Башха журналистлени, сёз ючюн, Гочияланы Джагъафарны, Акъбайланы Азретни, Кёбекланы Билялны, Лайпанланы Рашидни, Ортабайланы Тохтарны, Айбазланы Дагерманны, Аппаланы Билялны дагъыда башхаланы юсюнден джазыб, Джаубаланы Мухаджирни джашы Хусейни юсюнден джазмай къойсам, алай нек этдим деб, бара-баргъан заманда кесиме кечмеклик салмай къояргъа боллукъма.
Барындан эсе да алгъа мен аны бла танышхан эдим. Унутханма, онунчу классда окъуй болур эдим, назмучукъла джазаргъа кюрешиучен эдим. «Кёзлеу суучукъ» деб биринчи назмучугъум «Ленинни байрагъы» газетде, бюгюнча эсимдеди, 1961-чи джыл чыкъгъан эди. Ол джыллада газет ыйыкъда беш кере чыгъыучан эди. Форматы, бюгюнлюкдеча, уллу тюл эди.
Биринчи назмум «Ленинни байрагъы» газетде чыкъгъанында, тюзюн айтсам, асыры къууаннгандан башым кёкге джетгенча болуб къалгъан эди. Бизни юйден узакъ болмай, уллу адамлыгъы болгъан фахмулу джаш Дибирланы Магометни джашы Шамиль джашай эди. Ол Махачкъалада сатыу-алыу техникумну бошагъандан сора, тышында къалмай, элине къайтыб келген эди. Ол, дагъыда Хапчаланы Маммет, кеслерини алкъын энчи китабчыкълары болмаса да, назмуларын, хапарларын, статьяларын «Ленинни байрагъы» газетни бетлеринде басмалагъан бла къалмай, джазыучуланы семинарлары-затлары болса, алагъа да къошулуучан эдиле. Мени назмучукъла джазаргъа тырмашханымы билгенлеринде, экиси да, кеслеринден чиркитмей, меннге не джаны бла да болушлукъ этерге кюрешиб тура эдиле. «Кёзлеу суучукъ» деген назмуму меннге сюрмелерге Дибирланы Шамиль болушхан эди. Бир да ариу тили бар эди. Кёб поэтни чыгъармалары бла таныш эди.
Ол кёзюуде бизни областда эм белгили поэт Джаубаланы Хусей эди. Кеси да газетде ишлей эди. Хар номерде дегенча, бир-эки назмусу чыгъыб туруучан эди. Биринчи назмумдан сора мен кесими «классикге» санаб башлагъан эдим.
Дибирланы Шамиль бла Хапчаланы Маммет, къайры барсала да, мени биргелерине алыучан эдиле. Джол хакъымы да ала тёлей эдиле, сыйлагъан да эте эдиле. Сохтаны ачхасы къайдан боллукъ эди.
Дибирланы Шамиль да къараб, назмучукъларымы бир къауум джерчиклерин сюрмелеб, редакциягъа джиберген эдим.
Бир-эки ыйыкъдан Джаубаланы Хусей джууаб берди. Джууабында былай джызылыб эди: «Багъалы Махмут! Назмуларынгы магъаналары къарыусуз эмда суратлау джаны бла кемликлери болгъанлары себебли, газетде басмалаялмайбыз».
Джауба улудан джууаб алгъанлай огъуна мен Дибирланы Шамилге бардым. Бетим ачыулу тюрсюн алыб тургъанын эследи да:
– Нек къызаргъанды бетинг? – деб сорду.
Соруууна джууаб бералмадым да, редакциядан келген письмону къолуна узатдым. Ашыкъмай окъуду. Бир да сабыр адам эди. Сора бир кесекден, мени къыздырмазгъа излеген болур эди да:
– Маммет бла меннге да быллай джууабла бериученди, – деди. – Аны ючюн джюрегинги къыйнама. Тамбла Маммет да, мен да Черкесск шахаргъа барлыкъбыз. Сен да бизни биргебизге кел, редакциягъа джиберген назмучукъларынгы да ал. Биз тургъанлай кёргюзтсюн назмуларынгы кемликлерин …
Экинчи кюн Шамиль, Маммет, мен Черкесск шахаргъа бардыкъ да, редакция Советлени юйюнде эди, къарачай джашла олтургъан кабинетге кирдик. Шамиль бла Маммет газетге деб статьяла алыб келген эдиле да, джашлагъа бердиле. Кете тебреб:
– Джауба улу керек эди бизге, – деди Шамил.
– Бюгюн ол дежурный редакторду. Типографиягъа барсагъыз анда табарыкъсыз, – деди Чотчаланы Магомет.
