- Подробности
- Просмотров: 1257
ЧЮГЮНДЮР (СВЕКЛА ОБЫКНОВЕННАЯ)
Чюгюндюрню бизни джерде юч тюрлюсю бачхалагъа, сабанлагъа салынады. Къызыл чюгюндюр, шекер чюгюндюр, мал чюгюндюр. Къайсысы да экиджыллыкъ битимге саналады. Биринчи джылында джерге тюшген урлугъундан чапыракъла бла татлы, этли тамыр кёгети битеди. Экинчи джылында тамыр кёгети джерге салынса, андан гокка саптагъай ёседи. Аны башында гюллери джоппу болуб, сибирткиликге ушашдыла. Кюз айлада урлугъу бишеди. Чюгюндюр биринчи джыл тамыр кёгет этиб, экинчи джыл тамыр кёгетден урлукъ этгени себебли, экиджыллыкъ ханс ёсюмлюклени бирине саналады. Бу чюгюндюрле бизни джерледе кийик ёсмейдиле. Къызыл чюгюндюрню Эрменде, Иранда, Вавилонда мындан минг джылны алгъа бачхалагъа салыб, тамыр кёгетин дарманнга джюрютгендиле, чапыракъларын ашагъан этгендиле. Тамыр кёгетин араблыла биринчи ашаб башлагъандыла. Аланы табиблери тамырын Индиягъа, Афганистаннга ётдюргендиле, аладан да Румгъа джетгенди. Урумлула чюгюндюрню къаугъаны, тикликни, къайгъыны белгисине санагъандыла бек эртделеде.
- Подробности
- Просмотров: 1017
ЧАПХЫН ХАНС, ИЙИСЛИ ХАНС (ЧАБРЕЦ)
Кёбджыллыкъ, джарым кёкеннге саналгъан, мийиклиги 15-20 сантиметрге джетген ёсюмдю. Чапхын хансны бизни джерледе 15 тюрлюсю барды, бир-биринден айырыб джыяргъа боллукъ тюлдю, асыры ушашдан. Ол себебден дарманнга барысын да бирча хайырландырадыла. Саптагъайы джерге джайылыб ёседи да, джерге тийген джеринден тамырчыкъла битедиле. Саптагъайы асыры къатыдан джарым кёкен дейдиле. Кесинден да кёб бутакъла айырыладыла, къызыл-къонгур бетли, хар бирини баш джитилеринде джуммакъ джыйылыб, къызыл-агъыракъ бетли, ууакъ гоккалары боладыла. Гоккаларыны ортасы бла 5-шер джибек, халычыкълача чыгъыб, къыйырлары да экиге айырылыб, чапыракъчыкълагъа ушайдыла. Чапыракълары джашилдиле, юслеринде гитче чунгурчукълары, тёгереклери бла джити къылчыкълары боладыла. Тамырчыкълары ууакъ ингичгедиле, алай терен да кирмейдиле. Дарманлыкълары да джокъду.
- Подробности
- Просмотров: 2057
Миллетибизни келечилери Эресей Федерацияны кёб джеринде тюрлю-тюрлю санагъатлада джетишимли урунуб, атларын сый эмда махтау бла айтдырадыла.
Аллай адамланы бириди Бытдаланы Махарны джашы Заур.
Школну тауусхандан сора ол Ставрополда кърал медицина академияны багъыу факультетине киреди. Студент джылларында огъуна пластика хирург болургъа излеб, адамланы бетлерине операция этиб, алагъа кеслери излегенча тюрсюн берирге талпымакълыгъы анга тынгы бермейди. Ол себебден 1996-чы джыл Заур анга керекли билимни алыр иннет бла стоматологияны ара илму-тинтиу институтуну базасында РМ АПО-ну ординатурасыны реконструктивно-восстановительная хирургия бла косметология кафедрасына киреди. Анга ол кёзюуде профессор А. И. Неробеев башчылыкъ этгенди.
- Подробности
- Просмотров: 1302
ЧЫРМАУУКЪ ХАНС (ВЬЮНОК ПОЛЕВОЙ)
Бизни джерлерибизде бу хансны юч тюрлюсю тюбейди: ингичге чапыракълы чырмауукъ ханс, сабан чырмауукъ ханс, хуна чырмауукъ ханс. Бары да кёбджыллыкъладыла, узунлукълары 30-120 сантиметрге джетеди. Уулу хансды. Тамырлары, артыкъсыз да сабан чырмауукъ хансныкъы бир да кючлюдюле, ёзеклидиле, джерге эки метрге дери киредиле.
- Подробности
- Просмотров: 1106
Бу кюнледе Къарачай-Черкес республикан сабий больницаны анестезиология-реанимация бёлюмю къуралгъанлы 25 джыл болгъан юбилейин белгиледиле.
Къууанч джыйылыугъа бу бёлюмню ишчилеринден сора да, башха медицина къуллукъчула, КъЧР-ни Правительствосуну келечилери, республикада профсоюзланы медицина джаны бла къуллукъчулары, больницаны ол бёлюмюнде ауруб джатхан сабийлени аналары, аталары дагъыда башхала къошулгъан эдиле. Республикан больницаны сабий бёлюмюню баш врачы Лайпанланы Тамара джыйылыуну алгъышлау сёзле бла ачыб, бу бёлюмню тарихини юсюнден хапар айтды.
