Не къыйын заманда да «устаз» деген сыйлы атха букъу къакъдырмагъан ашхы адамларыбыз бюгюнлюкде да аз тюлдюле. Окъуу джыл башланыр кёзюуде аланы бютюн да кёб сагъынабыз. Аллай устазланы бирини юсюнденди бу хапарыбыз.
Хар ёмюрню барды тарихде энчи ызы, хар тёлюню барды ол ызны къойгъан алчылары. Аладыла джашауну тутуругъу, тарихи, ол кёзюуню ёзеги, кюзгюсю, тёлюлени бир-бирине байлагъан кёпюрлери. Аллай адамладыла хар атламлары бла, тутхан ишлеринде халал къуллукълары бла, джюрек джылыулары бла, адамлыкъ шартлары бла, тин байлыкълары бла джашауубузгъа мукъладис болуб, джол кёргюзгенле, ашхы джумушлагъа учундургъанла. Аланы бириди бюгюн биз хапарын айтырыкъ онглу джашыбыз Байчораланы Русланны джашы Ринат.
Адебли, фахмулу, билимли, болумлу, хурметли, хатерли – керти адамлыгъы болгъан, бизни республикада къой, Эресейге белгили устаз, эксперт, тюрлю-тюрлю дараджалы талай конкурсну лауреаты, призёру. Ринат бир да намыслы адамды, кесини юсюнден хапар айтыргъа чырт сюймейди, ушагъыбызны хаман не окъутхан сабийлерине, не тенглерине неда район, республикан къуллукъчулагъа кёчюре, алагъа бюсюреу-сыпас этеди. Аймысына, дедик анга да, ол да Ринатны адамлыгъын, кенг джюреклилигин кёргюзген шартды. «Уллу къазанда бишген эт чий къалмаз» деб нарт сёз барды. «Ата сыры балада», – дегенди нарт къарачайлы. Экиси да Ринат Руслановични эки къанаты болуб, джашау джолунда энчи сокъмакъ салыргъа, санагъат джумушунда сыйлы дараджагъа чыгъаргъа, джамагъатда тыйыншлы орун алыргъа болушадыла.
Шам Теберди, Ринатны туугъан, джашагъан эли, фахмуну гёзени, джарыкълыкъны, билимни ёзеги болгъанына барыбыз да шагъатбыз. Окъугъан мектеби да республикабызгъа айтылгъанланы бириди. Устазларыны юсюнден сёлешсе уа Ринат, бир тюрлю бир нюр кёрюнеди бетинде, эшитилинеди ауазында, артыкъсыз да Байчораланы Исмаилны къызы Нюрфаны хапарын айтса. Ол аны ана тил бла адабиятдан устазы эди. «Аны ючюн сайлагъан болурмуса бу усталыкъны?» – деб соргъаныкъда, ажымсызлыкъгъа, джууабын да биле тургъанлай, Ринат ариу ышарыб: «Кёбле сюе эдиле Нюрфа Исмаиловнаны дерслерин, – деб джууаб берди. – Дипломумда эки усталыкъ барды: орус тил бла адабиятны эмда къарачай тил бла адабиятны устазы. Институтда окъуй тургъанлай мектебибизге практикагъа келгенли бери къарачай тил бла кюрешеме, артыкъ да сюеме. Бир сабийге бир затчыкъ юретелсем да бек къууанама, Аллаху Тагъаланы къудурети меннге ол сюймекликни бергенди».
Не аламат устазлары болса да, не «терен къазанда къайнатсанг да», сабийни къанында болмаса, юреннген затлары тышындан джабышханча, «хаух кийимча» кёрюнюб къалады, адамлыкъны, асыллыкъны сокъмагъы терен болмайды. Бу джаны бла да Ринатны Аллаху Тагъала терен фахмулу юзюк бла саугъалагъанды. Аны аккасыны, Байчораланы Окъубну, юйюрюнде онсегиз устаз билимлерин юлешгендиле джаш тёлюге, беш алим илму бла кюрешгендиле. Хызыр Якубович МГУ-ну механика-математика факультетин 1938-чи джыл айырмагъа бошаб, эки илмудан да кандидатлыкъ алгъанды, МГУ-да окъутхан да эте, «Институт физических проблем» деген илму институтда ишлегенди, Фин къазауатны да, Уллу Ата джурт къазауатны да ветераны эди; Разият Якубовна 1936-чы джыл МГУ-гъа окъургъа киреди, аны бошагъанында таулу къызны аспирантурада къоядыла. Сора, химия илмуну кандидаты болуб, окъугъан факультетине устаз болуб къайтады Разият. Артда Москвада текстиль институтну ректору болуб да ишлегенди. Разиятны эки къызы да, Зухра бла Фатима, бири математик, бири тарихчи, экиси да илмуланы кандидатларыдыла; Сосланбек Якубович филология илмуланы доктору, Эресей Федерацияны Джазыучуларыны союзуну члени, Халкъла арасы Тюрк академияны тыйыншлы