Ол джыллада типография бюгюннгю музейни мекямында эди. Джашлагъа да саулукъ-эсенлик теджей, Джауба улугъа тюберге ашыкъдыкъ. Ол кюннге дери мен Джауба улуну кёрмеген эдим, танымай эдим. Орта сюекли, джукъа битген, бурмачач эркиши эди. Бет тюрсюнюн кёргенлей огъуна ангыладым, Джауба улу дженгил, алай а, тюзлюкню сюйген, эркишилиги болгъан адам болгъанын. Типографиядан чыкъды. Барыбызны къолубузну тутду, тынчлыкъ-эсенлик сорду, нек келгенибизни билирге изледи.
– Бу Къобанланы Махмутду, – деди Дибир улу. – Школда окъуйду. Назмучукъла джазады. Мен да сюрмелеб, редакциягъа талай назмусун джиберген эдик да, назмуларынгы магъаналары къарыусузду, газетге берирча тюлдюле деб, джууаб бергенсе да, къыйналыб турады. Энди джазгъанымы къояйым дейди…
– Сора бу Къобанланы Махмутмуду? – деб сорду. – Тири джашчыкъча кёрюнеди. Энди назмуларыны юсюнден хапар айтайым. Былайда джангылыч иш болгъанды. Письмо бёлюмню къуллукъчусуна Къобан улугъа назмуларынгы басмагъа берирге хазырлаб турабыз де да, билдир деген эдим. Ол а юренчеклиги бла табсыз джууаб бергенди да къойгъанды. Кечмеклик тилейме. Келир ыйыкъда сохталаны назмулары деген рубрикабызда назмуларынгы берликбиз. Джазгъанынгы къойма. Онглу поэт болмасанг да, журналист болурса. Аллах буюрса, газетде бирге ишлеб да башларбыз…
Ол кюн Джауба улуну джылы сёзлери меннге кёл этдиле да, назму джазыуну къоймадым. Кеси айтханча, тёрт-беш кюн ётген болур эди, назмуларым «Лениннни байрагъы» газетде чыгъыб тура эдиле.
Ол кюн аны орнунда башха адам болса: «Джашла, бюгюн ишим ауурду. Башха кюн сёлеширбиз назмуларыны юсюнден», – деб, бизден башын алыргъа излерик эди. Ол а, бюреуню джангылычын кесине алыб, кечмеклик да тиледи, меннге да кёл этди. Андан сора биз бир-бирибиз бла алай тюбешген да этмедик. Тюбешмесек да, мен ол джазгъан статьяланы, назмуланы «Ленинни байрагъы» газетни бетлеринде окъуб туруучан эдим. Тюбешдик, Москвада окъуууму бошаб келген заманда. Кёргенлей огъуна кесине чакъырды да, институтну бошагъаным бла алгъышлай, иги кесек назмуму алды да, къысха заманны ичинде газетде басмалады. 1971-чи джыл область газетлени бары да, китаб басма да джангы мекямгъа – Басманы юйюне – кёчюб тура эдиле.
«Ленинни байрагъы» газетде ишлеб башлагъанымда мен Джауба улуну къаллай адам богъанын толусу бла ангыладым. Ол маданият бёлюмню тамадасы эди, мен а бёлюмню тамада корреспонденти эдим. Эртденбла ишге келгенлей огъуна, джашла бла саламлашыб, кабинет кабинетге кириб айланмай, стол джанына олтуруб, джазыб башлаучан эди. Кеси джазгъанны талай кере тюрлендириучен эди. Ол джазгъан материалгъа не сынамлы журналист да сёз табаллыкъ тюл эди. Тили тынч, ариу тил эди. Мени кёлюме келген бла жуналистлени арасында, таб, редакторланы да аны тизимине къошсам, андан кючлю, иги джазгъан джокъ эди. Артыкъ да бек фельетонла джазаргъа бир да уста эди. Аны да былай тюз джазыб къоймай эди – адамла сюйюб окъурча, тиллерин ёсдюрюрча, алай джаза эди. Мен кесими фахмулу журналистге санасам да, аны къатында мутхуз кёрюнюб къаллыкъ эдим. Тюзю, назму джазыуда уа, ачыкъ айтама, андан кесими кючлюге санайма. Алай болса да, назму джазаргъа да уста эди.
