Байрамукъланы Халиматны туугъан кюнюнде (15.08.1917 дж.), онглу джазыучубузну хунерлик ишинден, чыгъармычылыкъ джолундан кёб зат эсибизге тюшеди.

«Мен бошаялмай къойгъан джырымы
Джазсала эди, атыб къоймайын», –
деб талпыйды дуниягъа белгили къарачай шайыр, кеси саулукъда классик атха ие болуб, чыгъармалары эллиден артыкъ тилге кёчюрюлюб, «Антология мировой поэзии» деген китабха кирген Байрамукъланы Башчыны къызы Халимат. Не къадар терен кире барсанг аны чыгъармаларына, аллай бир ёсе барады сейирсиниу, ёхтемлениу, таб ишеклениу сезимле джюрегингде. Бу назик таулу тиширыу, къалай эталгъанды бу къадар джумушну, он деменгили эркишиге джюк боллукъ ишлени.
Джашлыкъда, джыйырма джылы толмай, «тройкаланы заманларын» ётген къызчыкъ къалай джазады, сескекли болмай, биз бюгюн сюзерик ауур чыгъарманы? Байрамукъланы Халиматча адамла хар ёмюрде да туууб бармайдыла. Алам, заманны тирмен ташларында ёмюрлени, миллетлени да элей келиб, чыгъарады накъут-налмаз хазнасын. Ёмюр да, миллет да, ол накъут- налмаз хазналарын ана сюймеклик бла, къанда, джанда болгъан ашхылыкълары бла сюрмелеб, джашауну ал сафларына чыгъарыб, джулдузланы тюбюнде, джер джюзюнде, кюн джылыуну ангылагъан джанла бары къууанырча, сукъланырча этиб саладыла. Насыбы болгъан, ол ашхылыкъланы толу хайырландырыб, миллетини атын, шартларын дюн-дуниягъа кесини энчи нюрю, фахмусу бла айтдырады. Халимат бизни аллай хазнабызды, халкъны, ёмюрню, келлик тёлюлени аллында да борчун артыгъы бла толтургъан фахму терегибизди. Байрамукъланы Халиматны юсюнден кёб айта, джаза да тургъанбыз, алай а ол Къарачайны таркъаймазлыкъ шауданы, оюлмазлыкъ къаласы, тин хазнасыны ара багъанасы болгъаны себебли, анга хаман къайтханлай турлукъбуз.
Байрамукъланы Халиматны «Джылла бла таула» эмда «Онтёрт джыл» деген романларына кёре авторну, баш геройланы, къарачай халкъны джазыуларыны бир-бирлери бла чалышыуларын тинтгенбиз, сюзгенбиз. Айтырым, «Онтёрт джыл» чыгъарманы адабият устала сабийлеге сюзюб, тинтиб кёргюзмегендиле. Мени муратым басма чыгъармаланы сюзерге, тинтерге юретирге эди, джунчумай кеслерини оюмларын ачыкъ айтыргъа, чыртда эс бёлмей тинтилгенмиди огъесе тинтилмегенмиди адабият устала бла (профессионал критикле) ол чыгъарма. 11-чи классны окъуучулары баджараллыкъмыдыла быллай джууаблы ишни деб, ишек этерге да боллукъду, алай а бу сабийле къарачай халкъны тарихин, маданиятын, адабиятын да къалапеляладан бюгюннге дери окъургъа, билирге кюрешгендиле. Байрамукъланы Халиматны джашау джолу бла, чыгъармачылыкъ иши бла да шагъырейдиле. Юйдегиси бла, джазыучуну таныгъан, билген адамла бла да тюбешиуле, ушакъла этгендиле, туугъан элине, окъугъан школуна да баргъандыла. Халимат Башчыевнаны атын джюрютген республиканы ара библиотекасыны къуллукъчулары бла бирге джазыучугъа атаб «Джырла! – дедиле тауларым» деб, тюбешиуле къурагъандыла. Алты джылны ичинде этген ишибизни халкъыбызны тарихинден, тининден, адабиятындан билгенибиз бла тамамларгъа излейбиз.
XX-чы ёмюрде къарачай халкъны эм къыйын заманындан тинтиу оюмларыбызгъа (революция, джангы джашау тюрлениуле, Уллу Ата джурт къазауат, сюргюн…) эс бёлюрюгюзню тилейбиз. Ол къазауатны къыйынлыгъы, сюргюнню азабы Къарачайда хар юйдегиге джетгени себебли, элде къартлагъа, кесибизни юйдегиледе къарт аталагъа-аналагъа соруб, кёб керти материал джыйгъанбыз. Былайда да Халиматха, аны чыгъармаларына «тюз кишиге», тёреге таяннганча къайтабыз. Байрамукъланы Халимат XX-чы ёмюрню кюзгюсюдю, белгисиди, тамгъасыды.
