Ара шахарыбызны 200-джыллыгъына атаб, "Черкесск шахарны сыйлы адамы" деген атны джюрютген джердешлерибиз бла шагъырей этебиз.
Акъбайланы Османны джашы Магомет 1915-чи джыл къыркъар (август) айны 12-де Учкулан элде туугъанды. Туугъан элинде устаз, школну директору болуб ишлегенди. Комсомолну Къарачай область комитетини секретары болгъанды. Микоян-Шахарда рабфакга да башчылыкъ этгенди. Къарачай облисполкомну председателини орунбасары къуллукъда да ишлегенди. Уруп районда Къызыл Уруп эмда Ахмат Къая эллени къурагъан да Акъбай улу болгъанды.
Уллу Ата джурт къазауат башланнганында Акъбайланы Магометге 25 джыл толгъан эди. Къуллугъу ючюн къазауатха бармазгъа эркинлиги болса да, ол фронтха кетгенди. 1941-чи – 1942-чи джыллада генерал Доватор атлы аскер бёлекни къурамында Москваны къатында урушха къошулгъанды.
Ол Кюнбатыш, Брянск, 1-чи Белорус фронтлада уруш этгенди. Полкну командири, 2-чи гвардиячы кавалерия корпусну 4-чю кавалерия дивизиясыны комиссары, 50-чи эмда 16-чы полкланы комиссары болгъанды. 1944-чю джыл Белоруссия ючюн баргъан урушлагъа къошулгъанды. 1944-чю джыл башил (январь) айда джау аскерлени Калинковичско-Мозырский къауумун къаушатыугъа аталгъан урушда джигитлик танытханды. Ол ачы урушлада ётгюрлюк кёргюзгени ючюн, «Совет Союзну Джигити» деген атха теджелгенди. Алай а, къарачайлыланы репрессиягъа тюшгенлери амалтын, анга ол ат берилмей къалгъанды.
Акъбайланы Магомет кёб тюрлю кърал саугъаны иесиди. Аланы арасында Къызыл Байракъны ордени, Ата джурт къазауатны I-чи эмда II-чи дараджалы орденлери, Къызыл Джулдузну эки ордени, «За оборону Москвы» медаль дагъыда башха саугъалалары барды.
Ол миллетин туугъан джуртуна кёчюрюу бла байламлы кёб иш бардыргъанды. Эркинлик берилиб, къарачайлыла джуртларына къайтханларында, Акъбай улу область китаб басмагъа, «Союзпечать» республикан агентствогъа, къазауатны ветеранларыны республикан комитетине башчылыкъ этгенди. 1999-чу джыл «Черкесск шахарны сыйылы адамы» деген ат берилгенди. Ол 2001-чи джыл ауушханды.
Биджиланы Окъубну джашы Хасан 1950-чи джыл эндреуюк (декабрь) айны 3-де Къыбыла Къазахстан областны Пахта-Арал районунда туугъанды. 1984-чю джыл Луначарский атлы ГИТИС-ни режиссёрла хазырлагъан факультетине кириб, аны джетишимли тауусханды. 1989-чу джыл Къарачай-Черкес область драма театрны баш режиссёру болуб ишлеб тебрегенди. Ол къарачай театрны ёсюмюне уллу юлюш къошханды. 2002-чи джыл республикан Орус драма театрны директору болгъанды. Биджи улу Маданият бла санатланы колледжинде актёр студия ачыб, кёб фахмулу джаш адамны юретгенди.
Актёр болгъан кёзюуюнде Биджиланы Хасан Шекспирни, Лопе де Веганы, А. Чеховну, Н. Островскийни эмда джергили авторланы – Аппаланы Билялны, Баболаны Сапарны, Батчаланы Муссаны, Алийланы Шахарбийни дагъыда башхаланы – пьесаларына кёре салыннган спектаклледе 40-дан аслам ролну ойнагъанды. Биджи улу кеси да къарачай тилге талай пьесаны кёчюргенди.
