Подробности
Просмотров: 1958
 2003-чю джыл башил (январь) айны 25-де ТАСС быллай затны басмалайды: «Впервые в истории Северного Кавказа профессор Карачаево-Черкесии Алимурат Текеев награждён одной из самых престижных мировых научных наград - международной премией ООН и золотой медалью «За выдающиеся заслуги в области информатизации мирового сообщества».
Быллай уллу саугъагъа тыйыншлы болгъан Текеланы Абуюсуфну джашы Алимурат, цивилизация чыгъаргъан ауруулагъа – атеросклерозгъа, гипертониягъа, инфарктха, инсультха, диабетге эмда башха ауруулагъа - къаршчы кюрешде джетишимли болгъаны бла кесинден озуб, миллетини да атын да айтдыргъанды.
Алимурат Къазахстанда, миллети депортациягъа ашырылгъан джерде, туугъанды. Халкъыбыз тарих джуртуна къайтхандан сора, Абуюсуфлары Огъары Тебердиде орналадыла. Фахмулу, акъыллы сабий Алимурат, былайда сегиз классны тауусхандан сора, Черкесскеде медицина училищеге киреди. Аны тамамлагъандан сора, Москвада И.М. Сеченов атлы Биринчи медицина институтха кириб, айырмагъа бошаб чыгъады.
1982-чи джылдан башлаб, 1985-чи джылгъа дери ол Къарачай шахарда санитар-эпидемиология станцияны бёлюм тамадасы болуб ишлейди.

Подробности
Просмотров: 1336

 ЛЫБЫТА, КЪАЗ-АЯКЪ

(ЛЕБЕДА РАСКИДИСТАЯ, МАРЬ БЕЛАЯ)


Бирджыллыкъ, джазлыкъ ёсюмдю, мийиклиги 150 сантиметрге джетеди. Тамырындан кёлтюрюлген саптагъайы къызылдым бетлиди, бутакълыды. Чапыракълары гаккы тюрюслюдюле, къыйырлары тишлидиле, юслерине ун себилгенча акъсылдымдыла, къызыл тамгъачыкълары бла гоккалары бутакъланы учларында битедиле. Джашил бетлидиле.

Подробности
Просмотров: 1347

  КЪУШ КЪОНМАЗ, КЪОШХАСАЛМАЗ

(КРУШИНА ЛОМКАЯ)


Мийиклиги бир метрден джети метрге дери джетген кёкенди. Бир-бир джерледе терекге да саналады. Тёнгегини къабугъу къаралдымыракъды, сыйдамды. Къошхасалмаз талай тюрлю болады.
Бирлерини тёнгеги шатыкды, сыныб кетеди, аны ючюн да айтыла болур къошхасалмаз деб. Бирлерине уа “ич ётдюрюучю” дейдиле. Къалгъан кёкенледен башхалыгъы бу чыгъаналы болмайды, тюклюдю, къабугъу аз къырылса, къызыл къатламы ачылады. Ол белгиле бла да иги танылады. Чапыракълары кёзюулю битедиле, бутакълары къысха зугулдула, къыйырлары тюппе-тюздюле, ууакъ тишчиклери болгъанла да тюбейдиле. Гоккалары алай джарыкъ болмайдыла.

