслу аракъыны келишиулерин 1:5 этиб хайырланыгъыз. Сёз ючюн, 40 грамм чапыракъны юсюне 200 миллилитр аракъыны къуюб, башын джабыб, эки ыйыкъгъа фатарда бир къарангыракъ джерге салыб къойсагъыз, ол къараууз-къызыл бетли болуб, татыуу да мысты, ариу ийисли боллукъду. Аны суу кисей бла сюзюб, сюзюлмеден 25-30 тамчыны кюнюне юч кере ичигиз.

 РАСА (ПАПОРОТНИК МУЖСКОЙ)


Кёбджыллыкъ, мийиклиги бир метрге джетген хансды. Расаны базыкъ къысха баш тамырындан ингичге, узунуракъ, къонгур бетли тюб тамырла ёседиле. Бу хансны саптагъайы болмайды, баш тамырындан узун бутакъла кёлтюрюледиле. Аланы хар биринден эки джанына бирча чапыракъла къысха саблары бла ёседиле. Бу чапыракъланы бир кёрген экинчи кере унутурукъ тюлдю. Раса чакъмайды, юйрегени да къалгъан хансладан башхады.

Рахат джашауда

Къарачай-Черкес Республикада белгили хирург-уролог Батчаланы Сеит-Умарны атасы Хамид, Туугъанны джашы, биринчи Ташкёпюрде джашагъанды. Анда школну бошагъандан сора чегетчилик техникумгъа окъургъа киреди. 1924-чю джыл Батчалары Сары-Тюзге кёчгенлери амалтын, Хамид техникумну бошагъандан сора, Сары-Тюз элге къайтады. Ол джыллада орта, баш билимлери болгъанла аз болгъанлары амалтын, Хамидни Сары-Тюзде Ворошилов атлы колхозгъа председатель этедиле. Хамид Багъатырланы Сарбийни къызы Айшат бла бир юйдеги къурайды. Алагъа биринчи къыз сабий тууады. Анга Сапият деб атайдыла. Аны ызындан Сеит-Умар, Мекер тууадыла. Юч сабийлерине да къууана, рахат джашауда уруна, юлгюлю юйдеги къураб джашайдыла. Колхозну председателини юй бийчесиме деб, Айшат, уллу кёллю болуб, юйде олтуруб турмайды: мюлкню бригадаларыны бирине звеновой болады.

 ОРУС МУСХОТ
(ГОРИЧНИК РУССКИЙ)
Орус мусхот кёбджыллыкъ, мийиклиги 50-120 сантиметр болгъан ёсюмдю. Къысха баш тамырындан тюбюне ёседиле базыкъ ёзекли, аз бутакълы тюб тамырла. Кёбюсюне баш тамырдан тюз ёрге кёлтюрюлген, терен ызлы саптагъайла ёседиле.
Башырагъында бутакълары асламдыла. Андан эмда саптагъайны тюбюрагъындан битген чапыракълары узун саблыдыла. Саптагъайны орта сюреминде битгенле ууагъыракъдыла, къысха саблыдыла. Башындагъы чапыракълары бутакъсыз саптагъайдан къуууш тюблери бла ёседиле. Гюллери джоппудула, кюнлюкча, саптагъайны бутакъларыны да тюз башларында боладыла.

 НАРТЮХ (КУКУРУЗА ОБЫКНОВЕННАЯ)


Бирджыллыкъ, саптагъайыны мийиклиги 3 метрге джетген, кимге да белгили, мал ашха да, адам ашарыкъгъа да джарагъан, «эки тамакъны да джарсытмагъан» ёсюмдю. Тюб тамыры ууакъ ингичгеди, кёбдю, джоппуду. Саптагъайы тёгерекди, тюз ёрге кёлтюрюледи, ичи къуууш, мамукъгъа ушаш ёзеклиди. Чапыракълары сыйдам, къыйырлары джити, учлары да мизча, узундула, къууушлудула. Баш къылкъыларында гоккалары эркек урлукълудула, кеслери да джыйылыб, сибирткичадыла. Тиширыу урлукълары нартюхню сабахында узун ингичге халыча нартюх “чачдыла”, къызыл бетлидиле, энгишге салыныбдыла.
Урлугъу нартюх бюртюкдю, аны агъы да, сарысы да, башха тюрлюсю да болады. Къыркъар (август) айда чагъады, баш къусады. Аны бачхалада, сабанлада бек эркин битдиредиле. Дарманнга сабахыны джибегин (тиширыу урлугъун) хайырландырадыла. Джибегин, сабахыны нартюх бюртюклери сютлене башлагъан кёзюуден, нартюх бюртюкле бишген кёзюуюнде джыяргъа боллукъду. Сора салкъын джерде букъу, морт этмей, кебдирирге керекди. Нартюх сабахны джибегин къанны тохтатыргъа, дженгил уютургъа, ётню, сийдикни иги чыгъарыргъа джаратадыла.