Ставрополь крайны Шпаковский районуну Михайловск шахарында больницада бизни джердешибиз, Къош-Хабль элден, Канаматов Азамат да ишлейди. Ол мында эм уста хирургланы бирине саналады. Аллах берген фахмусу болур, джумушакъ къоллу, ариу сёзлю, ишин толу билген адамды. Ауругъан адамны джанына, джау джагъылгъанча, сёзю да балхам бола, ауругъанны инджиуюне ачхыч таба, такъырлыкъ басхан кёлюн ала билген сыйлы атха тыйыншлы врачды Азамат. Аны къолунда ауруб джатхан адамла бюгюн-бюгече да анга разылыкъларын билдиргенлей турадыла. Кесини ишин толу билген уста болгъанына аны КъЧР-ни Правительствосу берген талай Махтау къагъыты эмда бирси кърал саугъалары шагъатлыкъ этедиле.

Бу къыйын санагъатда ишлеб, адамланы аллында да сый, бюсюреу табар ючюн,  джашауда сайлагъан ишин джюреги бла сюерге эмда ауругъанны джашауу ючюн джууаблы болгъанын ангыларгъа керекди.

Врачны иши бек къыйын болгъаны хакъды, артыкъсыз да бек хирургну джумушу ауурду. Азамат кюнюне 5-6 операция этеди. Ауругъан адамны амалсыз джарыргъа керек болса, аны толу баджарыб, андан башха джумушланы медсестраны бойнуна салыб къоймай, кеси да джокълаб, тинтиб, джараларына къарагъанлай турады. Алай бла кечеге дери больницада къалыб да кетиученди. Ауур джарасы болгъан адамны уа хаман халын соргъанлай, бир гитче тарыгъыуу болса да, аны сансыз этиб къоймайды.

Уллу Ата джурт къазауатны ветеранлары джылдан джылгъа, чык седирелгенлей, ай медет, таркъая барадыла. Хар джыл сайын Хорлам байрамгъа аталгъан джыйылыулада барыбыз да аланы кёрюрге учунабыз. Бюгюнлюкге дери арабызда джашаб тургъан ветеранлагъа ол джарыкъ кюнде артыкъ сый берирге, бюгюннгю рахат джашауну бизге саугъа этгенлери ючюн аланы алларында борчлу болгъаныбызны кёргюзюрге эмда джюрек разылыгъыбызны билдирирге излейбиз.

Мындан алда Уллу Хорламны байрамына республиканы сыйлы адамларыны бири болуб, Уллу Ата джурт къазауатны ветераны, 94 джыл болгъан Ивашков Павел Иванович да келген эди. Ол белин къартлыкъгъа хорлатмазгъа кюреше, бюгюнлюкде да аскер чыныкълыкъны джоругъунда джашаргъа сюйгени танылады.

Павел Иванович Ивашков 1925-чи джыл башил (январь) айны 13-де Георгиевск шахарда ишчини юйдегисинде туугъанды. Ол сегизджыллыкъ школну тауусхандан сора шахарда механизаторла хазырлагъан эл мюлк техникумгъа окъургъа киргенди. 1943-чю джыл 18 джылы толгъан Павел аскер комиссариатха барыб, тилек къагъыт джазыб, кеси разылыгъы бла совет аскерчилени тизимине къошулгъанды. Ол къуллукъ этген Григорополисский станседе аскер бёлекге кийим, ашарыкъ дыккылыкъны чуруму бла тели ауруу (тиф) джайылгъан эди. Джукъгъан ауруу Павелни да аяб къоймагъанды. Алай бла аскерчи джаш Михайловское элде ат заводда орналгъан госпиталда талай кюнню дуниясын танымай ауруб джатханды. Эс джыйгъанлай, Ивашков Павел Кропоткин шахардан узакъ болмай баргъан урушха аскерчи тенглери бла бирге киргенди.

