Сезим (чувство). Адамны джаны, джюреги, халаллыгъы,  дуниягъа кёз къарамы  бла байламлы ышаныды. Сезим инсанны ич къудуретин кёргюзтеди: халаллыкъ, къайгъырыулукъ, кече билмеклик, дерт тутмау, биреуню насыбына, фахмусуна, байлыгъына, эслилигине зарланмай, къууана билиу, окъугъан, кёрген затларындан, джырладан, тепсеуледен, тиширыуну ариулугъундан эстетика зауукълукъ ала билиу.  Не бек акъыллы, эсли адам да къатыджюрек, кесим деген, дертчи болургъа боллукъду, алай а  таза джюрекли халал адам зар бола билмейди.
Сес (инстинкт).  «Сезим» бла «сесни» «акъыл» бла «эсден» да бек къатышдырыучандыла. Сес  энчи, толу ангыламны джюрютген сёздю. «Бир джанына сескекли къарады». Бу айтымда «сескекли» дегенни «сезимли» деб ауушдурсакъ, болумну магъанасы толусунлай тюрлениб къалады. Сескекли  къараса, илгениб къарагъан болады, кесин сакълар, къоруулар амалны излеб. Билмей тургъанлай айюню юсюне чыгъыб къалса,  бир джанына сезимли къалай чартларыкъды? Ол бир зат сезе  тургъунчу, айю аны джетерикди, тутарыкъды. Аны себебли быллай заманда адамны сеси буюрады, сес этдиреди нени да, сезим огъай. Сес табигъат кючдю, джаратылыш хар джаннга да аны джаны, къаны бла бирге салгъан сакълау, сакълатхыч, илгениу хыйсабы.

ДОНГАЙ, местн. на лев. бер. р. Кёнделен.
ДОНГAT, местн. близ села О. Чегем на прав. бер. р. Чегем.
ДОНГЕККИ-САБАН, местн. и пашня в окр. села Бызынгы; сабан «пашня»; донгек (тёнгек) в значении «пенёк».
ДОНГУЗ-ОРУН-БАШЫ (см. ТОНГУЗ-ОРУН-БАШЫ), гора в верх. р. Бак- сан; тонгуз «кабан»; орун «место»; башы «верховье».
ДОППА-ЧАЛГЪАН /ДОППА-ЧАЛГАН/, местн. в верх. р. Диналаны-къулакъ близ аула Каменномост (Ташкёпюр); Доппа – и. собств.; чалгъан «косить».
ДОППАХ, ледник на южном склоне Суканского хребта (в системе Бокового хребта), с которого начинается река Орсдон, впадающая в р. Уpyx.

АЙДЖЕК
Джукъу арасында, аязымай, туруб айланыу; джукъу ауруу. (Лунатик, лунатизм).
Айджек адам джукълаб тургъанлай туруб юйде айланыргъа, эшикге чабыб чыгъаргъа, кеси кеси бла сёлеширге, джыларгъа, къычырыргъа да болады.
Сёз эки бёлюмден къуралады.  Ай - луна, джек – чарс, къаралды, джек; джаныуар сыфатлы болуб, бурулуб-бурулуб  учхан джел  тюлкюм. (Силуэт).
Джин, шайтан деген затла бош кёзге илиннген, къоркъгъандан кёрюннген  къуджур сыфатла болгъанларын эсге алсакъ, «джек» джел учхун болгъаны ачыкъды. «Ай» бла  «джек» биригиб,  джукъу аурууу  болгъан адамны халын  туура кёргюзтедиле. «Лунатик» дегенча, айджек деген да къысха, шатык эшитиледи. «Ас-тах» романда Нансил аллай аурууу болгъан къызды. Анда былай айтылады:

ДУАРБАТ-АЙРЫ, поляна, невысокий перевал в бас. р. Аман-Къол; айры «невысокий перевал».
ДУАРБАТ-ДЖАЙ-КЪОШЛА /ДУАРБАТ-ДЖАЙ-КОШЛА/, кошары в бас. р. Аман-Къол; джай «лето»; къош «кошара».
ДУАРБАТ-АЙРЫ-АРТЫ-БАТМАКЪЛА /ДУАРБАТ-АЙРЫ-АРТЫ-БАТ- МАКЛА/ местн. в бас. р. Аман-Къол; айры «перевал»; арты «сзади»; батмакъ «грязь», «болото».
ДУАРБАТ-ЁЗЕН-КЪОШЛА /ДУАРБАТ-ЁЗЕН-КОШЛА/, зимовье на прав. бер. р. Аман-Къол; ёзен «ущелье»; къошла «кошары».
ДУАРБАТ-ТЁБЕ, курган близ бывш. Индишского завода в бас. р. Кубани; тёбе «возвышенность».
ДУБКИ, местн. на лев. бер. р. Теберды на юге аула Сынты (другое название – Шаухал-тала); название дано по виду дерева – дуба черешчатого.
ДУБОВАЯ ВТОРАЯ, балка; прав. прит. р. Джагъанас.