«Онтёрт джыл» роман «Джылла бла тауланы» экинчи китабыды. Бюгюн, ызыбызгъа къараб, 1981-чи – 1984-чю джыллада КПСС-ни пленумларында бизни миллетге салыннган тутхучсуз айыбланы ангыларгъа къыйынды. Алай а, мен кесим ол ишлеге шагъатма, джангы устаз болуб ишлей башлагъан джылларым, джамагъат ишлеге да тири къошулгъаным себебли, толу билеме ол «джумушланы». Закий джазыучу, кёбню кёрген, кёб затны да кеси чекген, джашауну алчы адамы ангылай эди неле бола тургъанын. Аны ючюн кърал тамадаланы, халкъны да эсине сала, тарихде болгъан джангылычла къайтмазгъа керекдиле, деб эсгертген болурму Халимат? Бу соруулагъа джууаб берирге тырмашхандыла сабийле.
Байрамукъланы Халимат кеси дневниклеринде айтханына кёре, чыгъармаларында джазгъанына кёре, аны иги таныгъан, билген адамла айтханнга кёре, этген ишлерине кёре,.. не джаны бла къарасанг да, Халимат Башчыевнаны джашауу, джазыуу да халкъы бла биргеди. «Халкъы бла бирге» демекликни ангылай билирге керекди: барыбыз да халкъны ичинде джашайбыз, алай а хар кимге да бирча халкъы бла бир иннетде джашайды дерге болмайды», – деб джазады кеси Халимат. Джыйырманчы ёмюрню ал джылларында (1917-чи дж.) туууб, ахыр джылларында (1996-чы дж.) дуниясын ауушдургъан акъылман джазыучу ахыр китабында былай айтады: «Джашаууму джангыдан башласам, башха тюрлю джашар эдим», – деб бир къауумла айтыучандыла. Мен а джашагъанымча джашарыкъ эдим: тамбла кюнюм бюгюнден иги болуруна ийнана. Абына, къоба, ышана, ашыгъа, къууана джашай барлыкъ эдим. «Джюреги джашаудан юшюмез ючюн, адамгъа юч зат керекди – Гырджын, Ариулукъ, Къарнашлыкъ», – дегенди араб философ. Джашауну несин да чекгеним себебли, бу затла меннге артыкъ да багъалыдыла. Мен джашагъан джашаууму халкъым бла бирге атлагъанлай, аны джашаууна да къатышханлай барама. Мени джашауум тынч болмагъанды, алай а мен кесими насыблыгъа санайма. Насыб ючюн да адам джашаугъа борчлу болгъанын билеме. Мени бла, Хурзукда бир агъач устаны къызы бла, партияны, правительствону башчылары Кремлде ушакъ этгендиле. Миллетими джарсыуларын айтхан эдим. Джашауумда унутулмазлыкъ тюбешиуле кёб болгъандыла: Долорес Ибарури, Юрий Гагарин, Назым Хикмет, Фаиз Ахмад Фаиз, Александр Фадеев, Михаил Шолохов, Мария Тереса Леон, Цала Дройгочева…. Бу тюбешиуле къарнашлыкъгъа, шохлукъгъа джол ачхан джилтинле эдиле. Областдан тышына чыкъсам, атымы, тукъумуму да унутханча, «къарачайлыма мен, къарачайлы» деб, киши джерледе кесими Къарачайны келечесине санаб тохтайма. Мен джазаргъа кюрешген затладан иги кесеги бизни къралда, тыш къралланы тиллерине да кёчюрюлгенди. Бу затдан меннге неден да багъалы «къарачай тилден кёчюрюлгенди» деген бу юч сёздю. Хар сёзюмю, хар ишими къарачай халкъыма, Къарачай-Черкесиягъа, Эресейге атаб кюрешгенме, не ашхы муратым да халкъ бла, джурт бла биргеди».
