- Подробности
- Просмотров: 1439
Алийланы Умар атлы Къарачай-Черкес кърал университетде «Праздник книги – 2019» деб, миллет адабиятны регионла арасы фестивалы болду.
Ол Къабарты-Малкъар бла бизни республиканы арасында шохлукъ бла да байламлы эди. Эки джанындан да назмучуланы, джазыучуланы творчество тюбешиулери болду.
Джыйылыуну КъЧР-ни миллет ишлерини, кёбчюлюк коммуникацияла бла басманы юслеринден министерствосу къурагъан эди. Анга «Эльбрус-Стар» деген регионал сууаблыкъ фонд, республиканы Маданият министерствосу, Алийланы Умар атлы кърал университет, «Атлас» деген реклама агентство да къошулгъандыла.
Фестивалны къурауну баш магъанасы регионда эмда къралда маданият бла адабият байлыкъны бирикдириудю, миллет тилле бла миллет адабиятланы джакълау эмда тин джаны бла ёсюмню белгилеу эди.
Тюбешиуню кёзюуюнде «Современная литература народов России. Поэзия», «Современная литература народов России. Проза», «Современная литература народов России. Детская литература» деген китабланы презентациялары болдула. Ол китаблада чыгъармалары басмаланнган авторла бла редколлегияны членлери да сёлешдиле. Аланы арасында КъЧР-ни миллет ишлерини, кёбчюлюк коммуникацияла бла басманы юслеринден министрини биринчи орунбасары Хубийланы Ислам, университетни проректору Пазов Сергей, малкъар поэт Мусакайланы Сакинат, КъЧР-ни халкъ поэти Додуланы Аскер, республиканы ара библиотекасыны къуллукъчусу Боюнсузланы Роза, КъЧР-ни кърал телерадиокомпаниясыны журналисти Къоркъмазланы Салима дагъыда башхала сёлешдиле.
Бары да айтхандан, бу антологияланы тин байлыгъыбызны ёсдюрюуде магъаналары уллуду. Аланы басмагъа хазырлаугъа кёб къыйыны кирген Боюнсузланы Розагъа да уллу бюсюреу этдиле.
(Бизни корр.).
- Подробности
- Просмотров: 1145
Ыргъакъ (-гъы) 1) крюк, багор; кошка; кеме ~ якорь 2) крючок, удочка 3) крючок; орус ~ крючок (на одежде); ~гъа такъ повесь на крючок.
Ыргъанджик зоол. морж.
Ыргъашик карач. цепкий, жилистый; ол бек ~ди он очень цепок (напр. в борьбе).
Ыргъы вспаханное поле, в котором много мелких камней.
Ырдауун балк. закваска (для молока).
Ырджы межа.
Ырмах балк. утомлённый, замученный, измученный; атла ~ болгъандыла кони устали.
Ырнык дикорастущий; дикий; одичавший.
Ырпыс балк. молозиво.
Ырфадык то же, что ырпадыкъ овца курдючной породы.
Ырхы 1.сель грязевой или грязекаменный поток в русле горной реки, вследствие резкого паводка, вызванного бурным снеготаянием или сильными ливнями и др. причинами 2. поток, ручей, струя.
Ырхыз 1) икра; ~ атаргъа (или салыргъа) метать икру; ~ атыу (или салыу) нерест 2) зародыш [яйца].
Ырхым карач. сгусток; къан ~ла сгустки крови.
Ырым вера в приметы, в предзнаменования.
Ырымлы способный предсказать.
Ырыз совесть ж., честь ж.; ~ы болмагъан бессовестный; ~ы болгъан совестливый.
Ырын балк. запас.
Ырыс 1) [плохая] примета; предрассудок, суеверие 2) запрет, табу.
Ырысчы суеверный [человек].
Ысканты скандий.
Ыскындык ограда (деревянная).
Ысмашчыкъ зоол. пингвин.
Ыстан деталь сохи.
- Подробности
- Просмотров: 1056
Тарихчилени ачыкълагъанларына кёре, къобузну биринчи чыгъаргъан адам немца уста Христиан Буштан болгъанды. Алгъы бурун ол аууз къобуз, ызы бла аны тамалында гыбыт къобуз, андан сора да къобузланы талай тюрлюсюн этгенди.