2013-чю джыл Биджиланы Хасаннга «РФ-ны халкъ артисти» деген ат берилгенди. 2015-чи джыл Биджи улу республиканы баш кърал саугъасына – «За заслуги перед Карачаево-Черкесской Республикой» деген орденнге – тыйыншлы болгъанды.
2023-чю джыл РФ-ны халкъ артисти, КъЧР-ни Орус драма театрыны директору Биджиланы Хасаннга «Черкесск шахарны сыйлы адамы» деген ат берилгенди.
Асият Сулеймановна Кумратова 1940-чы джыл Черкес автоном областны Икон-Халкъ элинде туугъанды. 1957-чи джыл Къарачай-Черкесияны миллетлери кеси разылыкълары бла Эресейни къурамына къошулгъанларыны 400-джыллыгъына аталыб, Москвада адабият бла санатны декадасы бардырыла эди. 16 джыл болгъан Асият да, ары барыб, РСФСР-ни Баш советини хурмет грамотасына тыйыншлы болуб къайтхан эди. Ол джыл огъуна Асият радиода ногъай джырланы джырлаб, Къарачай-Черкесияны джыр бла тепсеу ансамблине ишге чакъырылады. Талай джылдан Асият Къабарты-Малкъарда ансамблге кёчеди.
1960-чы джыллада Асият Махачкъалада музыка училещеде окъугъанды. 1962-чи – 1978-чы джыллада Дагъыстанны джыр бла тепсеу ансамблинде ишлегенди. Ансамблни къурамында ол Совет Союзну республикаларында, тыш къраллада да болгъанды. Ызы бла ол Дагъыстан телевидение бла радиону хоруна кёчгенди.
Асиятха 1981-чи джыл «Дагъыстан АССР-ни махтаулу артисти», 1986-чы джыл да «Дагъыстан АССР-ни халкъ артисти» деген сыйлы атла берилгендиле. Аны бла да къалмай ол, «Черкесск шахарны сыйлы адамы» деген атны джюрютеди. 1994-чю джыл «РФ-ны халкъ артисти» деген атха тыйыншлы болгъанды.
Валентин Алексеевич Нежинский 1915-чи джыл элия (июль) айны 17-де туугъанды. Уллу Ата джурт къазауатны джылларында Ржев, Смоленск, Витебск, Рига шахарла ючюн баргъан урушлагъа къошулгъанды. Анда кесин уста аскерчича танытханы ючюн, Къызыл Джулдузну, Ата джурт къазауатны I-чи, II-чи дараджалы орденлери бла, «За победу над Германией» деген медаль бла саугъаланнганды.
1953-чю джыл Валентин Нежинскийни Апшерон шахарны военкоматына комиссар этиб ашыргъандыла. 1958-чи джылдан 1961-чи джылгъа дери уа ол Къарачай-Черкес автоном областны аскер комиссары болуб ишлегенди. 1959-чу джыл анга полковник чын берилгенди. Ол къазауатны эмда Къарачай-Черкесияны джигитлерини юсюнден сегиз документли китабны авторуду. СССР-ни, РФ-ны къазауатдан сора джыллада ауушхан Джигитлерини юслеринден очеркле да джазгъанды.
Ол Уллу Ата джурт къазауат бла байламлы ишлени хакъындан баш консультант болгъанды. Валентин Нежинский къралыбызны тюрлю-тюрлю архивлеринде Къасайланы Османны, Умар Хабековну, Халмурза Кумуковну, Александр Калоевни, Хайыркъызланы Кичибатырны, Къаракетланы Юнюсню, Охид Кардановну къазауатны джылларында джигитлик танытханларына шагъатлыкъ этген къагъытларын табыб, алагъа «Джигит» ат берилирча этгенди.
