- Подробности
- Просмотров: 1270
«Ання, ач болгъанма», - дейди сабий
Ичлери кёчгюнчюледен толу мал ташыучу вагонладан къуралгъан эшелон, темир джолда джыланча, чулгъана, созула, къайры эсе да угулуб барады. Тышындан къарагъан адамгъа, ким эсе да ызындан къуууб, ол андан къачыб баргъанча кёрюнеди. Кече джокъ, кюндюз джокъ – тыкъыр, тыкъыр, тыкъыр; дыгъар-дугъур, дыгъар-дугъур, дыгъар-дугъур…
Хуштан да юйдегиси бла эшиги, терезеси къаты этилген, ичинде хауа джюрюмеген, тер, не эсе да ачыгъан ийис этген аллай вагонланы биринде келеди. Къатыны Шышау, къызлары Сарыбаш бла Мариям, джашы Мухаммат, аны къатыны Асият, вагонну бирси иелери: «Бизге бу азаб джолну къыйынлыгъындан къутулур кюн чыгъарыкъмыды экен?» - деб, аны юсюнден сагъыш этгенча, баштёбенле болуб олтурадыла. Ала бары да бу узакъ джолгъа чыкъгъан талай кюнню ичинде къууаныуча, ышарыуча, кюлюуча сезимлени унутханча кёрюнедиле. Сёлешген да джокъду. Шошлукъну джангыз вагонну бир ол джанында, бир бу джанында, бир орта сюреминде сабийлени: «Ання, ач болгъанма, баппу бер», - деген магъанада джылагъан тауушлары бла вагонну темир чархларыны ол биягъы дыгъар-дугъур, дыгъар-дугъур деген тауушлары бузадыла.
Хуштан, бир ол сабий тауушла чыкъгъан джерлеге, бир Сталинни вагонну къабыргъасына джабышдырылгъан суратына кёз джетдире да, кеси кесине не эсе да айта келеди. Быллай кюннге джетерикбиз деб аны - таулада эркин, азат ёсген адамны - джети джукълаб да акъылында болмагъанды.
- Подробности
- Просмотров: 1147
Бёлю́к (-гю) доля, часть.
Бёрк шапка, шляпа, папаха: бухар ~ каракулевая папаха; кечеги ~ ночная шапочка из хорошо выделанной нежной кожи ягнёнка; кийиз ~ войлочная шляпа с широкими полями; къулакълы ~ шапка-ушанка; къумач ~ чепец; редко. къыймач ~ шапка с белой козьей шерсти; пес ~ феска; тери ~ кожаная шапка мехом во внутрь; чырпа ~ папаха.
Бёрклюк ханс бот. вид камыша.
Бёрю то же, что: гёрге, джанлы, къурт, уст. къанлы волк.
Бёрю агъач бот. жимолость.
Бёрюаякъ бот. горечавка.
Бёрюбауур бот. бирючина.
Бёрюбурун бот. собачий зуб.
Бёрю джууа бот. подорешник.
- Подробности
- Просмотров: 1144
Байрамукъланы Халимат сау заманында Къарачай-Черкес Республиканы Кърал миллет библиотекасында кёб болуучан эди. Анда ол тюрлю-тюрлю творчество тюбешиуле, поэзияны, прозаны ингирлерин бардыра эди, творчество интеллигенция бла тюбеше эди. Адамлагъа джангы назмуларын, повестлеринден, романларындан юзюклерин окъуй эди. Дуния, совет литературадан сейир хапарла айта эди. Джамагъат да анга тынгыларгъа сюйюб келе эди.
Августну 15-де Халиматны атын джюрютген республикан Кърал библиотека, аны 100-джыллыгъын белгилеб, бу джарыкълыкъ учреждениеде бюстун да ачханды.
- Подробности
- Просмотров: 953
- Джуртума, адамларыма тансыкъ болгъандан башха бир инджиуюм джокъду, - дейди Хуштан да.
- Мында къалыб кетерми эдинг?
- Огъай, - дейди Хуштан, олсагъатлай аны кёзюне, тауладан келиб, элге тюшсе, къууанч тыбырлы болуб, аллына мыллык атыб чабыучу джашлары Мухаммат бла Нюр-Ахмат, басымлы, сабыр сёлешиучю къатыны Шышау кёрюнюб. – Башыма бош этгенлейлерине джуртума кетерикме. Алай а алкъын мени башыма бош этерик болмазла.