Джауба улу биринчи китабчыгъын, анга «Атамы сёзю» деб атагъан эди, 1963-чю джыл чыгъаргъан эди. Ары дери уа джыйым китаблада чыгъыб туруучан эдиле назмулары. «Нюзюрюм», «Кюзгю», «Шууулдайла наратла», «Чагъадыла балийле», «Кюмюш джангур», «Сибил нартла», «Къызгъан нал» деген китабларын мен сюйюб окъугъанма. Башында айтханымча, бир да ариу тили бар эди. Мен да, аны тилине таяна, усталыгъымы ёсдюргенме.
Башында айтханымча, киши бла айырыб энчи шохлукъ джюрютмей эди. Келди ишге, материалын джазыб бошагъынчы ёрге турлукъ тюл эди. Арт джыллада токъ да болгъан эди. Ол къалын бурма чачы да джукъаргъан эди.
Джашай бара, адам кёб затны ангылай барыучанды. Джауба улу киши бла артыкъ шохлукъ джюрютмей, кеси джангыз нек болгъанын кечирек ангыладым. Адамлыгъы, тирилиги, фахмусу, таукеллиги, халкъына уллу сюймеклиги болгъан адам эди да, не джаны бла да кесине джууукъ, ушаш адамгъа тюбеген болмаз эди. Композитор Ногъайлыланы Маджит бла тюбешиучен эдиле. Ногъайлы улу Джауба улуну назмуларына макъам салыучан эди. Тюбеше эдиле, ишлерин баджара эдиле. Аны бла «шохлукълары» бошалыучан эди. Экиси эки тюрлю адам эдиле. Маджит джумушакъ, алай а, уллу таукеллиги болмагъан адам эди. Аман адам «этегинден тутса», аны кереклисин берир орнуна, «этегин кесиб» джанларыкъ эди. Джауба улу аллай тюл эди. Эркиши къылыкълары бар эди. Кесине ёмюрде артыкълыкъ этдирлик тюл эди. «Джашаргъамы, джашамазгъамы!» деб, Гамлет айтханлай, ким болса да терс иш этсе, анга кечим саллыкъ тюл эди. Дагъыда бир иги шарты бар эди: кесини халкъына, ким да болсун, аман айтдырлыкъ тюл эди. Саулугъу иги эди, къара кючю да бар эди. Тюрсюнюне къарасанг, бир да сабыр адамгъа ушай эди. Ким болса да, сагъыш этмегенлей, чам-накъырда халда бир табсыз сёз айтыб къойса, бек чарлаучан эди. Хусейни дженгиллиги амалтын, биргесине ишлегенле аны бла эслеб сёлешиучен эдиле.
Хусей 1936-чы джыл Тёбен Тебердиде туугъанды. Атасы Мухаджир школда къарачай тил бла ана литературадан устаз болуб ишлей эди. Хусейни тилге усталыгъы, бир ажымсыз, атасы Мухаджирден кёчген эди. Хусейден сора да Мухаджир бла аны юй бийчесини, унутмагъан эсем, эки къызлары болгъанды. Юйдегини бютеу ауурлугъу къарачайлыла Орта Азия бла Къазахстаннга кёчгюнчю, кёчгенден сора да Хусейни юсюне тюшюб тургъанды. Сабийликде огъуна бютеу юй джумушланы мында да, анда да ол этгенди. Кёчгюнчюлюкню юсюнден ким бла да сёлешиб бармай эди. Халкъыбызгъа кърал этген артыкълыкъгъа разы болмагъанын билдиргенлей тура эди. Башха къарачай юйдегилеча, Джаубалары да джуртларына къайтханларында атасы Мухаджир школда ишлеб башлайды, юй джумушла Хусейни юсюнде боладыла. Орта школну джетишимли бошаса да, тенглерича, баш билим алыргъа мадар болмай къалады. Тёбен Тебердиде эл Советге ишлерге джарашады да, председателни секретары болуб талай джыл ишлейди. Ары дери совет аскерлени тизгинлеринде къуллукъ этиб келген эди.
Назмула, хапарчыкъла школда окъугъан заманында огъуна джазыб тебреген эди. Институтну бошамаса да, билими бла баш билимлери болгъанладан онглу болмаса, къарыусуз тюл эди. Хусейни Уллу Аллах берген фахмусу бар эди да, ма ол фахму анга «Ленинни байрагъы» газетде ишлерге джол ачхан эди. 1961-чи джыл аны редакциягъа аладыла. Ол ишлемеген бёлюм къалгъан болмаз эди. Джууаблы секретарь да, редакторну орунбасары болуб да иги кесек заманны ишлеб тургъан эди. 1994-чю джыл Къарачай-Черкес кърал телекомпанияны къарачай бёлюмюне башчылыкъ этиб башлагъан эди. Беш джыл чакълы бир ишлеген эди телевидениеде.