Валентин Нежинский «КъЧР-ни махтаулу журналисти» деген атны джюрютгенди, Халкъланы Шохлугъуну ордени бла да саугъаланнганды. «Черкесск шахарны сыйлы адамы» деген ат да эм биринчи анга берилгенди. Ол ёсюб келген джаш тёлюню патриот сезимлерин ёсдюрюуге уллу эс бёле эди. Черкесскеде Валинтин Нежинский джашагъан юйню къабыргъасында анга аталгъан мемориал къанга салыннганды.
Къарачай-Черкес Республикада белгили хирург-уролог Батчаланы Хамидни джашы Сеит-Умар кёб джылланы Черкесск шахар больницаны урология бёлюмюне башчылыкъ этиб тургъанды. Ол Фрунзеде университетни медицина факультетинде эки джыл окъугъандан сора, аны тарих факультетине киреди. Эки факультетде да джетишимли окъугъанды. Алай а, университетни бошаргъа бир-эки джыл къалыргъа къагъытларын алыб, Ставрополь шахарда медицина институтха келеди. Айырма студент болгъанын кёргенлеринде, аны институтха аладыла. Алай бла, 1964-чю джыл окъууун бошаб, къолуна дипломун алыб чыгъады.
Батча улу операцияла этиб медицина институтну тёртюнчю курсунда окъугъан заманында огъуна башлагъанды. «Кесибизни врачларыбыз азлыкъ этедиле», – деб, аны Къарачай-Черкесиягъа чакъыргъандыла. Батча улуну Красный Восток элде больницагъа баш врач этиб саладыла. Ол анда талай джылны ишлегенди. Бизни областда урологла джетишмегенлери амалтын 1969-чу джыл Батчаланы Сеит-Умар Черкесск шахар больницада хирург-уролог болуб ишлеб тебрегенди. 1973-чю джыл мында больницаны урология бёлюмюню тамадасы болады. Ма аллай бир заманны ичинде ол ауругъанлагъа иги кесек операция этиб, кёблеге джарагъанды. Бюгюнлюкде ол юретген хирургланы-урологланы бир къаууму медицина илмуланы кандидатлары, докторлары болуб турадыла.
Батча улугъа, ишин бет джарыкълы баджаргъаны ючюн, «СССР-ни саулукъ сакълаууну айырмасы», «РФ-ны махтаулу врачы», «КъЧР-ни махтаулу врачы» деген сыйлы атла берилгендиле. Ол 22 илму ишни авторуду. 2015-чи джыл, Черкесскени 190-джыллыгъы белгиленнген кёзюуде, Батчаланы Сеит-Умар, «Черкесск шахарны сыйлы адамы» деген атха тыйыншлы болгъанды.
Абаза поэт эмда прозаик Джемуладин Катуевич Лагучев 1932-чи джыл Кубина элде туугъанды. Ол чыгъармачылыкъ иш бла 1950-чи джыл кюрешиб тебрегенди. Аны «На берегу Кубани» деген биринчи назму китабы 1958-чи джыл чыкъгъанды. Джемуладин Лагучев 25 назму эмда проза китабны авторуду. 1968-чи джыл Джазыучуланы союзуну къурамына киргенди.
Аны чыгъармалары абаза адабиятны ёсюмюне тыйыншлы юлюш къошхандыла. 2000-чи джыл «Единение» деген назму китабы чыкъгъанды. Ол китабха орус, украин, чууут, къарачай, черкес, ногъай тилледен кёчюрюлген назмула да киргендиле.
Адабиятны эмда маданиятны ёсюмюне уллу юлюш къошханы ючюн, 1986-чы джыл джазыучугъа «РСФСР-ни маданиятыны махтаулу къуллукъчусу» деген ат берилгенди. 1995-чи джыл ол «КъЧР-ни халкъ джазыучусу» деген атха тыйыншлы болгъанды. Джемуладин Лагучев КъЧР-ни Джазыучуларыны союзунда адабият консультант болуб ишлегенди. Адабият тюбешиулеге тири къошулгъанды. Ол Черкесск шахарда джашагъанды, ишлегенди. 2008-чи джыл, кеси сау заманда, анга «Черкесск шахарны сыйлы» адамы деген ат берилгенди.