Аллы газетни 52-чи номериндеди.
«Айтыу алайды, – деди тютюнчю киши, – шайтанланы белгиси олду. Джинледе аллай белги джокъду. Ала тамам бизни кибикдиле...» (М. И. «Алмасты»).
Нарт сёз бла айтыуну арасы бек джууукъду.
Аман хапар чабыб джюрюр.
Иги хапар анга кюлюр.
Арсарлы сагъыш этгинчи, арсарсыз ишин битдирир.
Джекген атынг тай болса да, джашагъан элинг бай болсун.

ДЖЕЛТИЙМЕЗ, гора; река, приток р. Уруп; джел «ветер»; тиймез «не дует», букв. «не трогает».
ДЗИГЕКШИ, гора, выс. 3070 м в бас. р. Б. Лабы.
ДИБИРЛАНЫ-ТИЙРЕ, жил. квартал в аулах Кумыш и Джегута; 1) дибир «судья», «секретарь», 2) Дибирлары – фам.; тийре «квартал».
ДИГОР-ЫФЦЫГЪЫ /ДИГОР-ЫФЦЫГЫ/, пер. в верх. р. Къара-суу, прав. прит. р. Ч.-Балк.; дигор «дигорцы»; ыфцыкъ «перевал»; дигор – бывш. тюрк. племя, в переводе с осет. «иноязычный, другой»; балкарцы осетин называют дюгерли – дигорец.
ДИЖИ-ГЫРЫН-ДУППУР, местн. на лев. бер. р. Башил-Ауузу-суу; гырын «дыра», «дупло на деревьях».
ДИЛИН-КЪОЛ /ДИЛИН-КОЛ/, река, прав. прит. р. Балыкъ у села Хабаз; къол «балка».

ДЖАШ БЛА КЪЫЗ
Джаш:
Сени сюйгенли ёксюзме,
Акъылым кетгенди башдан.
Мен сени алсам, мал бериб,
Тон тигалырмыса ташдан? 
Къыз:
Тилей келсенг юйюме,
Акъылынг кетмесин башдан.
Сен состардан джиб созсанг,
Тон тигерме мен ташдан.

ДОЛАЛАНЫ-ТИЙРЕ, жил. квартал в ауле Учкулан, на лев. бер. р. Учкулан; Долалары – фам.; тийре «квартал».
ДОЛАТ-ИШЛЕГЕН, местн. у уроч. Штын в междр. Дууута и Кубани; Долат – и. собств.; ишлеген «работать».
ДОЛИНА ВОДОПАДОВ, уроч. и каскад водопадов в верх. р. Большой Зе- ленчук.
ДОМАЙ, местн. на прав. бер. р. Акъсауут в её верх.; Домай – и. собств.
ДОМАЙ-ЧАЛГЪАН /ДОМАЙ-ЧАЛГАН/, поляна в междр. Акъсауута и Мар- ки; Домай – и. собств; чалгъан «косить».

АЗНАУУР
Аскер башчы. Сермешледе танылгъан джигит. Алан къраллыкъны заманында джюрюген сёз болур дерчады. Адам ат. Атталаны Азнауур. Азнауур улу Адырахман... Халкъ чыгъармачылыкъда «Азнауурла» деген джыр да аскерчи джырды. Бусагъатдагъы эрмен, эбзе тилледе аскер ишле бла байламлы айтылгъан ангыламны тутады.
АЙБАЛТА
Аскер-уруш  сауут; бердыш. Бурун заманладан бери белгилиди. Ауузу, джарты ай кибик, джарты тогъай джазылыб, не ууакъ джити тишли, не бычакъ ауузлу ишленеди. Сабы бек узунду - душманнга ат юсюнден  керилиб джетерча. Аны джаяу аскер, атлы аскер да джюрютеди.


АЙБАТ
Ариулукъ, омакълыкъ. Айбат чепкен. Айбат тала. «Келин отоу ариу джасалгъанды. Къабыргъалада айбат кюйюзле тагъылыбдыла». Къарачайда «ариу къыз» деген бла бирге «айбат къыз» да  дейдиле. Адамгъа къууанч берген, кёлюн кёлтюрген, сезимин джарытхан сёз.