Уллу Ата джурт къазауатны джылларында фронтлада джау бла сермешген аскерчиле сынагъан джарсыуланы къой эсенг, къартланы, тиширыуланы, сабийлени джангыз бир кере инджилген кюнлерини юсюнден хапаргъа тынгыласанг да ауурду. Ай медет, къазауатны шагъатларыны джашау джоллары кюнден кюннге юзюлюб, аладан бюгюнлюкде хазна киши къалмай барады. Алай болса да, «джаш кёргенин унутмаз», деучендиле. Сабий болуб къазауатны, кёчгюнчюлюкню джылларын сынагъан тёлю бюгюнлюкде тёрт джыйырмадан ары атлагъан къартла болсала да, ол къыйын кёзюулени бир кюнюн да унутмай эслеринде тутуб турадыла.

1942-чи джыл аууз-герги (октябрь) айны кюнлерини биринде Хурзук элини сыйлы къартларыны бири Бостанланы Азрет эшек арбасы бла ёзенни ёрге бара болгъанды. Башын терен сагъышла басханы таныла эди. Иги да дейсе, юч ёзенни асланлача, джашларындан бусагъатда хазна киши джокъду. Ала къазауатха кетгендиле. Ол джашланы арасында уа Азретни уланлары, къарнашларындан, эгечинден туугъанла, тийреде ёсгенле да бардыла. Элледе онгсуз къартла, тиширыула, сабийле неда сакъат болуб аскер къуллукъгъа джарамагъан болмаса кишини кёрлюк тюлсе. Мюлкле чачылгъандыла, хар не да гелетеу болгъанды, халкъ мыдахды.

Тарихчилени ачыкълагъанларына кёре, къобузну биринчи чыгъаргъан адам немца уста Христиан Буштан болгъанды. Алгъы бурун ол аууз къобуз, ызы бла аны тамалында гыбыт къобуз, андан сора да къобузланы талай тюрлюсюн этгенди.

Башха халкъладан айырылыб, артыкъсыз да бек, Кавказда къобуз къууанчланы джарыгъы бола келгени хакъды. Ансыз бир той, къууанч бардырылмагъанды, таб, бюгюнлюкде да, джашауну джангы излемлерине кёре хар не да бола тургъанлыкъгъа, къобуз согъулгъан тойгъа бир тюрлю сый, багъа бериледи. Аны себебли Кавказда джашагъан халкъланы маданият дуниясында къобуз миллет инструментлени арасында баш орунну алады.

Эресейни Тула, Вятка, Къазан, Саратов дагъыда башха шахарларында къобузну талай тюрлюсюн чыгъара эдиле. Ала кнопкалы, бир тизгинли, эки тизгинли тиеклери болгъан къобузладыла. Арт джыллада уа Армавирде, музыкалы инструментле этиучю фабрикада, аладан да бай къуралгъан къобузланы чыгъарыб тургъандыла. Алай болса да Шимал Кавказда чемер, музыка фахмулары терен, бай болгъан уста адамла  келишген къобузланы тюрлю-тюрлюсюн чыгъаргъанлай барадыла.

Алайды да, Псыж элде джашагъан Табулов Мухарби Даутович аллай алтын къоллу, чемер усталаны бириди. Атасы Даут агъач уста болгъанды. Мухарби сабий джылларындан башлаб атасына болуша, аны къолундан чыкъгъан сейир затлагъа эс бёле тургъанды. Андан кёб затха юрене, ахырында агъач уста болгъанды. Ол агъачдан джууукъларына, тенглерине тюрлю-тюрлю затла эте, сынамын ёсдюре баргъанды.

Шор  балк. 1. голодный 2. желудочная кислота 3. редко. узкий то же, что тар  ачдан аш орнум ~ тарайды от голода у меня в желудке сосёт.

Шорбат чыпчыкъ  зоол. воробей; сыч.

Шоргъа  1) воронка (для  жидкости) 2) водопад ( небольшой).

Шортман  уст. языческая обрядовая молитва; ~чы уст. произносящий обрядовую молитву.

Шохашхи то же, что юзмез  то же, что къум песок ◊ юзмез къагъыт  наждачная бумага.

Шошкъаб то же, что джашыртын къабхан ит  украдкой кусающийся (о собаке).

Штангкъыл  растение со сладким, съедобным корнем.

