Къыркъар (август) айны 20-да, ашхамда, 8 сагъатдан 13 минут атлаб, Байконурдан «Бион-М №2» биоспутник сейир джюгю бла космосха учханды.

Сынауланы ётерик джюкню – къарачай-малкъар миллетни айраны бла кефирини тамалын салгъан бюртюклени (микроорганизмы) – медицина илмуланы доктору, бютеу дуниягъа белгили профессор Текеланы Абюсюпну джашы Алимурат джарашдырыб бергенди.
2024-чю джыл Эресей Федерацияны кърал илму аралыгъыны федерал кърал бюджет учреждениеси – РАН-ны Медицина-биология джарсыуланы тюзетиуню хакъындан инстиутуту бла Алийланы Умар атлы Къарачай-Черкес кърал университет илму программаны тамалында биоспутникде сынау-тинтиу ишле бардырыргъа кесамат этгендиле.
Биология объектле космосда къалай тюрленнгенлерин ачыкълар мурат бла къуралгъандыла бютеу дуниягъа магъаналы бу сынаула.
Ол ишге джууаблылыкъ Къарачай-Черкес кърал университетден Текеланы Абюсюпну джашы Алимуратха, РАН-ны Медицина-биология джарсыуланы тюзетиуню хакъындан институтундан да РАН-ны член-корреспонденти Вячеслав Константинович Ильиннге салыннганды.
Сынауланы бардыргъан къауум къыйын болумда, ауур хауада адамны саулугъун сакълар мадарла къурар муратда башлагъандыла ишлерин.
Былайда, космос сынауланы ётерик материалгъа Теке улу кесини патенти болгъан айран бла кефирни тамалын салгъан бюртюклени бергенин чертирге тыйыншлыды. Бурундан да къарачай-малкъар миллетни саулугъун бегитирге себеблик этиб тургъан затла космос радиациядан кеслери эмда аланы джараулу шартлары къалай сакъланныкъларын кёрюрге излейдиле алимле. Ол мурат бла «Бион-М №2» биоспутникде 30 тюрлю сынау иш бардырлыкъдыла.
Бу аппарат орбитагъа айранны, кефирни тамалын салгъан бюртюкле бла бирге хансла, башха биология материалла да чыгъаргъанды.
Алимле 30-кюнню ичинде ол материалла хауа болумгъа кёре къалай тюрленнгенлерине къараб турлукъдула. «Бион-М №2» гелиосинхрон орбитагъа да чыгъарыллыкъды. Анда радиация МКС-ни орбитасындан талай кереге уллуду.
«Роскосмос» билдиргеннге кёре, бу сынауланы эсеблери къууандырсала, поляр орбитагъа адамны джибериб кёрюр мадарла да къураллыкъдыла. Эсебле уа бир-эки айдан белгили боллукъдула.
Текеланы Алимурат КъЧКъУ-ну пресс-къуллугъуна хапар айтхан заманында къыйын болумгъа киши хазыр турмагъанын, аллай кёзюуде адамны саулугъуна, джанына къоркъуу болгъанын, бу сынаула космосда къыйын болум организмге къалай къатылгъанын, андан къалай сакъланыргъа боллугъун ачыкъларгъа джарарыкъларын чертгенди.
Бу сыналуаны эсеблери, организмлени сакълар мадарла къураргъа джараб, илмуну ёсюмюне тыйыншлы юлюш болуб къошуллукъларына ышаннганын да айтханды. Ол заманда айран бла кефир да космонавтлагъа джараулу ашарыкъ продукталаны тизимине кирликдиле.
РФ-ны махтаулу врачы, Информатизацияны халкъла арасы академиясыны академиги, адам улуну саулугъун сакълаугъа аталгъан онглу илму ишлери ючюн ООН-ну сыйлы ёчлери бла саугъаланнган, «Элита информациологов мира» деген энциклопедиягъа аты джазылгъан профессор джердешибиз а ол затладан терен хапарлы болгъаны хакъды.
Текеланы Алимуратны Чернобылда чарпыуну заранын азайтыуда хайырландырылгъан илму ишлери бусагъатда да бютеу дунияда «болезни цивилизации» деген къауумгъа кирген аурууланы профилактикасын бардыргъа джараб турадыла.
Къарачай-малкъар миллетни айран бла кефирге иелигин да ол къайтаргъанды. Алайсыз айраныбызны тыш къраллы корпорация иелеб тура эди.
Бюгюнлюкде да Алимурат, айран бла кефирни космосха ашырыб, илмугъа, миллетине кертилигин кёргюзгенди. Аны терен билими, уллу фахмусу джерде къой, космосда адамланы саулукъларын сакъларгъа джарарыгъына ышанабыз. Адам улуну ёсюмню джолу бла элтген джердешибиз бла ёхтемленебиз.

Байрамкъулланы Зульфия.

 
{jcomments}