Джазыучуну бу сёзлерине шагъатды саулай джашауу, ол, революция бла бирге туууб, окъуу-билим алыб, джашауда не тюрлю ашхы тюрлениулеге да тири къошулгъанды. Къазауат башланнганында, кесича активистле бла урушха барыргъа деб, биринчи кюнледе военкоматха тилек къагъыт джазады. Джазыучу эвакогоспиталда ишлеб турады. Халкъы бла сюргюнде Беломор каналны къазады. Талай адамы урушда эмда сюргюнню къум тюзлеринде ауушады. Бу джарсыула Халиматха да джамагъат бла, халкъы бла бирге тюшедиле, ол кёзюуде хар юйдеги сынагъан сынауладыла бу затла…
Ызыбызгъа, Кавказгъа, къайтхандан сора да Байрамукъланы Халимат джангы джашау, ашхы тюрлениуле ючюн, джанын-къанын аямай кюрешеди. Ол заманда Совет Союзну Джазыучуларыны союзуну члени болуб Къарачайда Байрамукъланы Халимат, Хубийланы Осман, Къобанланы Хамзат къалгъандыла. Ючюсю да Къарачайны тин, тил, маданият, адабият санагъатларын кёлтюрюуде, уллу магъанасы болгъан джерледе (Осман – газетде, Хамзат – радиода, Халимат – газетде да, басмада да) ишлеб, джаш тёлюню окъуу-билим алыргъа, джарыкълыкъ ишлеге къошаргъа, къурулуш, эл мюлк санагъатлада урунургъа юретедиле. Халиматны халкъы да кесича Ата джуртуна кёллениб, не тюрлю санагъатда да орун алыб, эски джуртунда джангы джашау этеди. Чыгъармачылыкъ ишине къарасакъ: къыркъдан аслам китаб джазгъанды, къарачай адабиятха кёб джангы жанр къошханды (лирикалы проза, хапар, сонетле, эссе, этюдла, биринчи музыкалы комедия, биринчи къарачай операны либреттосу…). «Бу затны этдирген – уллу халкъланы литературасында болгъан затла бизде да болсунла деб ашыкъмакълыкъды. Сокъмакъ болса, фахмулу джаш тёлю джетишимлеге джол этер деб», – Халимат ахыр китабында ол джумушну нек этгенин бизге эсгертеди.
«Мен эки дунияны арасында туугъанма: эски бла джангыны. Эски дуния, мукут джашау, тырнакълаб, кетерге унамай, джангы джашау джарыгъы бла хар юйге кире, хауаны тазалагъанын кёргенме. Джашау джолум, ол халкъымы джолуду, мени бла бирге ёсген тёлюню джолуду. Мен джигитлик ишле этмегенме, алай а аллай ишлеге кенгден къараб турмай къошулгъанма. Ол ишле джашауда кюн сайын бола эдиле – ликбезге барыб, къолгъа къалам алыудан башлаб, къоркъмай машинагъа биринчи кере миниуге дери», – деб джазады Халимат кеси. Биз окъугъандан, тинтгенден да быллай оюм этебиз: Байрамукъланы Башчыны къызы Халимат къуру къарачай халкъны джазыуу бла тюл, саулай Къарачай-Черкесияны миллетлери, бютеу Совет Союзну къраллыгъы бла байламлы джашагъанды, аланы излемлерин джюреги, джаны бла баджаргъанды. Аны ючюн болур, уллу Ставрополь крайда биринчи болуб Халимат Башчыевнагъа «Халкъланы шохлугъу» деген орденни берилгени. Областны атындан къралыбызны ичинде, тышында да джумушла этгенди, шохлукъну, къарнашлыкъны бегитиуде къыйыны кёбдю, къарнаш миллетлени адабият ёсюмлерине да уллу болушлукъ этгенди.
«Джазыучуну джазыуу халкъ бла биргеди» деген айтыугъа биз бюгюн сюзген чыгъармала шагъатдыла. Биринчи китабында романны баш герою Аслан джангы заманны биргесине ёседи. Автор кесини бютеу муратларын, терен философия сагъышларын Асланнга ышанады. Онеки джыл болгъан, Хурзукдан сора джукъ кёрмеген джашчыкъны сезимлерин акъылына кёре суратлайды. Асланны прототипи Халимат кесиди. Юйлери, хоншулары, анасы, эгечлери, школ тенглери, элде бола тургъан бек сейирсиндирген затла: биринчи кино кёргюзгенлери, биринчи мешна келгени, биринчи трактор, биринчи картха тюшгенлери; Халиматны школдан башлаб назмула джазгъаны, биринчи пьесасын школда салгъанлары, пионер, артда комсомол ишлеге тири къошулгъаны, Хурзукга, хурзукчулагъа сюймеклиги, билим алыргъа талпымакълыгъы – барысы Халиматны кесини джашаууду.
Китабны окъуб тебресенг, анда джазылгъан адамланы джашаулары бла джашаб тебрейсе. Байрамукъланы Халиматны «Джылла бла таула» деген романыны баш темасы – джылла бла тауладыла, таулула бла джашауду джыллада. Китабны ара багъанасы халкъды. Халкъ Аслан деген джашчыкъны ангысына кёре суратланады, хапар аны атындан барады...
Байрамукъланы Башчыны къызы Халимат миллетими тин ёзегиди, керти адамыды. Аны чыгъармалары бла къарачай халкъны XX-чы ёмюрде тарихин окъургъа, тинтерге, билирге боллукъду.

ИЖАЛАНЫ Фатима,
Дружбада гимназияны ана тил бла адабиятдан устазы.

 
{jcomments}