Шугут:  ~ мекям  старое заброшенное жилище.

Шугут  джылан 1) уж (под домом, во дворе или в хлеву водится уж, то это считалось приметой счастья, богатства); 2) перен. гадюка, злой человек, змея подколодная.

Шуккурттум мизерно, очень мало.

Шулай так, таким образом.

Шулан шкура овцы с длиной шерсти не более 4-5 сантиметров.

Шумалакъ  1. молчание 2. пузыри на воде во время проливного дождя.

Шупха то же, что ишеклилик сомнительность.

Шупхасыз несоменно.

Шургу  балк. печаль ж.//печальный; ~ болургъа печалиться.

Шууа 1. луч 2. остронаправленный поток частиц энергии 3. в значении определения: лучевой.

Шууалау и. д. от шууала излучать, испускать лучи (в окружающее пространство).

Шууулдауукъ тунакыла грам. шипящие согласные.

Шхайты [скудное] пастбище (вблизи села, где пасутся ослы, телята).

Шхолла балк. внутренности, кишки.

Шхылды бот. можжевельник  продолговатый.

Шыбыл  радий.

Шыбылакъ  родан.

Шыжык то же, что чюйке заостренная с двух сторон короткая палочка.

Шыйры то же, что шыйыры гибкий (о прутике, хворостинке).

Шыкырна 1. дерюга (очень грубая ткань) 2. неказистый, низкорослый, короткий.

Шылагота то же, что шылхан неряшливый.

Шылдынгла  издевки.

Шыллан  то же, что шылан бот. зизифус.

Шылпы то же, что шулпу морось ж., мелкий дождь.

 

Шындык (-гы) то  же, что шындым 1) валежник, бурелом  2) нагромождение, груда 3) девственный, непроходимый.

Шынтагы  нитки  (пряжа)  из  грубой  шерсти.

Шыпыртмала  намёки.

Шыртшаппа  то же, что  шыртчаппа  неряшливый.

Шыты  1. слюна  (младенца);  слизь  2. слякоть.

Шышман  то  же, что  шишмен  зоол.  толстолобик.

Шышхаууз  карач.  едва  ли;  ~  этерсе   сен  аны!  разг.  чёрта  с  два  ты  это  сделаешь!

Шыякы  склеп,  гробница,  саркофаг, захоронение  (чаще  надземное).

Ы

Ызгъыл   карач. 1)  потомок,  отпрыск  2) род.

Ызлыкъ  черточка, насечка.

Ызчы   следопыт;  ~  ит   зоол. ищейка.

Ызы-тюбю  1. наследие  2. следы.

Ыйлыкъмыш  карач.  1) стеснительный,  застенчивый  2) скрытный,  замкнутый.

Ыйых  кюн   воскресенье.

Ылаба  ткань, у которой  продольные  и  поперечные  нитки  имеют  разный  цвет.

Ылыбыта   бот.  лебеда.

Ылызмы   балк.  заря.

Ылыккым   балк.  подсохший;  ~  бичен  подсохшее  сено.

Ылыкыф  то же, что  джюк  груз, вьюка,  ноша,  багаж.

Ылыкъыжы  болуу   размокать.

Ылымпыш   балк. вмятый.

Ылысхын   дышло  сохи.

Ылыхтын  карач. ылытхын  балк.  1)  дубина;  вага,  жердь  2) лом  3) карач.  перен.  верзила  м., ж., увалень м.

Ылыч   бот. кардамон.

Ылышкы  пастьба  по  найму.

Ылышкыра  место,  где  доят  овец.

Ылышык   (-гы)  балк.  сом  (рыба).

Ындыз   то же, что  андыз  бот.  девясил; ~  къотурну  дарманыды  девясил – лекарство  от  коросты.

Ындыр   ток, гумно//гумённый; ~  басаргъа  молотить  зерно; ~ басыу  обмолот;  ~  агъач   (или   токъмакъ)  цеп;  ач  ~  временный  ток;  ~  багъана  этн.  столб  в  центре  тока,  вокруг  которого  ходят  волы  или  лошади  при  обмолоте;  ~  гюттю  этн. ритуальная  лепёшка  в  ознаменование  начала  молотьбы;  ~  таш  этн.  камень  в  центре  тока  с  отверстием, в  которое  устанавливается  столб;  ~  элек  грохот  (большое  решето).

