Халкъыбызны Ата джуртубузну джылы къойнунда, булбулланы татлы джырларына тынгылай, джюреклерине ариулукъгъа сюймеклик сабий заманларындан сингнген, ашхы, джигер тиширыулары кёбдюле. Миллетине халал къуллукъ эте, атын сый бла айтдыргъан джигер, джигит тиширыуланы бириди мен хапарын айтыргъа излеген Байчораланы Хусейни къызы Къасайланы Тамара. Ол Къарачай-Черкес Республиканы тарихинде Минги Тауну башына биринчи чыкъгъан къарачай тиширыуду.

Сабыр ауазлы, джумушакъ сёзлю, чырайлы къыз, Байчораланы Тамара, джомакълы тау элде – Учкуланда – Хусейни халкъны ашхы адетлерин тутуб джашагъан, кёб сабийли юйдегисинде туугъанды. Мийик тауланы джумушакъ джели, алтын кюнню джылы таякълары ийнакълай ёсген къызчыкъ, орта билим алгъандан сора, 1979-чу джыл, Къарачай-Черкес устазла хазырлагъан институтха тюшеди. Окъугъан сагъатында джамагъат ишлеге къошула, алгъа учуна, хар затны терк, тыйыншлысыча толтура, атын иги бла айтдырады. Ол, баш окъуу заведениени бошагъандан сора ызына къайтыб, хурзукчу Къасайланы Казбек бла джашауун бир этиб, 1985-чи джыл Хурзук элде школда ишлеб башлайды. Ал башланнган классланы окъута, окъуугъа джангы мадарланы, амалланы киргизе, кюн сайын классха ышарыб киргенлей, джылы джумушакъ тилде билим береди. Халкъыны тарихинден, адабиятындан, маданиятындан, ашхы адетлеринден хапар айтады. Хурзук элни тёгерегин къуршоулагъан тауланы, тарих эсгертмелени, элни тарихини, белгили адамларыны юслеринден сёлешеди. Аланы сабий джюреклерин ариулукъгъа, ашхылыкъгъа, игиликге бурады. Элни махтаулу адамларына – Совет Союзну Джигити Къасайланы Османнга, аскер генералла Семенланы Владимир бла Махаметланы Солтаннга, Къарачай-Черкесияны халкъ поэти Байрамукъланы Халиматха – дагъыда башха белгили адамлагъа аталгъан дерсле береди. Сохталагъа дерследен тышында да ариу ойнаргъа, спортну сюерге, патриотлукъ сингдирирге да эс бёлгенлей турады. Аскер махтауну школ музейинде дерсле бардырады, сабийлени аскер джырлагъа да юретеди. Алай бла, сабийле ал башланнган школну бошаргъа, джашауда алагъа керекли кёб затны биледиле, ангылайдыла. Огъурлу ана, сынамлы устаз усталыгъына 45 джыл заманын бергенди. Уллу сынамы, джарыкъ фахмусу болгъан тиширыу, усталыгъына кертилигин таныта, бусагъатда да халкъны келлик тёлюсюн хазырлай, къолундан келгенни этиб кюрешеди. Аллай бир заманны ичинде ол окъутхан сабийле уллула болуб, баш билим алыб, республиканы тюрлю-тюрлю санагъатларында, уллу къуллукълада атларын сый бла айтдырыб ишлейдиле. Ала, республиканы социал-экономикасыны ёсюмюне энчи юлюш къоша, таукел алгъа барадыла.
Аны атасы Байчораланы Аубекирни джашы Хусей Къасайланы Осман атлы совхозну ветеринар врачы болуб ишини юсю бла байламлы таулада айланыргъа, мийиклеге ёрлерге сюйгенди. Ол аты бла юйюне келген сагъатда Тамара бла уллу эгечи Марьям атха къарагъандыла, шекер ашатхандыла, аш-суу бергендиле. Миниб, аны джюрютгендиле, чабдыргъандыла. Алай бла, атны белинде кеслерин тутаргъа юреннгендиле.
Аналары Хапаланы Азретни къызы Рабият да эл мюлкню сюйгенди, аны бла байламлы кёб иш этиб тургъанды. Хусей юйде болмагъан сагъатда, къызлары да болушуб, юйде маллагъа къарагъанды. Аланы тюблерин ариулагъанды, тууарлагъа, къойлагъа аш салгъанды, суу ичиргенди башха ишле этгенди. Хусей тауда кёзюуде адамланы маллары ауруб келселе, хар затдан хапарлы тиширыу, алагъа дарман бергенди. Тамара, анасына болуша, гитчеликден мал бла байламлы болуб ёсгенди.