Башха халкъладан айырылыб, артыкъсыз да бек, Кавказда къобуз къууанчланы джарыгъы бола келгени хакъды. Ансыз бир той, къууанч бардырылмагъанды, таб, бюгюнлюкде да, джашауну джангы излемлерине кёре хар не да бола тургъанлыкъгъа, къобуз согъулгъан тойгъа бир тюрлю сый, багъа бериледи. Аны себебли Кавказда джашагъан халкъланы маданият дуниясында къобуз миллет инструментлени арасында баш орунну алады.
Эресейни Тула, Вятка, Къазан, Саратов дагъыда башха шахарларында къобузну талай тюрлюсюн чыгъара эдиле. Ала кнопкалы, бир тизгинли, эки тизгинли тиеклери болгъан къобузладыла. Арт джыллада уа Армавирде, музыкалы инструментле этиучю фабрикада, аладан да бай къуралгъан къобузланы чыгъарыб тургъандыла. Алай болса да Шимал Кавказда чемер, музыка фахмулары терен, бай болгъан уста адамла келишген къобузланы тюрлю-тюрлюсюн чыгъаргъанлай барадыла.
Алайды да, Псыж элде джашагъан Табулов Мухарби Даутович аллай алтын къоллу, чемер усталаны бириди. Атасы Даут агъач уста болгъанды. Мухарби сабий джылларындан башлаб атасына болуша, аны къолундан чыкъгъан сейир затлагъа эс бёле тургъанды. Андан кёб затха юрене, ахырында агъач уста болгъанды. Ол агъачдан джууукъларына, тенглерине тюрлю-тюрлю затла эте, сынамын ёсдюре баргъанды.
- Подробности
- Просмотров: 1326
ГИТЧЕ-ХУКЕ, уроч. на прав. бер. р. Балыкъ близ устья р. Кичи-Балыкъ; гитче «малый».
ГИТЧЕ-ЧАТ, балка в КБР; чат «ложбина»; гитче «малый».
ГИТЧЕ-ЧАТЧЫКЪ /ГИТЧЕ-ЧАТЧЫК/, ручей, прав. прит. р. Чунгур-Чат в бас. р. Кёнделенле-Суу, лев. прит. р. Дууут; чат «ложбина»; гитче «малый».
ГИТЧЕ-ЧАТЧЫКЪНЫ-КЪЫЗЫЛ-АУУШУ /ГИТЧЕ-ЧАТЧЫКНЫ-КЫЗЫЛ АУУШУ/, пер. в верх. р. Гитче-Чат (бас. р. Дууут); къызыл «красный»; аууш «перевал»; чатчыкъ «балочка»; гитче «малый».
ГИТЧЕ-ЧЕГЕТ-ЧАТ, балка в бас. р. Учкулан; чегет «лес»; чат «ложбина»; гитче «малый».
ГИТЧЕ-ЧЫНАР, уроч. и ручей на прав. бер. р. Кардоник (бас. р. М. Зеленчук); чынар «бук»; гитче «малый».
ГИТЧЕ-ЧЫРАКЪ /ГИТЧЕ-ЧЫРАК/: 1) ручей на лев. бер. р. Учкекен; 2) уроч. там же; чыракъ «свеча», «сосновая смола»; гитче «малый».
ГИТЧЕ-ШАЙТАН-ТАМАКЪ /ГИТЧЕ-ШАЙТАН-ТАМАК/, пещ. на лев. бер. р. Кубани близ села Важное; гитче «малый»; шайтан «чёрт»; тамакъ «горло», «наиболее отдалённое, глухое место ущелья».
ГИТЧЕ-ШАУАЙ, гора в бас. р. Подкумок; гитче «малый»; Шауай – и. собств.
ГИТЧЕ-ШАУКАМ, река в бас. р. Ч.-Без.; Коков Д.Н. и Шахмурзаев C.O. (1970) считают, что шау: 1) мёртвый, мертвец; 2) плохой, скверный; кам (кем) «река».
ГИТЧЕ-ЭМУРКЪА /ГИТЧЕ-ЭМУРКА/, река, прав. прит. р. Джегуты (Джёгетей); Эмуркъа – и. собств.; гитче «малый».
ГИТЧЕ-БАУ-ОРУНЛАРЫ, местн. и бывш. загоны в верх. р. Хасаут (Схауат); Гитче – и. собств.; бау орун «загон для скота»; гитче «малый».
