ОРУС МУСХОТ
(ГОРИЧНИК РУССКИЙ)
Орус мусхот кёбджыллыкъ, мийиклиги 50-120 сантиметр болгъан ёсюмдю. Къысха баш тамырындан тюбюне ёседиле базыкъ ёзекли, аз бутакълы тюб тамырла. Кёбюсюне баш тамырдан тюз ёрге кёлтюрюлген, терен ызлы саптагъайла ёседиле.
Башырагъында бутакълары асламдыла. Андан эмда саптагъайны тюбюрагъындан битген чапыракълары узун саблыдыла. Саптагъайны орта сюреминде битгенле ууагъыракъдыла, къысха саблыдыла. Башындагъы чапыракълары бутакъсыз саптагъайдан къуууш тюблери бла ёседиле. Гюллери джоппудула, кюнлюкча, саптагъайны бутакъларыны да тюз башларында боладыла.

 НАРТЮХ (КУКУРУЗА ОБЫКНОВЕННАЯ)


Бирджыллыкъ, саптагъайыны мийиклиги 3 метрге джетген, кимге да белгили, мал ашха да, адам ашарыкъгъа да джарагъан, «эки тамакъны да джарсытмагъан» ёсюмдю. Тюб тамыры ууакъ ингичгеди, кёбдю, джоппуду. Саптагъайы тёгерекди, тюз ёрге кёлтюрюледи, ичи къуууш, мамукъгъа ушаш ёзеклиди. Чапыракълары сыйдам, къыйырлары джити, учлары да мизча, узундула, къууушлудула. Баш къылкъыларында гоккалары эркек урлукълудула, кеслери да джыйылыб, сибирткичадыла. Тиширыу урлукълары нартюхню сабахында узун ингичге халыча нартюх “чачдыла”, къызыл бетлидиле, энгишге салыныбдыла.
Урлугъу нартюх бюртюкдю, аны агъы да, сарысы да, башха тюрлюсю да болады. Къыркъар (август) айда чагъады, баш къусады. Аны бачхалада, сабанлада бек эркин битдиредиле. Дарманнга сабахыны джибегин (тиширыу урлугъун) хайырландырадыла. Джибегин, сабахыны нартюх бюртюклери сютлене башлагъан кёзюуден, нартюх бюртюкле бишген кёзюуюнде джыяргъа боллукъду. Сора салкъын джерде букъу, морт этмей, кебдирирге керекди. Нартюх сабахны джибегин къанны тохтатыргъа, дженгил уютургъа, ётню, сийдикни иги чыгъарыргъа джаратадыла.

 КЪЫТАЙ ТАМЫР(ЖЕНЬШЕНЬ) 


Бизни джерледе кийик ёсген дарман тюлдю, аны алайлыгъын аты да айтыб турады. Табигъатда кёбюсюне Къытайда, Кореяда тюбейди. Эресейни кюн чыкъгъан джанында да Приморск крайда, Хабаровск крайда кийик ёседи. Эртде заманлада Къытайда чегет джаныуарланы бийи къапланды, тенгиз джаныуарланы бийи ауузунда от джаннган уллу джыланды (дракон), чегет хансланы бийи къытай тамырды, дегендиле. Бу тамыр Къытайда юч минг джылдан аслам заманны дарманлыкъгъа эркин джюрютюледи. Къытайлыла, анга къуру ауругъанны сау этгенден сора да, ёле тургъаннга джан салады, дегендиле. Къытай тамырны арт джыллада алимле Тебердиде битдиргендиле, бюгюнлюкде танг кесек джерде ёсдюредиле.
Къытай тамыр кёбджыллыкъ, мийиклиги 70-80 сантиметрге джетген ёсюмдю. Тамыры базыкъды, джыйрыкъды, этлиди, къысхады, ууакъ бутакълыды, тюб къыйыры кеселеккелеге ушашды, анга “ Адам тамыр да”, дейдиле. Кеси да эки бёлюмлюдю. Бирине баш тамыры (бойну) дейдиле, бирине да тюб тамыры.

   Сабийле сау-эсен туусала, табхан аналарындан кем болмайды врачланы къууанчлары да. Алай болса да, сабий туугъанлай огъуна аны кемизли джери, чархында бирси кемликлери дженгил билиниб къалмайдыла. Аны амалтын, къайсы бир врачха да сабийни саулугъуну беклигини юсюнден толу билиб барыргъа бек къыйынды. Сабий аякъланнгынчы аны керти уста врачха кёргюзгенлей турургъа керекди. Устаны оюму анагъа, атагъа артыкъ болмаз, эшта.
Эркенланы Салауатны къызы Зурида Къарачай районда Къумуш элни орта школун айырмагъа тауусуб, Ставрополдагъы медицина институтха окъургъа киргенди. Зуриданы атасы, анасы медицинаны джолун сайларгъа анга гитчеликден огъуна сингдире баргъандыла. Атасыны къарнашы Эркенланы Алий Эресейни махтаулу врачы, уста хирург кёб джылланы Ставрополда больницада ишлегенди. Аны сынамындан Къарачай-Черкесиядан джаш врачла кёб затлагъа юреннгенлей тургъандыла. Аны юйдегиси, сабийлери да медикледиле. Аны айтханым, Зуридагъа медицинаны сюйдюрген аны эм джууукъ адамларындан келген усталыкъ болгъанды.

  НАНЫКЪ (МАЛИНА ОБЫКНОВЕННАЯ)


Мийиклиги 1-3 метр болгъан джарым кёкенди. Джерге ууакъ тамырла бла бегийди. Баш тамыры кёбджыллыкъды, андан экиджыллыкъ саптагъайла ёседиле. Ала биринчи джыл джетеклидиле, джашил хансчадыла, джемишсиздиле, урлукъсуздула, къабукъларында, ийнеча, чыгъаналары боладыла. Къыш саптагъайла агъачха ушаш къатадыла, чыгъаналары тюшедиле. Экинчи джыл, ол къаты саптагъайла чагъадыла, джемиш да, урлукъ да этедиле. Джемиши бишгенден сора, джемиш урлукъ этген саптагъайла къуу боладыла. Аланы орунларына джангыдан экиджыллыкъ саптагъайла чыгъадыла. Чапыракълары кёзюулю ёседиле, 3-7 боладыла.