Орус тилден къарачай тилге кёчюрюрге да уста эди. А. Пушкинни «Солтан патчахны юсюнден», «Патчахны ёлген къызы бла джети тулпарны юсюнден» таурухланы джазыучу, журналист Байрамкъулланы Алибек бла бирге кёчюрген эди. Экиси кёчюрген таурухланы мен сюйюб окъугъан эдим.
«Джашауну ауурлугъу меннге баш билим алдырыргъа къоймады» деб, хаман къыйналгъанлай тура эди. Башында айтханымча, билимини теренлиги бла филология илмуланы кандидатларындан артха къалмай эди. СССР-ни Джазыучуларыны союзуну члени болгъанында, Москвада СССР-ни Джазыучуларыны союзуну А.Горький атлы Литература институтуну экиджыллыкъ баш курсларын джетишимли бошаб чыкъгъан эди.
Чабакъ тутаргъа бек сюе эди Хусей. Шабат, ыйых кюнледе машинасына да миниб, Тёбен Тебердиге, ата юйюне, кетиб къалыучан эди. Бир кере уа мени да алыб баргъан эди чабакъ тутаргъа. Къолума къармакъны берди, узун резин чурукъланы кийдирди. Къолубузгъа керекли затланы алыб, Теберди суугъа кетдик. Ол къармакъ атхан джерге мен да къармакъ атыб турдум. Бир чабакъ да илинмеди къармагъыма. Ол а, хар беш минутдан сапран чабакъланы чыгъарыб, челегине атыб бара эди.
– Энди сен чабакъ туханынгы къой да, челекни къолунга ал да, ызымдан келе тур, – деди да, суу айланма бурулгъан терен джерге барды да, къармагъын атды. Бир минут да озгъан болмаз эди, тебреди алайда суу чайкъалыб.
Хусей къармакъны кесине тартды. Бир заманда мазаллы сапран чабакъ сууну башында кёрюндю. Аны узунлугъу 60-70 сантиметр, ауурлугъу да алты-джети килограмм болур эди. Бу мазаллы затны суудан тынч чыгъаралмазлыгъын Джауба улу ангылады да:
– Мен арытыб хорлайым ансы, къармакъны таягъын сындырыб къояргъа боллукъду, – деди да, къармакъны, кесине тартмай, акъырын-акъырын бошлаб башлады. Алай бла, къармакъны бир кесине тарта, бир бошлай, иги кесек заманны кюрешиб турду. Чабакъ а, сууну эки джыра, бир гузаба, бир акъырын джюзюб айланады. Джауба улу чабакъ бла «ойнай» турургъа эрикген болур эди да, къармакъны кесине терк тартды да, бошлады да къойду. Чабакъ сууну теренине кирди да кетди. Къармакъны кесине дагъыда терк тартханлай, сууну эки джыра, асыры къызыу джюзгенден, чабакъ кесин тыялмай, Джауба улуну тюз аякъларыны къатына тюшдю да къалды.
Ол кюнча, мен Джауба улуну къууаныб да, мыдах болуб да кёрмеген эдим. Мени къатына чакъырды да:
– Бу сейир джаннга бир къара! Ненча джыл джашай эсем да, чабакъ тутуб айлана эсем да, быллай уллу, сейир чабакъны ёмюрде да тутмагъанма. Мынга 10 джылдан аслам бола болур, – деди да, бетини къууанчы кетиб, мыдах тюрсюн бла башлады:
– Энди бу сейир джанны джашуун къалай юзюб къояйым? – деб, чабакъны ызына ийди да къойду. Чабакъ суугъа кёмюле кетиб, «сау бол, джашаууму юзмегенинг ючюн» дегенча, ёрге чыгъыб, сууну теренине кёмюлдю…
Мен Джауба улуну юсюнден кёб хапар айтыргъа боллукъ эдим. Узун, къысха хапар айтсам да, эртде-кеч болса да, былай айтырыкъ эдим: Джауба улу керти да фахмулу, ётлю, тюзлюкню сюйген адам эди. «Къарачайны» ёсюмюне ол бир да уллу юлюшюн къошханды. Анычала ишлемеселе, газет 100-джыллыкъ байрамына тюберик да болмаз эди. Биз барыбыз да, ма аллай фахмулу адамларыбызны юлгюге тутуб, аланы иш сынамларын хайырландырыб турургъа керекбиз.
Джауба улу 1999-чу джыл ауушхан эди, джандетли боллукъ. Тюзю, ол ауушхан кюн мен тышында эдим да, башхалача, къабырлагъа барыб, асыраргъа мадарым болмай къалгъан эди.
Къобанланы Махмут.




