«Къарачай» газетни къыркъаууз (сентябрь) айны 24-де чыкъгъан 72-чи номеринде мени «Тюзлюк тюзде къалмаз» деген статьям басмаланнган эди. Анда къарт атамы атасы Бекболатланы Мутай афендини юсюнден айтыла эди.

Бу джол а Бекболатланы Мутай афендини сабийлерини, туудуукъларыны, аладан туугъанланы юслеринден хапар айтыргъа излейме.
Миллетле арасы байламлылыкъны ёсюмюню себебинден джангы юйдегиле да къурала келгендиле. Тюрлю-тюрлю миллетлени келечилери туугъан джуртларындан башха джерлеге кёчгенлери бла джангы тукъумла да джаратылгъандыла. Дагъыстан бла Къарачай от хоншула болмасала да, аланы миллетлери ёмюрледен бери бир-бирлери бла шохлукъ джюрютюб келедиле. Къарачай-Черкесияда, аны тышында да Бекболатлары деген къумукъ тукъумну тарихи къарт атамы атасы Мутай афендини аты бла байламлыды. Мутай афенди диннге кючлю берилгени бла бюгюннгю Къарачай-Черкесиягъа келгенди. Бу регионда муслиман динни тутхан миллетле Мутай афендиге (къарачайлыланы бир къаууму анга Матай дегенди) сый-махтау бергендиле. Арадан талай заман ётгенинден сора Мутай афенди Дагъыстанны Буйнакск элинде джашагъан атасы бла анасына баргъанды. Анда ол Хасанланы Ажа деген къумукъ къызгъа юйленнгенди. Бекболатлары, Къарачайгъа къайтыб келиб, Джёгетей ёзенде орналгъандыла. Джамагъатны арасында аланы сыйлары уллу болгъанды. Мутай афенди бла Ажаны алты сабийлери болгъанды – беш джаш (Джумукъ, Далхат, Асадулла, Ислам (мени къарт атам), Бияслан бла бир къыз (Балкъу).
Мутай афендини джашлары бары да къарачай къызлагъа юйленнгендиле, къызы Балкъу да къарачайлыгъа баргъанды. Айтыргъа, Джумукъ Къоркъмазладан, Далхат Лайпанладан, Асадулла Гочияладан, Ислам Айбазладан, Бияслан Хапаладан къызланы алгъандыла. Балкъу да Айбазладан джаш бла джазыуун бир этгенди. Алай бла, Къарачай-Черкесияда, аны тышында да Бекболатланы тукъумну тамалы салыннганды.
Бекболатлары деген къумукъ тукъум къуралгъанлы аны Къарачайда бюгюннге дери тарихи беш тёлюге сыйынады. Мутай афендини туудукълары тюрлю-тюрлю санагъатлада атларын махтау бла айтдырыб ишлейдиле.
Сёз ючюн, Тхакохланы Индира (тёртюнчю тёлю) Москвада Федерал налог къуллукъну ара аппаратыны консультанты болуб ишлейди. Саулукъ сакълау санагъатда уруннганла да бардыла: Бекболатланы Ильяс (ючюнчю тёлю) хирургду, Тхакохланы Тамара (бёшинчи тёлю) Испанияда косметологду. Тхакохланы Сюзанна (бешинчи тёлю) юристди.
Илму эмда чыгъармачылыкъ ишле бла кюрешгенле – физика-математика илмуланы доктору, профессор, ПГНИУ-ну Геология факультетини «Прогнозное моделирование в геосистемах» деген илму-тинтиу лабораториясыны илму консультанты, кърал саугъаланы иеси Лайпанланы Хамит (ючюнчю тёлю); Лайпанланы Хаджидаут (ючюнчю тёлю) Эресейни Суратчыларыны союзуну къурамындады. Лайпанланы Артур (тёртюнчю тёлю) КъЧР-ни Финанс министерствосуну бёлюмюню тамадасы къуллукъну толтурады.
Бекболатланы Солтан (ючюнчю тёлю) Къарачай шахарны баш архитектору болуб тургъанды. Бекболатланы Расул (тёртюнчю тёлю) табышлылыкъ ишни сайлагъанды.
Башында айтылгъан адамладан сора да, мода эмда ариулукъ джаны устала да бардыла – Эриккенланы Фатима (тёртюнчю тёлю), Болатланы Асият дагъыда башхала.
Мутай афендини Эресейде эмда тыш къраллада джашагъан, атларын махтау бла айтдырыб уруннган туудукъларыны юсюнден айтхан заманда, аны ич дуниясы бла сыфатын теренирек ачыкъларынг келеди.
Мутай эфендини джашау джолуна философия джаны бла къарасакъ, эки баш къауум барды – ич дуния бла сыфат. Алай бла, Бекболатланы Мутай афендини джашау джолунда, аны халисинде бу шартланы кёребиз:
1) ийнанмакълыкъ бла джигитлик. Мутай афенди имам Шамиль къурагъан къозгъалыугъа къошулгъанды. Ол аны ётгюрлюгюн кёргюзеди; 2) ийман. Мутай афенди джамагъатны арасында динни джайгъанды, адамланы кёб затха юретгенди. Аны джашы Асадулла да, атасыча, дин къуллукъчу болгъанды; 3) адеблилик бла сый. Мутай афендини ишине муслиман динни тутхан миллетлени келечилери сый бергендиле. Къарачайда белгили дин къуллукъчу, устаз Боташланы Мухаммад хаджи (Шакай улу) Совет Союзну къыйын джылларында: «Матайны хурмети бла Джёгетей ёзеннге ачлыкъ тиймегенди», – деген эди. Ол замандагъыла айтханнга кёре, Мутай афендини Джёгетей ёзенде къабырындан нюр ургъанды.
Башында айтылгъанны тамалында Бекболатланы Мутай афендини башха джерден бизни джуртубузгъа кёчюб келгени Шимал Кавказны тарихинде энчи ыз къойгъанды. Ол афенди атны джюрютгени себебли, джамагъат арасында сыйы уллу болгъанды, бир-бирлерине кёлкъалдылары болгъанланы джарашдырыугъа, адетлени сакълаугъа юлюш къошханды, джаш тёлюге насихатлыкъ этгенди. Айтыргъа, адамланы джюреклеринде огъур ыз къойгъанды.
Хапарымы аягъында мен немча философ Артур Шопенгауэрни эсиме тюшюрдюм. Ол, хар затны да ахыры болгъаныны юсюнден сагъыш эте: «Всё что имеет начало, должно иметь и конец», – деген эди. Къарачай-Черкесияда къарт атамы атасы Бекболатланы Мутай афендини джашау джолу, этген ашхы ишлери
1795-чи – 1873-чю джыллада ётгенди. Ол Эски Джётгетей элни къабырларында асыралгъанды. Мен ол заманны адамы болсам, Мутай афендини сын ташында: «Аны джашауу джарыкъ эди. Ол адамлагъа чомарт джюрегинден юлюш этген керти таулу эди», – деген сёзлени джазарыкъ эдим...

ЛАЙПАНЛАНЫ Хамит,
физика-математика илмуланы доктору, профессор.
Къарачай шахар.

 
{jcomments}