Подробности
Просмотров: 1190

 КЪЫЗЫЛ ОТ (НАПЕРСТЯНКА)
Бу хансны табигъатда тот “тырмы” тартхан къызыл от, тюклю къызыл от, кирпикли къызыл от, уллу гоккалы къызыл от дегенча кёб тюрлюсю тюбейди. Барысыны да тыш кёрюнюшлери бир-бирлерине иги ушашдыла, артыкъсыз да гюллери. Аны не тюрлюсюн да ёмюрлени джюрек аурууланы багъаргъа джаратыб келгендиле, энтда алайды.
Бизни джерледе кёбюрек тюбейди уллу гоккалы къызыл от. Ол кёбджыллыкъды, мийиклиги 125 сантиметрге джетеди. Тюб тамыры джыджымгъа ушашды. Баш тамыры базыкъды, кёнделен ёседи. Саптагъайла бир неда талай баш тамырдан тюз ёрге чыгъадыла, аланы да чапыракълары уллу, зугул джити учлары, къыйырлары мычхы тишлеге ушашла, юслеринде да тюкчюклери бла, бири-бирини ызындан битедиле.
Гоккалары саптагъайланы башларында, уллу чапыракъладан ёргесинде, сыргъалача, тизилиб, къысха бутакъчыкълада битедиле. Барысы да бир джанына бюгюлюб, ауаракъ болуб, тюрлю-тюрлю бетли чагъадыла. Къонгураучукълагъа, оймакъчыкълагъа ушайдыла (аны ючюн айтылады “наперстянка” деб).

Подробности
Просмотров: 1179

 КЪУТУРТУУЧУ ХАНС (КРАСАВКА ОБЫКНОВЕННАЯ)


Кёбджыллыкъ, мийиклиги эки метрге джетген бек уулу ёсюмдю. Аны дарманлыгъын XV-чи ёмюрде джазылгъан китаблада да окъургъа боллукъду.
Къутуртуучу хансны баш тамыры базыкъды, кёб башлыды, тыш къабугъу къонгур бетлиди, ичи акъды. Баш тамырдан бир талай базыкъ, ууакъ да тюб тамырла, ёрге да кёб башлы, кёб саптагъайла ёседиле.

Подробности
Просмотров: 1518
  Элде фельдшер-акушер пунктха башчылыкъ этген адамны джумушу бек кёбдю. Ингирде, арыб, ишден келгенден сора, юйде амалсыз тындырылыргъа керекли джумушладан къол айырыб, энди бир тынчаяйым дегенлей, ким болса да, къол телефон бла сёлешиб, юйде атамы неда анамы тылпыуу тыйылады неда къан басымы уллу болгъанды да тюшюралмайбыз, деселе, ол джолгъа чыгъады…
Огъары Мараны фельдшер-акушер пунктуна Мамчуланы Тамара, Хаджи-Мурзаны къызы, башчылыкъ этеди. Ол 8-чи классны Тёбен Марада тауусханды, андан сора Огъары Марагъа джюрюб, орта билим алгъанды. Черкесскеде медицина училищени акушер бёлюмюн 1979-чу джыл бошаб чыкъгъанды. Тамара урунуу джолун Къарачай район больницаны сабий консультация бёлюмюнде башлагъанды. Джазыуун Огъары Марада джашагъан Мамчуланы Окъубну джашы Рамазан бла байлагъандан сора, алайда эки джыл ишлеб, Огъары Мараны фельдшер-акушер пунктуна ишге джарашады.

Подробности
Просмотров: 2280

  КЪЫЗЫЛ ТАМЫР (ПОДМАРЕННИК НАСТОЯЩИЙ)


Бу хансны бизни джерледе кёб тюрлюсю тюбейди. Барысыны да бирча дарманлыкълары болады да, мен билгенден не тюрлюсюне да “къызыл тамыр ханс” дейбиз. Мен да ол халда джазама. Бу кёбджыллыкъ, мийиклиги 25-80 сантиметрге джетген ёсюмдю. Саптагъайы къарыусузду, баш тамырдан битеди, тёрт иегилиди, кеси да тюз ёрге чагъады. Тюб тамыры - къызыл, гоккалары узун, къалын сибирткиликчадыла, бал татыу этедиле, ууакъладыла, джарыкъ-сары бетлидиле. Чапыракълары энгишге ийилиб, кёксюлдюм бетлидиле, башырагъында тунакы джашилдиле, къыйырлары джити, джылтырауукъдула, хар бир кёзюулю битген джеринде 8-12 чапыракъ болады.