Джемуладин Лагучев 2011-чи джыл ауушханды.
Василий Афонин (отец Василий) 1926-чы джыл башил (январь) айны 14-де Орлов областда туугъанды. Сталин областны Старобешевск районуну Жуки зерносовхосузнда джети классны тауусханды. 1943-чю джыл, акъыл-балыкъ болмагъанлай, Къызыл Аскерни тизимине къошулгъанды. 1945-чи джыл кичи лейтенант чында абычарланы школун тауусханындан сора, Экинчи танка аскерни танка батальонуну комсоргу этиб Германиягъа ашырылгъанды. Ол анда 1947-чи джылгъа дери къуллукъ этгенди. Къазауатны джылларында джетишимлери ючюн, Къызыл Джулдузну ордени, «За взятие Варшавы», «За взятие Берлина», «За победу над Германией» эмда «За боевые заслуги» медалла бла саугъаланнганды.
Аскерден башына бош болгъанындан сора Василий Афонин анасы бла къарнашлары джашагъан Макеевка шахаргъа къайтыб келгенди. Ол анда устаз, комсорг болгъанды. 1950-чи джыл дин джолну сайлагъанды – Ставрополда дин семинариягъа киргенди. Окъууун айырмагъа тауусханды. Ызы бла Москвада христиан дин къуллукъчуланы хазырлагъан академияда да окъугъанды.
1954-чю джыл байрым (февраль) айда Ставрополь бла Бакуну архиепископу Антоний Василий Афонинни дин къуллукъчу этгенди. Къуллукъ этген заманыны ичинде Василий бабас Ставропольеде, Чеченде, Къалмукъда, Къарачай-Черкесияда 28 дин джамагъатны (приходну) ауушдургъанды.
1976-чы джыл аууз-герги (октябрь) айны 25-де Черкесск шахарда Покров клисаны настоятели этиб салгъандыла. Ол анда 30 джылгъа джууукъну къуллукъ этгенди. Аны башламчылыгъы бла Черкесскеде Никольский собор ишленнгенди, Покров клисада биринчи дин школ бла Свято-Сергиевский лицей ачылгъанды.
Василий Афонин талай поэзия эмда проза китабны авторуду. 2001-чи джыл, Шимал Кавказда дин къуллукъчуладан биринчи болуб, Эресейни Джазыучуларыны союзуну къурамына киргенди. 2001-чи джыл байрым (февраль) айда анга «Черкесск шахарны сыйылы адамы» деген ат берилгенди. Василий Афонин 2004-чю джыл хычаман (май) айны 31-де ауушханды.
Литературовед, алим, джазыучу эмда джамагъат къуллукъчу Лейла Абубекировна Бекизова 1929-чу джыл хычаман (май) айны 2-де Клычевский (бюгюннгю Псаучье-Дахе) элде туугъанды. Ол Ленинград кърал университетни филология факультетин тауусханындан сора Тарихни, филологияны, экономиканы Къарачай-Черкес илму-тинтиу институтунда ишлеб тебрегенди. 1973-чю джыл «Национальные художественные традиции и развитие повествовательных жанров адыгских литератур» деген темагъа доктор диссертациясын джетишимли джакълагъанды. 1985-чи джыл профессор дараджагъа чыкъгъанды.
Лейла Бекизова Къарачай-Черкес кърал университетни литература кафедрасында да ишлеб тургъанды. Ол Эресейни Джазыучуларыны къурамына киргенди, Халкъла арасы адыг илмула академияны вице-президенти болгъанды. Талай джылны РФ-ны Джазыучуларыны союзуну Къарачай-Черкесияда бёлюмюне башчылыкъ этгенди. Ол саулай джашауун адыгланы фольклорун, адабиятын тинтиуге атагъанды. Хоншу миллетлени адабиятларын да тинтгенди. Лейла Бекизова 200-ден аслам илму ишни авторуду.