Ол баш иеси Къасайланы Казбек бла бирге кеслерини «Джылы Суу» деген энчи мюлклеринде да кёб тюрлю ишни тыйыншлы дараджада баджаргъанды. Тууарлагъа, къойлагъа къарагъанды. Аланы, ёзенледе, таулада, тюзледе, чегетледе, зыгъырлы, ташлы джерледе тау джайлыкъгъа сюрюрге болушханды. Ала, джолда бир малны тас этмей, ёлтюрмей, джай турлукъ джерлерине рахат барыб тургъандыла. Ол, алай бла баш иесине болуша, мийикдеги таза дарман хауаны солуй, чокъуракъ сууладан иче, малланы сюре, ёрге-энгишге джюрюб, чабыб, санын чыныкъдырады.
Таулу тиширыу дагъыда кёб джигер, ашхы иш этгенди. Ол Европаны эм мийик таууну – Минги Тауну – эки башына да ёрлегенди. Тамара Къарачай-Черкес Республикадан ары, тиширыуланы арасында биринчи болуб, 2009-чу джыл чыкъгъанды. Ол джыл Донецк шахардан Василий Корягин тамадалыкъ этген экология къауум Минги Тауну алаша башына (5621м) чыгъаргъа деб, Хурзук элни ичи бла ётюб баргъан сагъатда, ала Хусейни фермер юйдегисине къонакъ боладыла. Тамараны, ал джыллада къошлагъа, Гондарай ёзенни мийик тауларына, тенгизден 2992 метр мийикде болгъан Ыпчыкъ ауушну башына чыгъыб тургъан джигер тиширыуну, Минги Тауну башына чыгъар мураты болгъанды. Ол аны сагъышын этгенлей тургъанды. Тамара, ол нюзюрю тола башлагъанына къууаныб, ол къауумну къурамында ёрге джол салады. Ала, хауа болумгъа юрене, таулада талай кюнню туруб, сокъмакъ джолчукъну ёрге тебрейдиле. Сууукъ джел уруб къыйнаса да, къар джоппула бла тюйсе да, альпинистле, тохтамайын ёргеден ёрге чыгъыб барадыла. Ала, бир-бирин джокълай, Минги Тауну башына чыгъадыла. Тамара, къууаннгандан не этерин билмей, ол мийикликден, энгишгеде узакъда кёрюннген таулагъа, ёзенлеге къарайды. Аны кюнню алтын таякълары ийнакълай, къууанчына къошула, джылтырайдыла. Ол кёзюуде къаты ургъан сууукъ аяз да джылы кёрюнеди. Таулу тиширыу ол джарыкъ къууанчын бюгюн да унутмагъанды. Заман бара, арадан он джыл ётгенден сора, 2019-чу джыл, джигит, джигер тиширыу Тамара ол экспедиция къауумну къурамында Минги Тауну тенгизден 5642 метр мийикликде болгъан башында да болгъанды. Ол, альпинист кереклени кийиб, ары чыгъарыгъына толу ийнаныб, алгъа учунуб, мийикликни хорлаб, ол аждагъанны эки башындан да къараб, республикабызгъа, къралыбызгъа, бютеу джерни юсюне алгъыш айтханды. Уллу Аллахдан адамлагъа сабырлыкъ, рахатлыкъ, тёзюмлюк, бирикмеклик, мамыр, мелхум джашау теджей, кёб ашхылыкъ тилегенди.
Айырыб айтыргъа излегенибиз – Тамара биринчи ёрлеген сагъатда таугъа чыгъаргъа болушхан бир деб, бир кереги болмагъанды, агъач таякъчыкъдан башха. Хазырланмагъанлай, элли джылында таукел чыкъгъанды. Дагъыда он джылдан, белине къаратыб (операция этдириб), больницадан джангы чыкъгъаны бла ёрлегенди Минги Тауну экинчи тёппесине. Ол нени кёргюзеди? Къарачайлыла бу джуртлада ёмюрледен бери да таугъа ёрлей-тюше тургъанларын.
Казбек бла Тамарагъа эки сабий тууады. Ата бла ана, аланы адебни-намысны тёрюнде юрете, экисине да баш билим алдыргъандыла. Абрек юйдегиси бла Москва шахарда джашайды. Алёна юйдегиси бла Къарачай шахардады.
Казбек бла Тамара, онгсузгъа, къарыусузгъа болуша, тёгерекдегилеге къайгъыра, туудукъларына къууана, юретир сёзлерин айта джашайдыла.
Биз Альпинизмни халкъла арасы кюнюнде джигерликни кючюн танытхан Тамарагъа, аны юйдегисине къууанч, насыб, узакъ ёмюр теджейбиз.

Лепшокъланы Хусеин.

 
{jcomments}