- Подробности
- Просмотров: 1181
ЭЛКЪЫРГЪАН, БЁРЮ ШИБИЖИ
(ВОЛЧЕЯГОДНИК, ВОЛЧЬИ ЯГОДЫ)
Мийиклиги 1,5 метр болгъан бек уулу кёкенди. Чапыракълары сыйдамдыла, кёзюулю ёседиле, бутакъланы башларында бурулубдула, къараракъ-джашил бетлидиле. Юсюнде бир чапырагъы да болмагъан кёзюуде, арттотур-хычаман (апрель-май) айлада чагъады. Гоккалары бутакълагъа джабышыб боладыла. Гюллери къызыл-кимит бетлидиле, 3-5 гюллю бирге джоппудула. Тыш кёрюнюшю бек ариуду, омакъды. Къыркъар-къыркъаууз (август-сентябрь) айлада джемиши джылтырауукъ джарыкъ-къызыл бетли болуб, бютеу да бутакъланы джабыб, ким да сюйюнюб къараб турурчады. Бек уулу болгъаны себебли, уллу, гитче да сакъ болургъа керекди. Ариулугъуна алданыб, ашаб къояргъа боллукъду адам, артыкъсыз да сабийле. Джемиши аллай бир уулуду онун-онекисин чайнаб джутхан адам багъылмаса, бек аурургъа, таб, ёлюрге да боллукъду.
- Подробности
- Просмотров: 1180
Военнослужащие и сотрудники территориального управления Росгвардии в очередной раз безвозмездно сдали кровь на нужды медицинских учреждений.
После предварительного медицинского обследования и проведения специального анализа росгвардейцы пополнили банк донорской крови. Мобильная станция переливания крови по государственной программе развития добровольного донорства развернулась прямо на территории Управления Росгвардии по Карачаево-Черкесской Республики.
- Подробности
- Просмотров: 1079
ЭБЗЕ КЪОЗУ КЪУЛАКЪ
(ЩАВЕЛЬ ВОРОБЬИНЫЙ, КИСЛИЦА КАВКАЗСКАЯ)
Кёбджыллыкъ, къалын баш бутакълы, мийиклиги 20-40 сантиметрге джетген хансды. Тамыры джыджымгъа ушашды, кёб бутакълыды. Тюб тамырындан бир неда талай саптагъай ёседи. Ала тюздюле, тюбюнден башлаб, бутакъла ёседиле, саптагъай да, бутакъла да ызлыдыла, гоккалары баш джанларында сибирткилечадыла. Джайны узунуна чагъыб турады, урлугъу джылтырауукъ ючкюл мор бетлиди. Эбзе къозу къулакъ джол джанлада, ауушлада, майданлада, сыртлада, нарат чегетледе ёседи.
Бу ханс дарманлыкъгъа эркин джюрютюлмейди. Кёбюсюне эбзе къозу къулакъ сиелмегеннге, тиширыуланы хайызлары мардасыз болса, ичи ётгеннге бередиле.
- Подробности
- Просмотров: 1173
ЧУМ (КИЗИЛ ОБЫКНОВЕННЫЙ)
Чум табигъатда кекенча да, терекча да тюбейди. Башында бутагъы, булчугъу, чапыракълары айтырча кёб болмайдыла, гоккалары джумушакъ, сары-алтын бетлидиле, ууакъ кюнлюкге ушаш джоппу джыйылыбдыла. Джемиши суулу, зугул сюеклиди, урлукълуду. Алтотур-арттотур (март-апрель) айлада чагъады, урлугъу къыркъар-къыркъаууз (август-сентябрь) айлада бишеди. Чум кёкен аралада, чегет къыйырлада, къабыргъалада, тик джерледе, тау этекледе да ёседи.
Дарманнга чумну джемишин да, чапырагъын да, къабугъун да, тамырын да хайырландырадыла. Къабугъун джаз башында, чум кесине джерден мылы тартхан кёзюуде чапыракълары болгъунчу, чапыракъларын никкол-элия (июнь-август) айлада, джемишин а толу бишгенине кёре хазырларгъа керекди. Къытайда чумну джемишин бютеу чархынга къууат-кюч къошаргъа, азгъынлыкъ джетген адамгъа борбай этдирирге, ёпке аурууу, джел аурууу болгъаннга бергендиле. Тамырын къайнатыб, джел аурууу болгъаннга ичиргендиле.
Джемишинден тюрлю-тюрлю къайнатмала, суусабха ичилген шербетле этилиб, къышха сакъланадыла. Шекер, суу къошуб, къайнатыб, кёбге сакъланырча хазырлайдыла.
Не тюрлю маразгъа да иги джарайды.
ХУМЕЛЛеК (ХМЕЛЬ ОБЫКНОВЕННЫЙ)
Кёбджыллыкъ, узунлугъу 5-6 метр болгъан уулу ёсюмдю. Баш джаны джайылма ёседи, джыджымгъа ушашды. Саптагъайы узунду, тёртгюлдю, юсюнде къысха чыгъанакъ ийнелери бла. Чапыракълары зыбыр бутакълада ёседиле, узунлукълары 15 сантиметрге, кенгликлери 3-5 сантиметрге джетеди, тёгереги мычхы тишлечады, учу джити. Гоккалары джоппудула, джашилирек-сарыладыла, чапыракъланы къоюнларындан ёседиле. Эркиши урлугъу акъ-джашил бетлиди, сибирткичады, тиширыу гоккалары биришер, 3 миллиметрли гагарак джоппудула. Джай айлада чагъады, урлугъу къач сюремде бишеди. Хумеллек ырджылада, мырды джерледе, кёкен аралада, ёзен суу джагъалада, бачхалада ёседи. Бачхалада урлугъун салыб да битдиредиле.
