ЭЛКЪЫРГЪАН, БЁРЮ ШИБИЖИ

(ВОЛЧЕЯГОДНИК, ВОЛЧЬИ ЯГОДЫ)

Мийиклиги 1,5 метр болгъан бек уулу кёкенди. Чапыракълары сыйдамдыла, кёзюулю ёседиле, бутакъланы башларында бурулубдула, къараракъ-джашил бетлидиле. Юсюнде бир чапырагъы да болмагъан кёзюуде, арттотур-хычаман (апрель-май) айлада чагъады. Гоккалары бутакълагъа джабышыб боладыла. Гюллери къызыл-кимит бетлидиле, 3-5 гюллю бирге джоппудула. Тыш кёрюнюшю бек ариуду, омакъды. Къыркъар-къыркъаууз (август-сентябрь) айлада джемиши джылтырауукъ джарыкъ-къызыл бетли болуб, бютеу да бутакъланы джабыб, ким да сюйюнюб къараб турурчады. Бек уулу болгъаны себебли, уллу, гитче да сакъ болургъа керекди. Ариулугъуна алданыб, ашаб къояргъа боллукъду адам, артыкъсыз да сабийле. Джемиши аллай бир уулуду онун-онекисин чайнаб джутхан адам багъылмаса, бек аурургъа, таб, ёлюрге да боллукъду.

 ЧУМ (КИЗИЛ ОБЫКНОВЕННЫЙ)

Чум табигъатда кекенча да, терекча да тюбейди. Башында бутагъы, булчугъу, чапыракълары айтырча кёб болмайдыла, гоккалары джумушакъ, сары-алтын бетлидиле, ууакъ кюнлюкге ушаш джоппу джыйылыбдыла. Джемиши суулу, зугул сюеклиди, урлукълуду. Алтотур-арттотур (март-апрель) айлада чагъады, урлугъу къыркъар-къыркъаууз (август-сентябрь) айлада бишеди. Чум кёкен аралада, чегет къыйырлада, къабыргъалада, тик джерледе, тау этекледе да ёседи.

Дарманнга чумну джемишин да, чапырагъын да, къабугъун да, тамырын да хайырландырадыла. Къабугъун джаз башында, чум кесине джерден мылы тартхан кёзюуде чапыракълары болгъунчу, чапыракъларын никкол-элия (июнь-август) айлада, джемишин а толу бишгенине кёре хазырларгъа керекди. Къытайда чумну джемишин бютеу чархынга къууат-кюч къошаргъа, азгъынлыкъ джетген адамгъа борбай этдирирге, ёпке аурууу, джел аурууу болгъаннга бергендиле. Тамырын къайнатыб, джел аурууу болгъаннга ичиргендиле.

Джемишинден тюрлю-тюрлю къайнатмала, суусабха ичилген шербетле этилиб, къышха сакъланадыла. Шекер, суу къошуб, къайнатыб, кёбге сакъланырча хазырлайдыла.

Не тюрлю маразгъа да иги джарайды.

 

 ХУМЕЛЛеК (ХМЕЛЬ ОБЫКНОВЕННЫЙ)

Кёбджыллыкъ, узунлугъу 5-6 метр болгъан уулу ёсюмдю. Баш джаны джайылма ёседи, джыджымгъа ушашды. Саптагъайы узунду, тёртгюлдю, юсюнде къысха чыгъанакъ ийнелери бла. Чапыракълары зыбыр бутакълада ёседиле, узунлукълары 15 сантиметрге, кенгликлери 3-5 сантиметрге джетеди, тёгереги мычхы тишлечады, учу джити. Гоккалары джоппудула, джашилирек-сарыладыла, чапыракъланы къоюнларындан ёседиле. Эркиши урлугъу акъ-джашил бетлиди, сибирткичады, тиширыу гоккалары биришер, 3 миллиметрли гагарак джоппудула. Джай айлада чагъады, урлугъу къач сюремде бишеди. Хумеллек ырджылада, мырды джерледе, кёкен аралада, ёзен суу джагъалада, бачхалада ёседи. Бачхалада урлугъун салыб да битдиредиле.

 ТЫХТЕН, КЪАЯ СОХАН, АЙЮ СОХАН (ЧЕРЕМША)

Кийик ёсген, кёбджыллыкъ, мийиклиги 60 сантиметрге джетген хансды. Бизде тыхтеннге къая сохан, айю сохан, айю сарысмакъ деб, тюрлю-тюрлю айтадыла. Аны тюб соханындан башланнган саптагъайы чапыракъсызды, ёрге ёседи. Тюз тёппесинде гюл джоппусу кюнлюкге ушашды.

Гюллери акъдыла, кеслери да узун гокка саблада битедиле. Тыхтен хычаман (май) айда чагъады, урлукъ этгенлей, бютеу да ханс къуу болуб башлайды. Джайлыкълада, тик, къабыргъа джерледе, чегет къыйырлада, талалада, сыртлада ёседи. Аны дарманлыгъы талай ёмюрледен бери белгилиди. Мисирчиле фараонланы заманларындан ол сарысмакъны бек сыйлы хансха санаб, дженгил чиримегенлери ючюн, бу ханс бла хант этиб тургъандыла.

  УЛЛУ ИТ ТИЛИ ЧАПЫРАКЪ

(ПОДОРОЖНИК БОЛЬШОЙ)

Кёбджыллыкъ хансды. Бизни джерледе бир-бирине ушаш тёрт тюрлюсю тюбейди. Бир-бирлерине ушашдыла, дарманлыкълары да бирчаракъдыла. Уллу ит тили чапыракъны юсюнден джазама. Аны гюл саптагъайыны не чапырагъы, не гюлю болмайды, джангыз тюз башында къарамсыз къалын къылкъысы къонгуруракъ кёб гоккачыкълары бла, мийиклиги да 30-50 сантиметрге джетеди. Гоккалары джашил бетли, гаккы тюрюслю боладыла. Тамырлары кёб, джерге джайылыб ёседиле, терен бармайдыла, мылы кюн тюбюнден тутуб, тартыб чыгъарыргъа боллукъду.

ФАТАР КЪЫТАЙ ТАМЫР (КАЛАНХОЭ ПЕРИСТОЕ)

Дайым джашиллей тургъан, мийиклиги метрден артыкъ ёсюмдю. Къышы-джазы да исси джерледе Азияда, Африкада, Австралияда дагъыда башха къраллада битеди. Бизде къуру фатарда, юйде ёсдюредиле. Сууукъну келтюрмейди. Тамыры, бутакълары къысхадыла, саптагъайы тюз ёрге ёседи, къалын чапыракълары бек суулудула. Аланы къыйырлары тишлидиле. Гоккалары джоппу джыйылыбдыла. Урлугъу гитче чапыракъчыкъларыдыла, ала топуракъгъа тюшгенлей, тамыр байлаб башлайдыла.