Ол Къарачай-Черкесияны, Къабарты-Малкъарны, Адыгеяны илмуларыны махтаулу къуллукъчусуду. Кеси да Шохлукъну ордени, «За заслуги перед Отечеством» деген II-чи дараджалы орденни медалы бла саугъаланнганды.
Къарачай-Черкесияны миллетлерини адабиятлары бла маданиятларын айнытыугъа уллу юлюш къошханы, Черкесск шахарны маданият джашаууна тири къошулгъаны ючюн, 1994-чю джыл Лейла Бекизовагъа «Черкесск шахарны сыйлы адамы» деген ат берилгенди.
Анестезиолог-реаниматолог Кипкеланы Ибрагимни джашы Туугъан 50 джылдан артыкъ заманны саулукъ сакълау санагъатда урунады. Воронежде Бурденко атлы кърал медицина университетни тауусханындан сора, Аны Ставрополь крайгъа ашыргъандыла. Андан да педиатрла джетишмеген Хабез районнга джибергендиле. 1976-чы джылгъа дери Зеленчук эмда Уруп районлада ишлегенди. Ызы бла аны Черкесск шахаргъа кёчюргендиле. 1983-чю джыл джукъгъан аурууланы хакъындан 1-чи номерли бёлюмню тамадасы болгъанды.
1988-чи джылдан Кипке улу область больницаны реанимация бёлюмюнде анестезиолог-реаниматолог болуб ишлеб тебрегенди. 1993-чю джылдан а, сабий реанимация бёлюмню тамадасы болгъанды. Ол бюгюнлюкде республикан сабий больницаны реанимация бёлюмюнде ишлейди. Кипкеланы Туугъан КъЧР-ни махатаулу врачыды, анга КъЧР-ни Башчысыны Бюсюреу къагъыты дагъыда башха хурмет грамотала берилгендиле.
Саулукъ сакълау санагъатны ёсюмюне уллу юлюш къошханы ючюн, анга 2021-чи джыл «Черкесск шахарны сыйлы адамы» деген ат берилгенди.
Алексей Алексеевич Урусов 1935-чи джыл Красноярск крайны Боготол шахарында туугъанды. Сабийлигинден огъуна джашауун аскер къуллукъ бла байламлы этерге излегенди. Ачинск шахарда аскер авиация училищени, ызы бла Ленин атлы Аскер-политика академияны тауусханды. Ол джашаууну 34 джылын аскер къуллукъгъа бергенди. Ол заманны ичинде Алексей Урусов Совет Союзну джер-джеринде да, Германия бла Венгрияда да къуллукъ этгенди.
1987-чи джыл юйдегиси бла Черкесск шахаргъа кёчюб келгенди. Бир джылдан КъЧР-де Сауутлу кючлени ветеранларыны советине башчылыкъ этиб тебрегенди. Черкесскеде «Ёмюрлюк Отну Махтауу» деген мемориалны къатында орналгъан 1-чи номерли постну тамадасы да болады. Ол къуллукъда 24 джылны ишлегенди. Алексей Урусов ёсюб келген джаш тёлюню патриотлукъгъа юретиу бла кюрешгенди. 2011-чи джылдан бери КъЧР-ни Башчысында Къартланы советини къурамындады.
Алексей Урусов кёб саугъаны иесиди. Аланы арасында «За службу в Вооруженных Силах» деген III-чю дараджалы орден, «За воинскую доблесть» белги, «Халкъ окъууну айырмасы» деген ат дагъыда башха саугъаларын айтыргъа боллукъду. Аны бютеулей урунуу стажы 52 джылды.
2013-чю джыл ол «Черкесск шахарны сыйлы адамы» деген атха тыйыншлы болгъанды.
