НАЗ (ПИХТА)


Хаман джашиллей тургъан, кимге да белгили, мийиклиги 50 метрге, базыкълыгъы бир метрге джетген терекди. Назны нарат терекча гагараклары боладыла. Аланы узунлукълары 15-20 сантиметрге джетедиле, кеслери да узун зугулдула, къыйырлары дуппукъдула. Къабугъу джарыкъ, къызылыракъ-кюл бетлиди, тёнгегини къабугъу тюбюрагъында джарылыб-джарылыб турады. Чыгъанагъа ушаш чапыракълары джити тюлдюле, кеслери да джассыдыла, къыйырлары энгишге ийилибдиле, ёрге джанлары мутхуз-джашилдиле, тюб джанларында экишер акъ сызлары болады.
Гагарак бутакъладагъы чапыракъла тёртгюлдюле, акъ сызлары болады. Эркиши гагаракла биришердиле, тиширыу гагаракла кёбдюле. Урлукъларыны “къанатлары” бардыла. Наз хычаман айда чагъады, урлугъун къыркъаууз айда джыяргъа боллукъду.
Чайыры хайырлыды, ол наз къабукъну ичинде иги тыкъ джыйылса, къабукъну тышында дугъурача болуб, кёрюнюб турады.

МУРСА (КРАПИВА ДВУДОМНАЯ)


Мурсаны мингле бла джылланы узагъына алимле, табибле, джамагъат билгичле, дарман ханс болгъанын ангылаб, тюрлю-тюрлю аурууланы багъаргъа буюруб келгендиле. Бюгюннгю кюнледе да сакъланады аны ол дараджасы.
Кёбджыллыкъ, мийиклиги 90-200 сантиметрге джетген хансды. Баш тамыры джыджымгъа ушашды, кёнделен ёседи, базыкъ бутакълагъа айырылыбды. Ол айырылгъан бутакъладан ууакъ тюйюмчекли кёб тюб тамырла джерге джайылыб, баш, тюб тамырларында джерде иги бегитедиле. Баш тамырдан ёсген саптагъайла кёбюсюне тюз ёрге кёлтюрюледиле, бир-бирлери башыракъларында бутакълагъа айырыладыла. Мурса саптагъайны тутуб кёрсенг тёртгюлдю.

НАУРУЗ ЧЕЧЕК (ПЕРВОЦВЕТ КРУПНОЧАШЕЧНЫЙ)

Науруз чечек джайлыкълада, чегетледе, кёкен аралада, ханслы ауушлада, тау этекледе ёседи. Дарманнга ол чакъгъан кёзюуюнде, чапыракъларын, гоккаларын аладыла, кюз айлада баш тамыры бла тюб тамырын джыйыб, ариу, таза джерде кебдириб, сакълайдыла. Шимал Кавказда 15 тюрлюсю тюбейди. Кёбюсю бирча хайырландырылады. Бу китабда мен эки тюрлюсюн джазгъанма: науруз чечек бла джандызны. Науруз чечек арттотур (апрель), хычаман (май), никкол (июнь) айлада чагъады. Аны чабхын аурууу болгъан, кесекле тийген, иги сиялмагъан, хыппырыкъ аталмайын къыйналгъан, джукъусуз адам, ёпкесинде сууугъу болгъан, безгек аурууу болгъан къалай хайырландырыргъа боллугъун да айтайым.
Науруз чечекни ууакъланнган баш-тюб тамырындан 10 граммын алыб, аны юсюне 200 миллилитр къайнагъан исси сууну къуюб, шайча этиб, сууутуб, сора сюзюб, джылылай кюнюне 3-4 кере уллу къашыкъ бла биришер ичигиз. Дагъыда былай этерге боллукъсуз: кебдирилиб джыйылгъан чапыракъларындан 10 граммны алыб, 200 миллилитр къайнай тургъан суугъа атыб, шайча этиб, сууутуб, сюзюб, кече бла кюннге аз-аз уртлаб бошагъыз. Алай хар кюн сайын этигиз. Бир кюн этилген науруз чечек сууну экинчи кюннге къоймагъыз.

 КЮНДЮШ (ЧЕМЕРИЦА ЛОБЕЛЯ)


Мийиклиги 70-170 сантиметрге джетген, базыкълыгъы 2-3 сантиметр чакълы болгъан, кёбджыллыкъ ёсюмдю, тамыр къуралышы къалгъан кёбджыллыкъ ёсюмлеча джерге терен бармайды. Баш тамыры, къысха базыкъчыкъ болуб, топуракъны джукъа къатында тохтайды. Андан чыкъгъан джангы тамырчыкъла башлыкъ чохну чачакъларыча джоппу ёседиле.
Кюндюшню саптагъайы, балакъа сабча сыйдам, тёгерек болуб, баш тамырдан чыгъады да, чапыракъларыны орта къууушу бла кёкге айланыб ёседи. Базыкъ деб базыкъ болмаса да, ингичге да тюлдю, мусхотха джетише кетеди. Чапыракълары саптагъайны къабыргъаларындан чыгъыб, кенгине уллу джайылмай, тёгереклешиб, ёрю сюрем ёседиле. Узунлукълары 25 сантиметр, кенгликлери 15 сантиметрге дери джетедиле. Атны къулакъ хырзаларыча, узун сызгъылыдыла, джашил бетлидиле.

 2003-чю джыл башил (январь) айны 25-де ТАСС быллай затны басмалайды: «Впервые в истории Северного Кавказа профессор Карачаево-Черкесии Алимурат Текеев награждён одной из самых престижных мировых научных наград - международной премией ООН и золотой медалью «За выдающиеся заслуги в области информатизации мирового сообщества».
Быллай уллу саугъагъа тыйыншлы болгъан Текеланы Абуюсуфну джашы Алимурат, цивилизация чыгъаргъан ауруулагъа – атеросклерозгъа, гипертониягъа, инфарктха, инсультха, диабетге эмда башха ауруулагъа - къаршчы кюрешде джетишимли болгъаны бла кесинден озуб, миллетини да атын да айтдыргъанды.
Алимурат Къазахстанда, миллети депортациягъа ашырылгъан джерде, туугъанды. Халкъыбыз тарих джуртуна къайтхандан сора, Абуюсуфлары Огъары Тебердиде орналадыла. Фахмулу, акъыллы сабий Алимурат, былайда сегиз классны тауусхандан сора, Черкесскеде медицина училищеге киреди. Аны тамамлагъандан сора, Москвада И.М. Сеченов атлы Биринчи медицина институтха кириб, айырмагъа бошаб чыгъады.
1982-чи джылдан башлаб, 1985-чи джылгъа дери ол Къарачай шахарда санитар-эпидемиология станцияны бёлюм тамадасы болуб ишлейди.