ГИТЧЕНИ-ДОРБУНУ, пещ. у уроч. Буруш-Сырты; Гитче – и. собств.; дорбун «пещера».
ГИТЧЕНИ-ДОРБУН-КЪЫШЛЫГЪЫ /ГИТЧЕНИ-ДОРБУН-КЫШЛЫГЫ/, бывш. зимовье на хр. Буруш-Сырты; Гитче – и. собств.; дорбун «пещера»; къышлыкъ «зимовье», «сенокосное угодье».
ГИХЫ, местн. на лев. бер. р. Гара-Ауузу-Суу (Чегемское ущелье).
- Подробности
- Просмотров: 988
ГИТЧЕ-КЪОЛ /ГИТЧЕ-КОЛ/, река и уроч. на прав. бер. р. Теберды, ниже устья р. Джамагъат, впадает в р. Теберду, выходит к Мраморному карьеру; къол «балка».
ГИТЧЕ-КЪОЛ-БАШЫ /ГИТЧЕ-КОЛ-БАШЫ/, гора на зап. склонах хр. Кёнделенле в бас. р. Теберды в ист. балки Гитче-Къол; къол «балка»; баш «верховье».
ГИТЧЕ-КЪУЛАКЪ /ГИТЧЕ-КУЛАК/, балка у аула Учкулан в бас. р. Учкулан; къулакъ «балка».
ГИТЧЕ-КЪУРУ-КЪОЛ /ГИТЧЕ-КУРУ-КОЛ/, балка и уроч. в бас. р. Кичи-Балыкъ гитче «малый»; къуру «сухой», «пустой»; къол «балка».
ГИТЧЕ-КЪУРУШХУ /ГИТЧЕ-КУРУШХУ/, балка и местн. в верх. р. Уллу Курушху, прав. прит. р. Гара-Ауузу-Суу (Чегем. ущ.).
ГИТЧЕ-КЪЫШЛЫКЪ /ГИТЧЕ-КЫШЛЫК/: 1) река, прав. прит. р. Акъсауут; 2) уроч. в междр. рек Теберды и Кубани на юго-вост. аула Нижняя Теберда (Сынты); 3) уроч. и зимовье на юге аула Каменномост (Ташкёпюр) на прав. бер. р. Кубани; 4) уроч. в бас. р. Дууут; 5) река, прав. прит. р. Кумы; гитче «малый»; къышлыкъ «зимовье», «сенокосное угодье».
ГИТЧЕ-ЛАХРАН, река, лев. прит. р. Балыкъ выше села Хабаз; гитче «малый»; скорее всего понятие лах или лакъ уходит своими корнями в др.-тюрк. языковой мир – общие по сюжету игрища молодых карачаевцев лакъ-лакъ-ат-оюн и чувашей улах, можно допустить и древнекавказское происхождение лаг/лак – «человек»; ран «терраса».
ГИТЧЕ-МАРАЛЛЫ-КЪОЛ /ГИТЧЕ-МАРАЛЛЫ-КОЛ/, балка на прав. бер. р. Балыкъ (Малка); гитче «малый»; марал «олениха»; къол «балка».
- Подробности
- Просмотров: 1083
Адам сабий заманындан башлаб туугъан джерин сюйгенлей турургъа кереклисин ата-ана сингдире барыргъа керекдиле. Туугъан джуртуна терен сюймеклик деген андан башланады. Алай бла аллай адам джашай, уруна, туугъан, ёсген джеринде сыйлы орун айыра, атын да айтдырады.
Ногъай районну Эркин-Юрт элинде джашагъан белгили сабанчы, РСФСР-ни махтаулу механизатору Курмангулов Къаншаубий Азаматович да джашауун джерчиликге атаб атын айтдыргъан адамланы бириди.