Катчиланы Абдулну джашы Ахмат 1936-чы джыл алтотур (март) айны 15-де туугъанды. Ол Чимкент шахарда Къазах технология институтну «Промышленное и гражданское строительство» факультетинде баш билим алгъанды. Катчи улу диплом ишин джакълагъанындан сора, аны «Карачаево-Черкессельстрой» трестни Къарачай шахарда 428-чи ПМК-сыны производство-техника бёлюмюню тамадасы этгендиле. Арадан джыл бла джарым ётгенден сора аны Зеленчук станседе 554-чю ПМК-гъа баш инженер этиб джибергендиле. 1965-чи джыл Хабезде ПМК-гъа кёчюргендиле. 1970-чи джыл Дагъыстанда джер тебреннгенден сора оюлгъан мекямланы джангыдан ишлеуге Катчи улуну башчылыгъы бла аны иш нёгерлери тири къошулгъандыла. Ала къысха заманны ичинде школ, район администрацияны мекямын ишлеб, хайырланыугъа бергендиле.
Артда Катчиланы Ахмат Черкесскеде ЖБИ заводха, ызы бла Къарачай шахарда 59-чу ПМК-гъа башчылыкъ этгенди. ПМК-гъа башчылыкъ этген кёзюуюнде Къарачай шахарда конденсатор, инструментал заводла, кёб фатарлы юйле, сабий садла дагъыда башха мекямла ишленнгендиле. 80-чы джыллада 59-чу ПМК эм кючлю къурулуш структураланы бирине саналгъанды, эришиуледе да хорламлы болгъанлай тургъанды.
1983-чю джыл «Карачаево-Черкеспромстрой» трестге башчылыкъ этиб, аны аякъ юсюне салгъанды.
Катчи улугъа, ишинде джетишимлери ючюн, «РСФСР-ни махтаулу къурулушчусу» деген ат берилгенди. Ол СССР-ни министрлерини советини саугъасына да тыйыншлы болгъан эди. «Черкесск шахарны сыйлы адамы» деген атны да джюрютеди.
Катчиланы Ахмат республиканы джамагъат-политика джашаууна тири къошулгъан адамланы бириди.
КъЧР-ни махтаулу къурулушчусу Салпагъарланы Зулкъарнайны джашы Ибрагим онглу башчыланы бири эди. Ол кёчгюнчюлюкню джылларында Ташкентде инженер-гидротехник усталыкъ алыб чыкъгъанды. Окъууун тауусханындан сора, 1960-чы джыл, туугъан джуртуна къайтыб келгенди. Аны Черкесск шахарда «Водоочистительные сооружения» деген объектни прорабы этиб салгъандыла. Бёлек замандан Салпагъар улуну «Карачаево-Черкесскстрой» трестни спецуправлениесини тамадасы этгендиле. 1966-чы джыл къурулуш трестни баш инженери къуллукъгъа салгъандыла. Ол кёзюуде областда къурулуш ишле къызыу бара эдиле – школла, сабий садла, социал магъаналы объектле ишлене эдиле. Черкесск шахар да ёсюм ала бара эди.
1976-чы – 1988-чи джыллада Салпагъарланы Ибрагим КПСС-ни Къарачай-Черкес обкомуну къурулуш бла коммунал мюлк бёлюмюне башчылыкъ этгенди. 1988-чи – 1996-чы джаллада уа «Карачаево-Черкесский промстрой» бирлешликни тамадасы болгъанды. Ол саулай джашауун Къарачай-Черкесиягъа халал къуллукъ этиуге атагъанды.
Ишинде джетишимлери ючюн, Салпагъарланы Ибрагим кёб кърал саугъа, хурмет эмда разылыкъ къагъыт бла саугъаланнганды. Анга «Черкесск шахарны сыйлы адамы» деген ат да берилгенди.
Ол 2015-чи джыл никкол (июнь) айны 3-де ауушханды.
Басмагъа Салпагъарланы Умар хазырлагъанды.