члени, этнограф. «Илму бла кюрешмеселе да, Окъубну къалгъан балаларыны фахмуларыны юсюнден да энчи хапар айтырчады, – деб къошады сёзюбюзге Ринат. – Аубекир – айтылгъан бухгалтер, Фрунзеде баш билим алыб, 1956-чы джылдан ахыр кюнлерине дери Ата джуртунда халал къуллукъ этгенди. Энвер белгили устаз, къобузчу, джырчы эди. 1961-чи – 1965-чи джыллада «Мелодия» фирмада джырлары, тартыулары да пластинкалада чыгъа тургъандыла. Тыш къраллада, къарачай джердешлерибиз джашагъан джерледе белгили «Акка» тартыу аныкъыды, кеси атагъан аты – «Калиматны тартыуу». Ол аны джашлай ауушхан къобузчу эгешчигине атагъанды. Юй бийчесине атагъан «Фатима» деген джырын бюгюн да, халкъ джыр этиб, джырчыларыбыз сахнада, тойлада да джырлагъанлай турадыла. Асланбек фахмулу суратчы эди. Джууукъда-тенгде Асланбек салгъан энчи суратлары, портретлери, пейзажлары да бардыла. Теберди заповедникни музейин джасагъан суратла да аны къол ызыды. Къарт атамы юсюнден а китаб джазарчады», – деб сагъышланды джаш. «Китабха да Аллах буюргъан болур, бизге бир кесек хапар айт аны юсюнден. Неди къарт атангы фахмусуну энчилиги?» – деб ушакъны бёлмезге сюйдюк. «Онджети джылында Азияда, Сокулукну тюзлеринде, 1945-чи джыл, тёрт къарнашчыгъы да къолунда, ата-анадан да ёксюз къалгъанды. Аубекирге – 12 джыл, Энверге – 9 джыл, Сосланбекге – 7 джыл, Асланбекге – 5 джыл тола. Ол ёксюзлеге аталыкъ-аналыкъ да этиб, баш билимле да бериб, юй-юйдеги къуратыб, бир юйюр этиб, бирикдириб джашатханды. Туудукъла къой, келинле да «атам» дегендиле тамада къайынларына. Эм уллу фахмугъа аны санайма. Билими да уллу эди къарт атамы. М. Лермонтовну, Саадини, Байрамукъланы Халиматны дагъыда башхаланы чыгъармаларын азбар айтыучан эди. Математиканы, физиканы школ программаларын бир иги устазча бир биле эди, деучендиле аны таныгъанла», – деб, ышарыучусуча сюйюмлю ышарды Ринат. Туудукълада да баш билими болмагъан джокъду.
Ринатны гитче къарнашы, Магомет-Хаджи, филология илмуланы кандидатыды. Эгешчиги Зухра да филологду. Ринат КЧПУ-ну аспирантурасын бошагъанды, илму ишин джакъларгъа таблыкъ тюшмеди – тамадасы, Батчаланы Хасанны джашы Али-Мурат, ауушуб къалгъан эди, джандетли болсун. Болса да, аны баджарыргъа деб турады. Дагъыда эки туудукъ, Ижаланы Светлана бла Хачирланы Арина, аспирантуралада окъуй турадыла. Умут уллуду, себебле бардыла, Аллаху Тагъала берсин муратларын!
Ринатны юсюнден сёзюбюзге къайта, бир затны чертерибиз келеди бу адамны юсюнде: буруннгуладача, бир уллу деменгилилик, хурмет, сюйюм барды. Ууакъ ышара, джарыкъ чамы-накъырдасы келише, сёзюн ёлчелей, айтырын-этерин эсгере, уллуну-гитчени да кесине илешдире джашай, ишлей билген устаз джууукъну-тенгни арасында да бек сыйлыды, орунлуду.
Окъутхан сабийлери ана тиллерин къаллай бир билгенлерин, сюйгенлерин бир юлгю бла айтайыкъ: сау классы былтыр ОГЭ сынамгъа къарачай тилни сайлаб, аны да бет джарыкълы баджарыб, ата-аналарын, устазларын да къууандыргъандыла. Конкурслада, олимпиадалада Ринат Руслановични сабийлери хаман ёчлю болуучандыла. Устаз кеси да билимин, сынамын ёсдюргенлей джашайды. Миллетле арасы конкурслагъа, конференциялагъа, семинарлагъа къошулгъанлай, атын айтдыргъанлай турады. Билимин, сынамын да аямай береди. Байчора улу кёб затха эс бёледи: тарих, маданият, санат ызланы тинте, халкъыбызны мындан ары джашаууна, джазыууна сагъыш этеди. «Уллу къралда уллуса, халкъым», – деб белгили джазыучубуз айтханлай, Ринат Русланович окъутхан, юретген тёлюле, Эресейде не тюрлю санагъатда да тыйыншлы орун ала, бет джарыкълы болурла, халкъны атын айтдырырла деб ышанабыз.
Ижаланы Фатима,
Дружбада гимназияны ана тил бла адабиятдан устазы.