Ынтыш  качество, значительность, важность.

Ынгырдык  (-гы)  чуть  прокисшее  молоко;  ~  айран  варенец  из  закисающего  молока  (вкус  бывает  чуть  сладковатым).

Ыпчыкъ   (-гъы)  карач.  геогр.  перевал  (через  невысокую  гору).

Ыпын  деталь  плуга.

Ырагъай   бот.  жимолость.

Ыран  ступенька  на  склоне  скалы.

Ырбын   балк.  угол,  неприметное  место;  ~нга  тыяргъа  перен.  загнать  кого  в  угол;  не  давать  кому  воли.

Ыргъаджик   (-ги)  1) крюк  2) подножка; приём (напр. в  борьбе); ~ сал проводи  приём   3) перен.  прикидка, предлог,  повод; ~  болуб  турургъа  постоянно  придираться  к  кому-чему;  ~  табаргъа  найти  повод  3) перен.  хитрость, хитрый  приём,  уловка;  ала  ~ге  устадыла   они  мастера  на  уловки.

Ыргъай:   1. ~  чабакъ  щука  2. копчёный  бараний  курдюк.

 

Адам сабий заманындан башлаб туугъан джерин сюйгенлей турургъа кереклисин ата-ана сингдире барыргъа керекдиле. Туугъан джуртуна терен сюймеклик деген андан башланады. Алай бла аллай адам джашай, уруна, туугъан, ёсген джеринде сыйлы орун айыра, атын да айтдырады.

Ногъай районну Эркин-Юрт элинде джашагъан белгили сабанчы, РСФСР-ни махтаулу механизатору Курмангулов Къаншаубий Азаматович да джашауун джерчиликге атаб атын айтдыргъан адамланы бириди.

Озгъан ёмюрню 70-чи – 80-чы джылларында уста комбайнёрну джетишимлерини юсюнден хапарлары областыбызны тышында огъуна кенг джайылгъан эди. Аны юсюнден джергили басмада кёб сейир затла джазылгъан эдиле. «…Ол джерни тылпыуун джюреги бла ангылайды…», «…Аны звеносуча алчы саулай крайда да джокъду…», «Ишин толу билген, акъыллы башчыды ол…» деген бу тукъум махтау сёзле хар джаш механизаторгъа да айтылыб бармай эди. Айхай да, сабийлик джыллары Къаншаубийни совхозну сабанларында ётгендиле. Ол туугъан джерини сабан тюзлерини хар дуппурун, батыкъ джерин, къол аязынча, ачыкъ биле эди. Джаз башында сабан сюрген кёзюуде бир-бир трактористлени алайыны джеринден толу хапарлары болмагъанлары амалтын аланы тракторлары сыныб къазалмай тохтай эдиле. Къаншаубийни «темир аты» уа бир кере да джарсытмагъанды аны ишин. Къачан да къара ишден къоркъмагъан Къаншаубий берилген джумушну арымай-талмай, махтау бла толтуруб тургъанды.

ГИТЧЕ, уроч. на лев. бер. р. Махар; гитче «малый».

ГИТЧЕ-АДИШ, река, прав. прит. р. Кубани у аула Сары-Тюз в УстьДжегутинском р-не; Адиш – и. собств.; сравним с названием верш. Адыш-тау на юж. склоне Безенгийской стены. Считают, что Адиш – и. собств. (Рототаев, 1969); гитче «малый».

ГИТЧЕ-АЗАУ-ЧЫРАН, лед. в верх. р. Азау, ист. р. Баксан (Басхан); гитче «малый»; азау «клык»; чыран «ледник».

ГИТЧЕ-АЙРЫ: 1) уроч. на Скалистом хр. к вост. от аула Сары-Тюз; 2) перевал на Скалистом хр. в междр. Джегуты и Кубани на вост. аула Сары-Тюз (м/у уроч. Кадет-Дорбун и Хасан-Ран); гитче «малый»; айры «перевал», «проход».

