Подробности
Просмотров: 2364

Гюлеш сноп из прутьев.
Гюлзомур то же, что гюлзумурут воробьевит.
Гюллю́к (-гю) цветник, розарий.
Гюлменди́ тонкий шёлковый платок с набивным рисунком.
Гюлназ бот. едкий очисток.
Гюлтемиш задняя ось четырёхколёсной арбы.
Гюлчай бот. чайная роза.
Гюлче родий.
Гюлчилле бот. шёлковая акация.
Гюлендир бот. петрушка.
Гюлексин бот. глоксиния.
Гюллюкъайын бот. черёмуха душистая.
Гюлсагъат бот. кавалерийская звезда.
Гюлханий бот. тюльпан.
Гюлханий терек бот. лириодендрон.
Гюлпю къобуста бот. вид цветной капусты.
Гюлпю къаншау бот. вид ятришника.
Гюппе́ карач. этн. коляда (обряд прославления праздника, за что селяне одаривают пришедших  подарками).
Гюрбе́ карач 1) закорм, ларь 2) перен. житница.
Гюрбечлен бот. кудряш.
Гюрбеш таш асбест.

Подробности
Просмотров: 911
Культура деген сёз ол неди?
Латин тилден cultura  деген сёзню бюгюннгю орус тилге кёчюрюб воспитание, образование, развитие, почитание деген бу тёрт сёзге кирген магъанадамы огъесе къарачайча, къысхасыча  «кёлдетура» (адамны кёлюнде тургъан зат) деген магъанадамы ангыларгъа керекбиз? Керти кертиси да, адамны кёлюнде болгъан затла бир-бирлерине къошулуб бери кёрюннген кесегине айта болурла культура деб. Адамны кёлюнде уа ахырсызлыкъ болгъаны, ол хакъды. Алай эсе, культура ахырсызды. Культураны не болгъанын  ахырына дери Бир Аллах болмаса, адам баласыны  ангыларгъа ангысы джетерик тюлдю. Аны амалтын, ангыбызны джетгенине кёре культура не болгъаныны юсюнден оюмла этейик…

Подробности
Просмотров: 2106

Гиздо́х карач. уст. выступ на конце чабанской палки ◊ ~ ууадых деталь сохи.
Гизи поросёнок до месячного возраста.
Гиллиулетиу раскачивать.
Гиляс ред. бот. черешня.
Гиляу́ расщелина; сквозное отверстие; дыра.
Гимада́х балк. тупой; ~ джюлгюч тупая бритва.
Гимигирге́ карач. разг. окочуриться.
Гин карач. укроп.
Гина специальное ярмо, применяемое при проведении полевых работ.
Гинаду́р 1. карач. текст. гинадур (вид шёлка). 2. краска в составе которой доминирует серебро.
Гина́з разг. князь.
Гинасуу́ ртуть; уровень; термин образован из гина «неустойчивый, беспокойный» + суу «вода». Сравн.: гына «непостоянный, беспокойный»; гынтдылы «капризный, озорник»; ~ адам «изворотливый, скользкий человек».
Гин-гёленди́р кулинар. специи.
Гинджа то же, что гинза бот. кинза.

Подробности
Просмотров: 1081
КЪОЧХАР
«Кючде марда джокъ»
Кавказ таула! Таза табигъатлы къарачай таула! Ол таза табигъатда джашагъандыла таза иннетли, кийик саулукълу къарачайлыла. Ол себебден бизде кёбдюле тулпар адамла. Аланы бири бютеу  Къарачайгъа белгили Абайханланы Къочхар болгъанды. Аны юсюнден кёб айтылгъанды, джазылгъанды. Бу мен айтырыкъ хапарны басмада эслемегеним себебли окъуучугъа теджейме.
1979-чу джыл сентябрь айда автобус бла Зеленчукден Къумуш таба келебиз. Автобусну ичи адамдан толуду. Мени къатымда бир саубитген уллу адам олтурады. Ол менден 14-15 джылгъа тамада кёрюнеди. Зеленчукден чыгъыб бир кесек келгенлей, Къарданикге джетгинчи бир джерде, къатымда олтургъан:
- Ма былайда болгъан эди, - деди.
- Не зат болгъан эди? - деб сордум мен.
- Арбала бла келе келиб, былайда ёгюз ийиб тура эдик. Бир заманда къарасакъ, ёгюзле кюзлюклеге кириб тура. Биз да чабдыкъ, алай а «бёрю джокъду деме, бёрю юйюнгю тюбюнден чыгъар» дегенлей, къайдан чыкъдыла эселе да, талай атлы, джетиб, ёгюзлерибизни сюрюб тебредиле. Тыялсакъ деб кюрешдик, къарыу эталмадыкъ. Ол сабыуул этгенле уа ёгюзлени сюрюб барадыла. Нёгерлерибизден бири меннге (меннге ол заманда 11-12 джыл бола эди):
- Чаб, Къочхаргъа айт, - деди.
Мен чабыб барыб, бауурун джерге бериб, башын билегине салыб джукълаб тургъан Къочхарны уятыб:
- Къочхар, Къочхар, немеле ёгюзлерибизни сюрюб барадыла, - дедим.
Къочхар секириб ёрге къобду да, бир айры къазыкъны алыб, ызларындан чабды. Джетиб бирин къазыкъны айрысына илиндириб, атдан ёрге кёлтюрюб, бир джанына атыб джиберди. Дагъыда бирине чабды. Аны кёргенлей, къушдан къачхан тауукълача, ала къачыб кёз туурадан думп болдула. Къочхар нёгерлерине:

Подробности
Просмотров: 3381

Гузаба́ торопливый, срочный, спешный; наспех.
Гула́ балк. тупоумный; тугодум; чала-~ хапарла недостоверные слухи.
Гулла́ балк. то же, что сандыкъ карач. гроб.
Гулма́к (-гы) ком, сгусток (обычно в изделиях из муки).
Гуло́с держак, ручка (у сохи, у набалдашника).
Гулоч набалдашник; ~ таякъ посох с набалдашником.
Гума фольк. арсенал.
Гумай (?) бот. название сорного растения.
Гуммо́с карач. 1) бородавка; нарост (на теле) 2) а) специальные удила для вола б) намордник из прутьев ◊ эшек ~ рак, опухоль ж. (на коже).
Гуму́ балк. кладовая, кладовка.
Гумук трамбовка (орудие).
Гуму́л балк. квас; зынтхы ~ овсяной (овсяный) квас.
Гумулджу́к (-гу) балк. муравей.
Гуму́х балк. тупой; ~ болургъа затупиться, притупиться.
Гумхо глухой // глухо (о звуках).

Подробности
Просмотров: 1733
мамия къала
 
Хурзук башында сюелген къаланы атына Гошаях къала деб айтыргъа ёчдюле. Ол тюз тюлдю. Бу къаланы кесини энчи аты барды - Мамия къала. Мамия къаланы архитектура джаны бла Гошаях къала бла Адиюх къаладан аз да башхалыгъы джокъду. Алай а аланы экисинден да эскиге саналады.
Адиюх къаланы хапары (джарыкъ къоллу Адиюхну) Мамия къаланы хапары бла бирча мотивлени суратлайды, нарт Сосуркъа бла байламлыды. Аны юсюнден Л. И. Лавровну иши басмаланыбды. Мамия къаланы юсюнден а алкъын тыйыншлы иш баджарылмагъанды. Ол огъай, бизде эсгертмелени сакълаучу общество аны юсюнден хапар айтыргъа унутуб къойгъанды. Хурзук ёзенни ичи бла уа джыл сайын кёб турист озады. Къаланы тюбюнден ёрге къараб эслегенден ары аланы аны юсюнден хапарлары болмайды. Тау тёппеледе орналгъан къалала Малкъарда, Эбзеде, Тегейде, Чеченде, Ингушда аслам тюбейдиле. Узакъ ёмюрледен бизге саугъагъа берилген къадама къаланы заман тёппелерин сыйдамласа да, бармыды алагъа сууукъ джюрек бла сансыз къараргъа мадар?! Мамия къаланы юсюнден тарих литературада хапар азды. XIX-чу ёмюрню 80-чы джылларына дери илму джолоучула аны юсюнден хапар бермейдиле. Аны амалтын чертерге керекбиз: бюгюнлюкде да хазна адамгъа белгили тюлдю. Мамия къаланы юсюнден эм алгъа бизге хапар айтханла М. Алейников бла Г. Петров болгъандыла. Аланы къысха хапарлары 1879-чу джыл «Кубанские областные ведомости» газетни бетлеринде басмаланнгандыла. Мамия къала Хурзук элни Байрамукъланы (Бюттюланы) тийресини башында къаядан Хурзук тюзюне (Къобанланы тюзге) ариу тукъум къарайды. Къала орналгъан къая кесини таблыгъы бла кимни да сукъландырады.  Джигит устала къаланы джити конус маталлы чынгыл къаяны къабыргъасы бла сейир тукъум салгъандыла. Къала къулакъ ичи бла Минги Тау табадан Къала-арты суу деб ариу чокъуракъ къулакъ суучукъ Къан илипиннге саркъыб къошулады. Къалагъа эм табышлы джолчукъ да Къала къолчукъну ичи бла чыгъады, эм къыйыны уа Хурзук элге айланнган бет джаны бла болады. Ишек джокъду, къаланы эртдеги джолу да Къала-арты къол бла баргъанды. Экспедиция тинтгеннге кёре, къаланы тюбюнде, Байрамукъланы тийрени баш джаны бла, Къала-арты къол бла, ёрге кириб, бурун уллу эл орналгъанды. Элни мюлк турмушу не джаны бла да бай болгъанды. Бир ишексиз, ол эл кеси кереклисин кеси баджарыргъа кюрешгенди, къыйын кюнюнде джаудан башын сакълар муратда кючюн, билимин аямай, къая башында джаугъа къаршчы къала орнатханды. Эски эл тюбюнде бурун темир эритген, къошун кюйдюрген ышанла эсленедиле. Анда-мында хуна юслерине тёшелиб, сослан ташладан ишленнген от келиле бла къол тирмен ташла сакъланадыла.