- Нек?
- Тутмакъ болджалым бошалмагъанды.
- Бюгюнден ары сен башынга бошса, Хуштан. Ол себебден…
- Къалай бошма? – деб къычырыб джибереди Хуштан, сакъламагъан хапарын эшитгенинде, къууанч тыбырлы болуб.
Федоров, тюрмени тамадасына ачхачыкъ, алтынчыкъ да тутдуруб, аны болджалындан алгъа башына бош этдирген эди. Алай а ол аны юсюнден Хуштаннга джукъ айтмайды.
- Ичкиси, хаулелиги, харамлыгъы болмагъан, тутхан ишин таб да, тюз да баджаргъан халал адам. Сенича адамлагъа тюрмеде кёб заманны туруб этер зат джокъду. Ишинге къарагъанма да, андан мен ангылагъан ол болгъанды: сен ол адамланы кесинги къорулайма деб ёлтюргенсе. Ансы сени кишиге чабар акъылынг болмагъанды. Алайды да?
- Алай а алайды… Ёзге…
- Подробности
- Просмотров: 1093
Бетлеу́ грам. спряжение; изменение по лицам.
Бетлеучю́ грам. личный; ~ алмашла личные местоимения; ~ ахырла личные окончания.
Бетлешиу 1.сталкиваться (встречаться) лицом к лицу, иметь очную ставку 2. карач. ссориться.
Бече́л 1) неподвижный калека; сол къолу ~ди у него левая рука не действует 2) перен. безрукий, неумелый.
Бечеу́ буксир (канат или стальной трос для буксировки). ~ этерге запрягать цугом.
Бечкем бунчук (бунчук из шёлка или хвоста антилопы).
Бешаууз зоол. пятиустка.
Бешбармакъ кулинар. блюдо из мясо и теста 2. бот. кельпиния.
Бешкъарыш мифические «пятипядевые» пленные (джасакъла); так называли маленьких человекообразных существ (детей), которых воровали для дальнейшей продажи; в основе имени карачаево-балкарского беш «пять» + къарыш (старинная карачаево-балкарская мера длины – расстояние между вытянутым большим пальцем и мизинцем; ср. с русской мерой длины «пядь»).
- Подробности
- Просмотров: 1014
Бюгюнлюкде къралны кёб джеринде халкъыбызны атын сый-махтау бла айтдырыб ишлеген, уллу джетишимлеге ие болгъан адамларыбыз аз тюлдюле. Айхай да, биз ала бла ёхтемленебиз, аланы атларын ёсюб келген джаш тёлюге юлгюге айтабыз. Аллайланы бириди Тамбийланы Ахматны къызы Ольга. Ол, къайда джашаса да, къайда ишлесе да тамыры тау джурту бла байламлы болгъанын унутмайды. Миллетибизни ашхы, ариу адетлерин сакълагъанлай, халкъыбызны ётген джолуна сый бергенлей турады.
Эки миллетни да къызыды
Тамбийланы Герийни джашы Ахмат ХХ-чы ёмюрню ал сюреминде Нарсана шахарда джашагъанды. Ол джашагъан эки этажлы юй курорт паркдан узакъ болмагъанды. Революциядан сора Совет власть киргенинде, Тамбийланы юйлерин сыйырыб, Ахматны эки уллу къарнашын, Джетул бла Къазий-Мухамматны, 10 джылгъа Соловкалагъа ашырадыла. Ахматны бойнуна уллу джумуш тюшеди. Анасы Ёлмесханнга, къарнашы Нюр-Мухамматха, ёлген эгечи Байдыматны юч джашына – Байчораланы Хаджи-Дауутха, Ниязбийге эмда Нюрчюкге - къайгъырыргъа керек болады. Ахмат колхозгъа кириб ишлеб башлайды. Минутка деген станцияда юй ишлеб, уллу юйдегисин къанат тюбюне алады. Кёб турмай ол Ахматланы Нюрджанетге юйленеди.
Нюрджанет да, Ахматча, атасындан эртде айырылады. Совет власть аланы юйдегилерине да кёб джарсыу салады. Анасы Шахий, юч джашындан айырылыб, тёрт къызын да алыб, Къабарты-Малкъардан бютеу рысхысы сыйырылгъандан сора, Нарсанагъа кёчюб келеди. Къарачайлыла джашагъан Прудный орамда эки этажлы юй алыб, юйдегисин аякъ юсюне салыргъа кюрешеди. Ахмат бла Нюрджанетни биринчи сабийлери дуниягъа джаратылады. Анга Ахматны къарнашы Нюр-Мухаммат Брузалия деген атны береди. Эки джаш адам, бир-бирин ангылаб, эгечге-къарнашха да болушлукъларын тийире джашайдыла. Джууукъ, тенг, хоншу, тийре бу эки адамны бир-бирлерине былай таб келишгенлерине сюйюнюб къарайдыла.