ГИТЧЕ-АЙРЫЛЫ-СУУ, река в бас. р. Мары; суу «вода», «река»; гитче «малый».

ГИТЧЕ-АКЪ-СУУ /ГИТЧЕ-АК-СУУ/, балка на прав. бер. р. Кёнделен; акъ «белый»; суу «вода», «река»; гитче «малый».

ГИТЧЕ-АКЪМАКЪ /ГИТЧЕ-АКМАК/, местн. и ручей на лев. бер. р. УллуАкмак, прав. прит. р. Теберды; акъмакъ (см. АКЪМАКЪ); гитче «малый».

ГИТЧЕ-АМГЪАТА (см. АМГЪАТА). ГИТЧЕ-АРАЛЫКЪ /ГИТЧЕ-АРАЛЫК/, местн. в бас. р. Учкекен; аралыкъ «середина»; гитче «малый». ГИТЧЕ-АРБА-ДЖОЛ-БАШЫ, местн. на лев. бер. р. Кёнделен; арба «повозка»; джол «дорога»; баш «верховье»; гитче «малый». ГИТЧЕ-АРТЫКЪ /ГИТЧЕ-АРТЫК/, уроч. на прав. бер. р. Теберды в междр. Уллу-Артыка и Джумай-Ёльгена; артыкъ «изобилие», в данном случае речь идет о хорошем травяном покрове для покоса; иногда «лишний»; гитче «малый». ГИТЧЕ-АУУШ, пер. в бас. р. Жылгы, лев. прит. р. Чегем; аууш «перевал»; гитче «малый».

ГИТЧЕ-БАСМАЛЫ-КЪОЛ /ГИТЧЕ-БАСМАЛЫ-КЪОЛ/, балка, лев. прит. р. Чегем; басма «печать»; къол «балка».

ГИТЧЕ-БАШ-КЪУЛАКЪ /ГИТЧЕ-БАШ-КУЛАК/, балка, лев. прит. р. Жылгы в бас. р. Чегем; гитче «малый»; баш «верховье»; къулакъ «балка».

ГИТЧЕ-БЕК: 1) скала и местн. на лев. бер. р. Учкулан-Ичи; 2) гора на лев. бер. р. Балык; гитче «малый»; бек «крепкий», «недоступный».

ГИТЧЕ-БИТИКЛЕ, местн. на лев. бер. р. Жылгы-суу, лев. прит. р. Чегем близ села Чегем; битикле «укрепления», «тупик, отсутствие сквозного прохода»; гитче «малый».

ГИТЧЕ-БОЛЬНИСА /БОЛЬНИЦА/ местн. близ устья р. Кубрани, прав. прит р. Кубани; больниса «больница»; гитче «малый».

ГИТЧЕ-БУРМАБУТ, гора на плато Бермамыт (Бурмабут) в междр. Хасаута (Схауата) и Учкекена; бурма «курчавый»; бут «нога» (см. БУРМАБУТ); гитче «малый».

ГИТЧЕ-БЫКЪЫ /ГИТЧЕ-БЫКЫ/, уроч. на прав. бер. р. Марка; быкъы «вешалка, стойка деревянная»; гитче «малый» (см. БЫКЪЫЛА).

ГИТЧЕ-ГЕЛЕУЛЮ, балка, лев. составл. р. Гелеулю, прав. прит. р. Теберды; гитче «малый»; гелеу «типчак», горная трава» (см. ГЕЛЕУЛЮ).

ГИТЧЕ-ГУМ /ПОДКУМОК/ река, берёт начало у пер. Гум-Башы; гитче «малый»; гум, къум «песок».

ГИТЧЕ-ДАВАЙ, уроч. в бас. р. Учкекен; гитче «малый».

ГИТЧЕ-ДУККА, река, лев. составл. р. Дукка в Архызе; гитче «малый» (см. ДУККА). ГИТЧЕ-ДЖАЛАУЛУ, местн. в низ. р. Дууут; джалау «солонцы», «соль».

