Тёгерегиндегилеге джараргъа тырмашыу адам улуну эм ашхы шартларыны бириди. Ауруу кючлеб тургъан адамны ёлюмден къалдыра, аны саулугъун ызына къайтаргъан артыкъ да бюсюреулю ишди. Аны ючюн болур бурундан бери да чыкъгъан неда сыннган сюеклени орунларына келишдириб салыучу, балхам этиб, тюрлю-тюрлю аурууланы хорлаучу усталаны миллетни ичинде  уллу сыйлары болгъаны.

Ма аллай ашхы адамланы бири болгъанды халкъны аурууну тузагъындан къутхара, 50 джылдан аслам заманны медицинагъа толу берилиб ишлеген Алийланы Умарны джашы Шамил. Ол 1928-чи джыл Нарсанада туугъанды. Алийланы  Умарны юйдегиси да, халкъы бла бирге сюргюн болуб, Къыргъыз ССР-ге тюшеди. Шамил орта школну анда тауусады. Ол джыл огъуна Алма-Ата шахарда медицина институтха кириб, аны бошагъандан сора,  1951-чи джыл, Талас областны ара больницасында ишлеб башлайды. 1952-чи джыл а, Шамилни Фрунзе шахаргъа  иедиле да, анда сайлагъан  усталыгъыны  хакъындан 6-айлыкъ курсланы бошаб къайтады. Ол заманда хирургланы илму обществоларына киреди.

УЛЛУ МАНТ (ЛОПУХ БОЛЬШОЙ)

Экиджыллыкъ, кимге да эртдеден белгили хансды. Биринчи джылында баш тамырдан узунлукълары 60-70 сантиметрге, кенгликлери 30-50 сантиметрге джетген уллу чапыракъла, сабланы къыйырларында бир-бири юслерин джаба, тогъай битедиле, къыйырлары тишлидиле, кёк бетлидиле. Экинчи джылында мийиклиги эки метрге джетген саптагъай ёседи. Ол узунуча терен сызлыды, кёб бутакълыды, тюклюдю, къызылыракъ бетлиди, гыбы аулуду, тыйын терича джумушакъды. Саптагъайыны чапыракълары кёзюулю битедиле. Кеслери да джашил боладыла. Гоккалары хар бутакъчыкъны тёппесинде биришер джоппу тёгерекдиле, хар бирини кенглиги 3-3,5 сантиметрди.

ТЮЛКЮ КЪУЙРУКЪ (ТЫСЯЧЕЛИСТНИК ОБЫКНОВЕННЫЙ)

Кёбджыллыкъ, мийиклиги 20-80 сантиметрге джетген хансды. Тюб тамыры ингичгеди, чырмауукъча джер тюбюнде джайылма ёседи. Кёб бутакълыды, кёб джетеклиди, ол джетекледен саптагъайлагъа джанаша тогъай кёб чапыракъла тик ёседиле. Саптагъай тюз ёрге кёлтюрюледи.

КЪАЗ АЯКЪ, ТЮЛКЮ АЯКЪ (КАЛГАН ДИКИЙ)

Кёбджыллыкъ, алай уллу болмагъан, мийиклиги 30-50 сантиметрге джетген хансды. Бизни джерледе аны 5 тюрлюсю тюбейди, киштик аякъ, къаз аякъ, джайылма, тик ёсген, мырдыда ёсген да, дейдиле. Огъары джаны кёб башлыды, джерде кенделен ёседи, агъашча бек къатыды, ауурду, тыш кёрюнюшю къараракъ-къонгурду, ичи джангы къазылгъан сагъатда джарыкъ-къызыл бетлиди, кебдирилсе, къызыл-къонгур бетли болады.

Мен бусагъатда айтырыкъ затла джаш адамлагъа джарарла деб келеди кёлюме. Сёз адамны саулугъуну юсюнден барлыкъды. Мен врач тюлме. Алай а кесим сынагъан затны юсюнден айтыргъа излейме. Джаш заманымда саулугъум бир да иги эди: сууукъ не болгъанын билмей эдим.

Эшикде боран улуй турса да, джукъа кийиниб, уллула айтханны этмей, чыгъыб кетиучен эдим. Юйден ишге 10-15 минут барыргъа керек эди.