- Подробности
- Просмотров: 2024
Миллетибизни келечилери Эресей Федерацияны кёб джеринде тюрлю-тюрлю санагъатлада джетишимли урунуб, атларын сый эмда махтау бла айтдырадыла.
Аллай адамланы бириди Бытдаланы Махарны джашы Заур.
Школну тауусхандан сора ол Ставрополда кърал медицина академияны багъыу факультетине киреди. Студент джылларында огъуна пластика хирург болургъа излеб, адамланы бетлерине операция этиб, алагъа кеслери излегенча тюрсюн берирге талпымакълыгъы анга тынгы бермейди. Ол себебден 1996-чы джыл Заур анга керекли билимни алыр иннет бла стоматологияны ара илму-тинтиу институтуну базасында РМ АПО-ну ординатурасыны реконструктивно-восстановительная хирургия бла косметология кафедрасына киреди. Анга ол кёзюуде профессор А. И. Неробеев башчылыкъ этгенди.
- Подробности
- Просмотров: 1238
ТЫХТЕН, КЪАЯ СОХАН, АЙЮ СОХАН (ЧЕРЕМША)
Кийик ёсген, кёбджыллыкъ, мийиклиги 60 сантиметрге джетген хансды. Бизде тыхтеннге къая сохан, айю сохан, айю сарысмакъ деб, тюрлю-тюрлю айтадыла. Аны тюб соханындан башланнган саптагъайы чапыракъсызды, ёрге ёседи. Тюз тёппесинде гюл джоппусу кюнлюкге ушашды.
Гюллери акъдыла, кеслери да узун гокка саблада битедиле. Тыхтен хычаман (май) айда чагъады, урлукъ этгенлей, бютеу да ханс къуу болуб башлайды. Джайлыкълада, тик, къабыргъа джерледе, чегет къыйырлада, талалада, сыртлада ёседи. Аны дарманлыгъы талай ёмюрледен бери белгилиди. Мисирчиле фараонланы заманларындан ол сарысмакъны бек сыйлы хансха санаб, дженгил чиримегенлери ючюн, бу ханс бла хант этиб тургъандыла.
- Подробности
- Просмотров: 1135
Тёгерегиндегилеге джараргъа тырмашыу адам улуну эм ашхы шартларыны бириди. Ауруу кючлеб тургъан адамны ёлюмден къалдыра, аны саулугъун ызына къайтаргъан артыкъ да бюсюреулю ишди. Аны ючюн болур бурундан бери да чыкъгъан неда сыннган сюеклени орунларына келишдириб салыучу, балхам этиб, тюрлю-тюрлю аурууланы хорлаучу усталаны миллетни ичинде уллу сыйлары болгъаны.
Ма аллай ашхы адамланы бири болгъанды халкъны аурууну тузагъындан къутхара, 50 джылдан аслам заманны медицинагъа толу берилиб ишлеген Алийланы Умарны джашы Шамил. Ол 1928-чи джыл Нарсанада туугъанды. Алийланы Умарны юйдегиси да, халкъы бла бирге сюргюн болуб, Къыргъыз ССР-ге тюшеди. Шамил орта школну анда тауусады. Ол джыл огъуна Алма-Ата шахарда медицина институтха кириб, аны бошагъандан сора, 1951-чи джыл, Талас областны ара больницасында ишлеб башлайды. 1952-чи джыл а, Шамилни Фрунзе шахаргъа иедиле да, анда сайлагъан усталыгъыны хакъындан 6-айлыкъ курсланы бошаб къайтады. Ол заманда хирургланы илму обществоларына киреди.
- Подробности
- Просмотров: 1153
ЭЛКЪЫРГЪАН, БЁРЮ ШИБИЖИ
(ВОЛЧЕЯГОДНИК, ВОЛЧЬИ ЯГОДЫ)
Мийиклиги 1,5 метр болгъан бек уулу кёкенди. Чапыракълары сыйдамдыла, кёзюулю ёседиле, бутакъланы башларында бурулубдула, къараракъ-джашил бетлидиле. Юсюнде бир чапырагъы да болмагъан кёзюуде, арттотур-хычаман (апрель-май) айлада чагъады. Гоккалары бутакълагъа джабышыб боладыла. Гюллери къызыл-кимит бетлидиле, 3-5 гюллю бирге джоппудула. Тыш кёрюнюшю бек ариуду, омакъды. Къыркъар-къыркъаууз (август-сентябрь) айлада джемиши джылтырауукъ джарыкъ-къызыл бетли болуб, бютеу да бутакъланы джабыб, ким да сюйюнюб къараб турурчады. Бек уулу болгъаны себебли, уллу, гитче да сакъ болургъа керекди. Ариулугъуна алданыб, ашаб къояргъа боллукъду адам, артыкъсыз да сабийле. Джемиши аллай бир уулуду онун-онекисин чайнаб джутхан адам багъылмаса, бек аурургъа, таб, ёлюрге да боллукъду.
- Подробности
- Просмотров: 1091
УЛЛУ ИТ ТИЛИ ЧАПЫРАКЪ
(ПОДОРОЖНИК БОЛЬШОЙ)
Кёбджыллыкъ хансды. Бизни джерледе бир-бирине ушаш тёрт тюрлюсю тюбейди. Бир-бирлерине ушашдыла, дарманлыкълары да бирчаракъдыла. Уллу ит тили чапыракъны юсюнден джазама. Аны гюл саптагъайыны не чапырагъы, не гюлю болмайды, джангыз тюз башында къарамсыз къалын къылкъысы къонгуруракъ кёб гоккачыкълары бла, мийиклиги да 30-50 сантиметрге джетеди. Гоккалары джашил бетли, гаккы тюрюслю боладыла. Тамырлары кёб, джерге джайылыб ёседиле, терен бармайдыла, мылы кюн тюбюнден тутуб, тартыб чыгъарыргъа боллукъду.