 

ГИТЧЕ-ДЖАЛПАКЪ /ГИТЧЕ-ДЖАЛПАК/, балка в бас. р. Кубани в окр. аула Къарт-Джурт; джалпакъ: 1) пастбище; 2) плоскогорье; гитче «малый».

ГИТЧЕ-ДЖИТИ, верш. на вост. аула Ташкёпюр; джити «вершина»; гитче «малый».

ГИТЧЕ-ЁЗЕН, ущелья и реки: 1) на прав. бер. р. Мары у аула В. Мара; 2) на прав. бер. р. Къара-Сырх, прав. прит. р. Кубани; 3) в ист. р. Кичи-Балыкъ, прав. состав. р. Балыкъ; 4) в верх. р. Мушт, прав. прит. р. Хасаут (Схауат); ёзен «ущелье»; гитче «малый».

ГИТЧЕ-ЁЗЕН-БАШЫ, местн. в верх. р. Гитче-Ёзен в ист. р. Кичи-Балыкъ; гитче «малый»; ёзен «ущелье»; баш «верховье».

ГИТЧЕ-ИНДЖИК /МАЛЫЙ ЗЕЛЕНЧУК/, река, лев. прит. р. Кубани; гитче «малый»; инджик «зеленчук» (см. ИНДЖИК).

ГИТЧЕ-КАЗЁННА-КЪЫШЛЫКЪ /ГИТЧЕ-КАЗЁННА-КЫШЛЫК/, уроч. на плато Буруш-Сырты на водоразделе pек Теберды и Акъсауута; гитче «малый»; казённа «казенный»; къышлыкъ «зимовье».

ГИТЧЕ-КЁК-КЪАЯ /ГИТЧЕ-КЁК-КАЯ/, гора в бас. р. Мары, близ аула Н. Мара, выс. 1806 м н. ур. м.; гитче «малый»; кёк «синий»; къая «скала».

ГИТЧЕ-КЁЛ-ЧАТ /ГИТЧЕ-КЁЛЬ-ЧАТ/, река, прав. прит. р. Акъсауут; гитче «малый»; кёл «oзepo»; чат «ложбина», «пах».

ГИТЧЕ-КИЧКИНЕ-КЪОЛ /ГИТЧЕ-КИЧКИНЕ-КОЛ/, река в верх. р. Кубани; гитче «малый»; кичкине «малый»; къол «балка», «приток».

ГИТЧЕ-КЪАЙЫНЛЫ-ТАЛА /ГИТЧЕ-КАЙЫНЛЫ-ТАЛА/, поляна на прав. бер. р. Акъсауут, сев. селища Къызыл-Къарачай; гитче «малый»; къайын «берёза»; тала «поляна».

ГИТЧЕ-КЪАЛА /ГИТЧЕ-КАЛА/, местн. и остатки башни в аула Хурзук на прав. бер. р. Хурзук; гитче «малый»; къала «крепость».

ГИТЧЕ-КЪАЛА-БАШЫ /ГИТЧЕ-КАЛА-БАШЫ/, местн. в окр. аула Хурзук; гитче «малый»; къала «крепость»; баш «верховье».

ГИТЧЕ-КЪАН-ДЖОЛ /ГИТЧЕ-КАН-ДЖОЛ/, местн. у уроч. Къан-Джол на прав. бер. р. Балыкъ выше села Хабаз; гитче «малый»; къан «кровь»; джол «дорога».

ГИТЧЕ-КЪАР-ДЖАУМАЗ /ГИТЧЕ-КАР-ДЖАУМАЗ/, местн. на лев. бер. р. Акъсауут; гитче «малый»; къар «снег»; джаумаз «без осадков».

ГИТЧЕ-КЪАРАЧАЙ /ГИТЧЕ-КАРАЧАЙ/, историко-географ. район, в прошлом территория от верховьев р. Теберды до верховьев р. Малки, ныне название Малокарачаевского административного р-на КЧР.

ГИТЧЕ-КЪАЯ-ТАР /ГИТЧЕ-КАЯ-ТАР/, теснина на бер. р. Къайын-Тюбю, прав. прит. р. Схауат; къая «скала»; тар «теснина».