Подробности
Просмотров: 1206

 Черкесскеде Терк медицина болушлукъ этиучю станцияны къуллукъчуларыны юслеринден кёб тюрлю сёз джюрюйдю. Бир къауумланы айтханларына кёре, ауругъан адам, аладан медицина болушлукъ излеб чакъырса, кечигиб келедиле, бир-бирде келмей да къаладыла. Бирсилени айтханларына тынгыласанг, арадан 10-15 минут да ётмегенлей, келиб, медицина болушлукъ этедиле. Керек болса, адам къыйын ауруб тура эсе, аны больницагъа джетдириб, врачланы къолларына бередиле. Къайсыла тюздюле? Аны билир ючюн, «Къарачайны» корреспонденти Къобанланы Махмут, Черкесскеде Терк медицина болушлукъ этиучю станцияны тамада врачы Охтов Анзор Фуадовичге тюбеб, анга талай соруу бергенди. 

Подробности
Просмотров: 1600

 МЁЛЕКЕЙ (ФИАЛКА ПОЛЕВАЯ)


Экиджыллыкъ, мийиклиги 30 сантиметр болгъан хансды. Тамыры терен бармайды, саптагъайыны ичи къууушду, бошду, кёб бутакълыды. Чапыракълары узун, гаккы тюрсюнлюле, хар бирини тюб джаны бла экишер гитче тюб чапыракъчыкълары боладыла. Хар саптагъайыны учунда бирер сары гокка болады.
Аллай гюллени тышлары бла биришер джашил чапыракъ эсленеди. Мёлекей джайны узунуна чагъыб турады. Джол джанлада, джайлыкълада, ёзен суу джагъалада, юй тёгерекледе дагъыда башха джерледе ёседи.
Дарманнга мёлекейни хансын джаратадыла. Чакъгъан кёзюуюнде кесиб алыб, джел джюрюген салкъында неда ачыкъ хауада кебдирилиб джыйылады. Бу хансны баш ёпкесинде, ёпкесинде сууугъу болгъан, хыппырыкъ аталмайын къыйналгъан джаратыргъа боллукъду. Кебдирилиб джыйылгъан хансдан 15 граммны юсюне 200 миллилитр къайнагъан сууну къуюб, шайча этиб, тутуб, сюзюб, кюнюне уллу шай къашыкъ бла 3 кере ичигиз джылылай.


  КЪОБУСТА, АЛА КЪОБУСТА (КАПУСТА ОГОРОДНАЯ),КАПУСТА ЦВЕТНАЯ


Экиджыллыкъ, мийиклиги 40-60 сантиметр болгъан ёсюмдю. Биринчи джылында чапыракъ бла ёзек этеди. Экинчи джылында чагъады, урлукъ этеди, экиджыллыкъ ёсюм деб аны ючюн айтылады. Къобустаны саптагъайы къысхады, баш тамырдан ёседи. Чапыракълары уллула, къалынла, этлиледиле. Къобуста эртделеде Римде, Грецияда битдирилгенди, бизге ол къралладан келтириб, Кърымда салыб башлагъандыла. Дарманнга къуру чапыракъларын хайырландырадыла. Къобустаны сууу ашхынны джарасына, бауурну ауруууна, шекер ауруугъа, сууугъу болгъаннга себеб болады. Аны джангылай да, тузланнганын да, къазанны башын джабыб, сериуюн бишгенин да ашаргъа тыйыншлыды. Андан хычынла, бёрекле, тюрлю-тюрлю шорпала этиб тепсиге сала тургъуз. Тахта кёгетледен къатышмалагъа къошуб, чёблеу джау къуюб да ашагъыз.
Бизни джерледе къобустаны не тюрлюсю да ёседи. Ашха татымлылыгъы, ала къобустаны маджалды, артыкъсыз да инджиулери болуб, аш айырыб, марда бла ашагъанлагъа дарманды.

  • Вы здесь:  
  • Главная