Подробности
Просмотров: 826
ГУРА КЪЫЛЫГЪЫ ТУТАРГЪА
Аман къылыкъ алыб, джан-джанын талаб тургъаннга айтылады. Гура деб гогушха айтадыла. Гура кесин кёбдюрюб, эрши-буршу этиб, озгъанны къуууб, къабаргъа чабыб, огъурсузланнган этеди. Хыны, огъурсуз къан алгъан адамны анга ушатыб айтадыла алай.
ГРАУНУ АПАСЫЧА
Джашла джыйылыб шахарда ашаргъа-ичерге кирирге тебрегендиле да, Граугъа тюбеб, аны да биргелерине элтгендиле. Ашагъандыла, ичгендиле. Ачха тёлей тебрегендиле. Джашланы ачха чыгъаргъанларын  эслеб, Грау да джангыз апасчыкъ табыб, аны чыгъарыб: «Джашла, къыйналмагъыз, магъыз, мени ачхамы беригиз», - дегенди. «Айхай-айхай, бизге артыкъ да иги, бер былай», - деб, джашла Грауну апасын алгъандыла. Борчларын тёлеб: «Ма, Грау, ачхангы артыгъын къайтардыла», - деб, апасны тёрт шай этиб, ызына бергендиле. Артда, элге келгенлеринде, Грау: «Бир апасым бар эди да, аны бердим да, талай джаш да болуб, ашагъан-ичген да этдик дагъыда тёрт шайым да къалды», - дегенди. (Апас - 20 капек, шай - 5 капек).
 БЕГЕУЮЛЧА СЮЕЛИБ
Ёрге сюелиб, сир къатыб тургъаннга айтылады. Бурун заманда ханланы бегеуюллери болгъанды. Саубитген джашла. Къолларында сауутлары-сабалары. Ханны къатында, эки джанында сю­елиб, сир къатыб тургъандыла, ханнга хыянат болмазча. Ала ханны сакълаууллары болгъандыла.

Подробности
Просмотров: 1039

Ана джюрек


- Ой анам!
Бу сёзлени Мухаммат дорбунда къая ташны тюбюнде къалгъан заманында кесини акъылында айтды. Алай а, ана джюрек обурду, Шышау джашыны бу сёзлерин  олсагъатлай огъуна эшитди.
- Ой! – деди ол, эки аягъын джерге салындырыб, биягъы люуюлдеуюк темир орундугъуна тюз олтурургъа кюреше.
Олсагъатлай Мариям, джатхан джеринден секириб  туруб, башы болмагъан патеген лампаны джандырды да, Шышаугъа келиб, кёзюне къарай:
- Не болгъанды, анам? - деб сорду.
- Атангы уят да, бери чакъыр. Айтырым барды, - деди Шышау, джылары тамагъына тыгъыла.
Ол кёзюуде Хуштан уяу эди. Къатыныны ол сёлерин эшитгенлей, джатхан джеринден туруб, келиб:
- Бу джазыкъланы джанларын аласа да, кече арасында алай нек къычыраса? - деди ол, Шышауну  къатында бетлери кетиб сюелген къызлары бла келинине кёзюу-кёзюу къарай. Сора: - Сиз барыгъыз да, джатыгъыз да, джукълагъыз. Ансы ол джаханим ишигизге джукъудан тоймай барсагъыз, къыйналлыкъсыз, - деб, аланы орунларына ашырды да, къатынына бурулуб, анга: - Айт энди: меннге не дерге излей эдинг? - деди.
- Тюшюмде Мухамматны бир тик джерде ол экисин кёзюу-кёзюу къондуруб айланыучу боз  атынгдан джыгъылыб кёрдюм. Бир ишексиз джарлы балама не эсе да болду! - деди Шышау, джетиб, джашын ёрге тургъузурун тилегенча, джыламукъ ургъан кёзлерин  Хуштаннга джалбарынчлы къарата.

Подробности
Просмотров: 1059

 Къарачай-Черкес Республиканы Орус драма эмда комедия театры Москвада фестивалда болуб къайтды. Аны бла байламлы газетни къуллукъчусу Аппаланы Билял театрны  башчысы, Россия Федерацияны халкъ артисти Биджиланы Хасаннга тюбеб, ушакъ этгенди.
- Мен билгенден, аллай къараулагъа сан бир коллектив чакъырылады. Сиз ол сыйгъа къалай тыйыншлы болдугъуз?
- Аллындан башласам, аны Театр къуллукъчуланы бирлешиуюню союзу  бла РФ-ны культура  министерствосу къурагъан эдиле. Фестиваль кеси да, джыллары 35-ден атламагъан, джаш режиссёрла салгъан спектакллеге къараргъа джораланнган эди. Дагъыда къошарым: Москва бла Санкт-Петербургда баш окъуу заведениелени режиссёрлукъ факультетлерин бошагъанла, Россияны регионларында билимлерин, фахмуларын, усталыкъларын кёргюзюрге болумлары джетгени бла къалгъанын ачыкъларгъа керек эдиле бу ишни бардыргъанла.

  • Вы здесь:  
  • Главная