- Подробности
- Просмотров: 1015
УЛЛУ МАНТ (ЛОПУХ БОЛЬШОЙ)
Экиджыллыкъ, кимге да эртдеден белгили хансды. Биринчи джылында баш тамырдан узунлукълары 60-70 сантиметрге, кенгликлери 30-50 сантиметрге джетген уллу чапыракъла, сабланы къыйырларында бир-бири юслерин джаба, тогъай битедиле, къыйырлары тишлидиле, кёк бетлидиле. Экинчи джылында мийиклиги эки метрге джетген саптагъай ёседи. Ол узунуча терен сызлыды, кёб бутакълыды, тюклюдю, къызылыракъ бетлиди, гыбы аулуду, тыйын терича джумушакъды. Саптагъайыны чапыракълары кёзюулю битедиле. Кеслери да джашил боладыла. Гоккалары хар бутакъчыкъны тёппесинде биришер джоппу тёгерекдиле, хар бирини кенглиги 3-3,5 сантиметрди.
- Подробности
- Просмотров: 1152
ЧУМ (КИЗИЛ ОБЫКНОВЕННЫЙ)
Чум табигъатда кекенча да, терекча да тюбейди. Башында бутагъы, булчугъу, чапыракълары айтырча кёб болмайдыла, гоккалары джумушакъ, сары-алтын бетлидиле, ууакъ кюнлюкге ушаш джоппу джыйылыбдыла. Джемиши суулу, зугул сюеклиди, урлукълуду. Алтотур-арттотур (март-апрель) айлада чагъады, урлугъу къыркъар-къыркъаууз (август-сентябрь) айлада бишеди. Чум кёкен аралада, чегет къыйырлада, къабыргъалада, тик джерледе, тау этекледе да ёседи.
Дарманнга чумну джемишин да, чапырагъын да, къабугъун да, тамырын да хайырландырадыла. Къабугъун джаз башында, чум кесине джерден мылы тартхан кёзюуде чапыракълары болгъунчу, чапыракъларын никкол-элия (июнь-август) айлада, джемишин а толу бишгенине кёре хазырларгъа керекди. Къытайда чумну джемишин бютеу чархынга къууат-кюч къошаргъа, азгъынлыкъ джетген адамгъа борбай этдирирге, ёпке аурууу, джел аурууу болгъаннга бергендиле. Тамырын къайнатыб, джел аурууу болгъаннга ичиргендиле.
Джемишинден тюрлю-тюрлю къайнатмала, суусабха ичилген шербетле этилиб, къышха сакъланадыла. Шекер, суу къошуб, къайнатыб, кёбге сакъланырча хазырлайдыла.
Не тюрлю маразгъа да иги джарайды.
ХУМЕЛЛеК (ХМЕЛЬ ОБЫКНОВЕННЫЙ)
Кёбджыллыкъ, узунлугъу 5-6 метр болгъан уулу ёсюмдю. Баш джаны джайылма ёседи, джыджымгъа ушашды. Саптагъайы узунду, тёртгюлдю, юсюнде къысха чыгъанакъ ийнелери бла. Чапыракълары зыбыр бутакълада ёседиле, узунлукълары 15 сантиметрге, кенгликлери 3-5 сантиметрге джетеди, тёгереги мычхы тишлечады, учу джити. Гоккалары джоппудула, джашилирек-сарыладыла, чапыракъланы къоюнларындан ёседиле. Эркиши урлугъу акъ-джашил бетлиди, сибирткичады, тиширыу гоккалары биришер, 3 миллиметрли гагарак джоппудула. Джай айлада чагъады, урлугъу къач сюремде бишеди. Хумеллек ырджылада, мырды джерледе, кёкен аралада, ёзен суу джагъалада, бачхалада ёседи. Бачхалада урлугъун салыб да битдиредиле.
- Подробности
- Просмотров: 1058
ФАТАР КЪЫТАЙ ТАМЫР (КАЛАНХОЭ ПЕРИСТОЕ)
Дайым джашиллей тургъан, мийиклиги метрден артыкъ ёсюмдю. Къышы-джазы да исси джерледе Азияда, Африкада, Австралияда дагъыда башха къраллада битеди. Бизде къуру фатарда, юйде ёсдюредиле. Сууукъну келтюрмейди. Тамыры, бутакълары къысхадыла, саптагъайы тюз ёрге ёседи, къалын чапыракълары бек суулудула. Аланы къыйырлары тишлидиле. Гоккалары джоппу джыйылыбдыла. Урлугъу гитче чапыракъчыкъларыдыла, ала топуракъгъа тюшгенлей, тамыр байлаб башлайдыла.
- Подробности
- Просмотров: 1154
ТЮЛКЮ КЪУЙРУКЪ (ТЫСЯЧЕЛИСТНИК ОБЫКНОВЕННЫЙ)
Кёбджыллыкъ, мийиклиги 20-80 сантиметрге джетген хансды. Тюб тамыры ингичгеди, чырмауукъча джер тюбюнде джайылма ёседи. Кёб бутакълыды, кёб джетеклиди, ол джетекледен саптагъайлагъа джанаша тогъай кёб чапыракъла тик ёседиле. Саптагъай тюз ёрге кёлтюрюледи.