- Подробности
- Просмотров: 1025
Ал сёзню орнуна
Бизни халкъда хурзукчу Джуккаланы Хуштан бла аны джашлары Мухаммат бла Нюр-Ахматны бир джанындан Робинзон Крузону хапарларын унутдургъан сейир, экинчи джанындан кёзлеге джыламукъла урдургъан джарсыулу къадарларын эшитмеген хазна адам болмаз. Алай а халкъыбызны Орта Азия бла Къазахстаннга кёчюрген заманларында аланы бир-бирлеринден къалай айырылгъанларын, Мухаммат бла Нюр-Ахматны мында къалай къалгъанларын, онтёрт джылны узагъына таулада къалай кечиннгенлерин кёбле билмейдиле. Ол экисини юслеринден а тюрлю-тюрлю хапарла джюрюйдюле. Арадан кёб заман кетгени амалтын бюгюн аланы къайсылары тюз, къайсылары терс болгъанларын айырыргъа тынч тюлдю.
Газет окъуучуладан кёбле Джуккаланы Хуштанны эмда аны джашлары Мухаммат бла Нюр-Ахматны юслеринден «Къарачайда» хапар джазарыбызны излеб турсала да, ол джууаблы ишни бойнубузгъа алыргъа базмай эдик. Не джашырыу, тутуб алыб, аллай хапар джазарча материалыбыз да джокъ эди.
Мындан алда уа сакъламагъан затым болду: редакциягъа былай келгенлей, биргесине да бир ушагъыулу джаш бла газетибизни алгъыннгы къуллукъчусу Исаланы Азий, тюбеди да, джарыкъ саламлашды.
- Мусса бла мени сеннге бир уллу тилегибиз болуб келгенбиз, - деди сора ол, къатында сюелген джашха къарай.
- Подробности
- Просмотров: 1808
Балакъа́ уст. 1) указка 2) розги, бич, палка (в дореволюционное время – орудие телесного наказания в медресе).
Бал алма бот. анона.
Балам 1. букв. мой ребёнок (дитя) 2. фольк. бот. (?) растёт в лесу, поспевает в конце ноября.
Бала́н: ~ бармакъ балк. указательный палец.
Балапа́н карач. уст. 1) великан 2) большой, толстый.
Бала́с 1) волокуша (для перевозки копны) 2) воен. конная носилка для перевозки раненных.
Балата́ 1) спец. дубитель; дубильный раствор; закваска, запарка (для дубления кожи) 2) солод.
Балауу́з воск // восковой.
Балды́з уст. свояченица (младшая сестра жены).
Балыкъ джулдуз астр. Созвездие Рыбы.
Балдыр ай то же, что балдыраджюз ай то же, что тотур ай, то же, что ауузну (или тотурну) ал айы март.
Балдыраджю́з балдыраджюз (несколько дней в конце зимы с буранами и снегопадами).
Балдыргъан бот. 1) анис 2) дудник (дягиль).
Балдырыкъ равнодушие; ~ этиу относиться равнодушно к чему.
Балий чыпчыкъ зоол. дубонос.
Бал то же, что балина зоол. кит.
Бал къамиш бот. сахарный ростник.
Балкъауу́з вощина.
Балкъоз бот. пион.
Баллы шаптал бот. персик ферганский.
- Подробности
- Просмотров: 808
Быйыл августну 15-си Къарачай-Черкес Кърал миллет библиотекагъа артыкъ да сыйлы кюн болуб ётдю. Ол кюн бу джарыкълыкъ учреждение эки къууанчны белгиледи. Аланы бири библиотеканы 95-джыллыгъы бла, бири да уллу джазыучу Байрамукъланы Халиматны 100-джыллыгъы бла байламлы эдиле.
Алагъа аталыб баргъан уллу къууанчха республикан властланы келечилери, белгили джамагъат-политика къуллукъчула, алимле, джазыучула, журналистле, артистле, Байрамукъланы тукъумну къартлары келген эдиле.
