КЪЫТАЙ ТАМЫР(ЖЕНЬШЕНЬ) 


Бизни джерледе кийик ёсген дарман тюлдю, аны алайлыгъын аты да айтыб турады. Табигъатда кёбюсюне Къытайда, Кореяда тюбейди. Эресейни кюн чыкъгъан джанында да Приморск крайда, Хабаровск крайда кийик ёседи. Эртде заманлада Къытайда чегет джаныуарланы бийи къапланды, тенгиз джаныуарланы бийи ауузунда от джаннган уллу джыланды (дракон), чегет хансланы бийи къытай тамырды, дегендиле. Бу тамыр Къытайда юч минг джылдан аслам заманны дарманлыкъгъа эркин джюрютюледи. Къытайлыла, анга къуру ауругъанны сау этгенден сора да, ёле тургъаннга джан салады, дегендиле. Къытай тамырны арт джыллада алимле Тебердиде битдиргендиле, бюгюнлюкде танг кесек джерде ёсдюредиле.
Къытай тамыр кёбджыллыкъ, мийиклиги 70-80 сантиметрге джетген ёсюмдю. Тамыры базыкъды, джыйрыкъды, этлиди, къысхады, ууакъ бутакълыды, тюб къыйыры кеселеккелеге ушашды, анга “ Адам тамыр да”, дейдиле. Кеси да эки бёлюмлюдю. Бирине баш тамыры (бойну) дейдиле, бирине да тюб тамыры.

   Сабийле сау-эсен туусала, табхан аналарындан кем болмайды врачланы къууанчлары да. Алай болса да, сабий туугъанлай огъуна аны кемизли джери, чархында бирси кемликлери дженгил билиниб къалмайдыла. Аны амалтын, къайсы бир врачха да сабийни саулугъуну беклигини юсюнден толу билиб барыргъа бек къыйынды. Сабий аякъланнгынчы аны керти уста врачха кёргюзгенлей турургъа керекди. Устаны оюму анагъа, атагъа артыкъ болмаз, эшта.
Эркенланы Салауатны къызы Зурида Къарачай районда Къумуш элни орта школун айырмагъа тауусуб, Ставрополдагъы медицина институтха окъургъа киргенди. Зуриданы атасы, анасы медицинаны джолун сайларгъа анга гитчеликден огъуна сингдире баргъандыла. Атасыны къарнашы Эркенланы Алий Эресейни махтаулу врачы, уста хирург кёб джылланы Ставрополда больницада ишлегенди. Аны сынамындан Къарачай-Черкесиядан джаш врачла кёб затлагъа юреннгенлей тургъандыла. Аны юйдегиси, сабийлери да медикледиле. Аны айтханым, Зуридагъа медицинаны сюйдюрген аны эм джууукъ адамларындан келген усталыкъ болгъанды.

  НАНЫКЪ (МАЛИНА ОБЫКНОВЕННАЯ)


Мийиклиги 1-3 метр болгъан джарым кёкенди. Джерге ууакъ тамырла бла бегийди. Баш тамыры кёбджыллыкъды, андан экиджыллыкъ саптагъайла ёседиле. Ала биринчи джыл джетеклидиле, джашил хансчадыла, джемишсиздиле, урлукъсуздула, къабукъларында, ийнеча, чыгъаналары боладыла. Къыш саптагъайла агъачха ушаш къатадыла, чыгъаналары тюшедиле. Экинчи джыл, ол къаты саптагъайла чагъадыла, джемиш да, урлукъ да этедиле. Джемиши бишгенден сора, джемиш урлукъ этген саптагъайла къуу боладыла. Аланы орунларына джангыдан экиджыллыкъ саптагъайла чыгъадыла. Чапыракълары кёзюулю ёседиле, 3-7 боладыла.

 МЫНГЫЛАН (БЕЛЕНА ЧЁРНАЯ)


Мынгылан экиджыллыкъ, мийиклиги бир метрге джетген уулу зибилди хансды. Баш тамыры бла тюб тамырыны арасы боюнча тогъай ызды. Тюб тамыры базыкъды, ёзеклиди, тюз энгишге ёседи, кёб ууакъ тамырлары бла джерде къаты бегийди, кеси да аман ийислиди.
Урлугъу къыркъар-къыркъаууз (август-сентябрь) айлада алынады. Дарманнга къургъакъ, ариу кюн, хансны юсюнден эртден  чыкъ неда джангур тамчы болмагъан кёзюуде (кюнортадан сора) джыяргъа керекди. Къуру бу болуб къалмай, башха хансланы да алай джыйгъан дурусду.
Мынгылан бек уулу болгъаны себебли, дарманнга хайырландыргъан адам, сансызлыкъ, уллу кёллюлюк этмесин, аны да черте, къаллай мардада джюрютюрге боллугъугъузну да айтайым.

 Медицина илмуланы доктору, Ставрополда медицина кърал академияны урология кафедрасыны профессору, Эресей Федерацияны эмда КъЧР-ни махтаулу врачы, Шимал Кавказ федерал округну эмда Ставрополь крайны баш урологу, Ставрополь край больницаны урология бёлюмюню тамада врачы Лайпанланы Хаджи-Мекерни джашы Хаджи-Ислам джууаблы къуллукъда ишлейди.
Лайпан улу бизни къралда, тыш къраллада да белгили урологланы бириди - ол Россия Федерацияны саулукъ сакълаудан айырмасыды, Урологланы Европа ассоциациясыны, РФ-ны Урологларыны правлениесини эмда президиумуну члениди. Тыш къраллада кесини билимин ёсдюрюрге деб курслагъа джети кере баргъанды, аны америкачы диплому да барды. Быллай онглу джетишимлеге къалай джеталгъанды ол? Бу соруугъа джууаб берир ючюн, аны сабий джылларыны, къайда, къалай окъугъаныны, ишлегенини юслеринден хапар айтыргъа тыйыншлыды.