Озгъан ёмюрню 70-чи – 80-чы джылларында уста комбайнёрну джетишимлерини юсюнден хапарлары областыбызны тышында огъуна кенг джайылгъан эди. Аны юсюнден джергили басмада кёб сейир затла джазылгъан эдиле. «…Ол джерни тылпыуун джюреги бла ангылайды…», «…Аны звеносуча алчы саулай крайда да джокъду…», «Ишин толу билген, акъыллы башчыды ол…» деген бу тукъум махтау сёзле хар джаш механизаторгъа да айтылыб бармай эди. Айхай да, сабийлик джыллары Къаншаубийни совхозну сабанларында ётгендиле. Ол туугъан джерини сабан тюзлерини хар дуппурун, батыкъ джерин, къол аязынча, ачыкъ биле эди. Джаз башында сабан сюрген кёзюуде бир-бир трактористлени алайыны джеринден толу хапарлары болмагъанлары амалтын аланы тракторлары сыныб къазалмай тохтай эдиле. Къаншаубийни «темир аты» уа бир кере да джарсытмагъанды аны ишин. Къачан да къара ишден къоркъмагъан Къаншаубий берилген джумушну арымай-талмай, махтау бла толтуруб тургъанды.
- Подробности
- Просмотров: 1580
У
ллу Ата джурт къазауатда Хорламны джарыкъ кюнюн джууукълашдырыугъа хар миллет къолундан келгенича юлюш къошханды. Айхай да, аланы ичлеринде малкъар халкъны мингле бла уланлары, къызлары да бардыла.
Къазауатны башланнган кюнюнде огъуна Ата джуртну джаудан къоруулау аскерлени биринчи сафларында малкъарлыладан саулай юйдегилери бла фронтха кетгенле да кёб болгъандыла. Аланы бир къауумун айтыргъа тыйыншлыды. Сёз ючюн, Хасания элден Холамлыланы Биймырзаны беш джашы – Зулкъарний, Солтан, Алибий, Аскербий, Къралбий - кетген эдиле фронтха. Аладан сау къуру Алибий къайтханды юйюне.
Тёбен Акътопракъ элден Тёппеланы Хаджи-Бекир бла Фатима онбеш башлы юйдеги болгъандыла. Аланы беш джашлары къазауатдан къайтмай къалгъандыла, къалгъан онбир адамы да Орта Азияда сюргюнде къырылгъанды. Дагъыда Элеккуланы Къасымны фронтха беш уланы кетген эди да, аланы бири да къайтмагъанды.
Герходжан элден Этезланы юйдегиден 6 къарнаш кетген эдиле фронтха, аладан да экиси къайтханды. Акъсуу элден Бачийланы Джандарны да алты джашы къазауатдан къайтмай къалгъанды.
Граждан къазауатны джолларын ётген кёнделенчи Джанатайланы Алий фронтха беш уланын ашыргъан эди. Аланы тёртюсю уруш тюзде джау бла сермеше джан бергенди.
Тёбен Басхандан Этезланы Сулейманны алты джашы кеси разылыгъы бла фронтха кетген эдиле. Ала джанларын аямай фашистле бла сермеше джан бергендиле. Бу тизимни арты узунду.
- Подробности
- Просмотров: 1051
Ставрополь крайны Шпаковский районуну Михайловск шахарында больницада бизни джердешибиз, Къош-Хабль элден, Канаматов Азамат да ишлейди. Ол мында эм уста хирургланы бирине саналады. Аллах берген фахмусу болур, джумушакъ къоллу, ариу сёзлю, ишин толу билген адамды. Ауругъан адамны джанына, джау джагъылгъанча, сёзю да балхам бола, ауругъанны инджиуюне ачхыч таба, такъырлыкъ басхан кёлюн ала билген сыйлы атха тыйыншлы врачды Азамат. Аны къолунда ауруб джатхан адамла бюгюн-бюгече да анга разылыкъларын билдиргенлей турадыла. Кесини ишин толу билген уста болгъанына аны КъЧР-ни Правительствосу берген талай Махтау къагъыты эмда бирси кърал саугъалары шагъатлыкъ этедиле.
Бу къыйын санагъатда ишлеб, адамланы аллында да сый, бюсюреу табар ючюн, джашауда сайлагъан ишин джюреги бла сюерге эмда ауругъанны джашауу ючюн джууаблы болгъанын ангыларгъа керекди.
Врачны иши бек къыйын болгъаны хакъды, артыкъсыз да бек хирургну джумушу ауурду. Азамат кюнюне 5-6 операция этеди. Ауругъан адамны амалсыз джарыргъа керек болса, аны толу баджарыб, андан башха джумушланы медсестраны бойнуна салыб къоймай, кеси да джокълаб, тинтиб, джараларына къарагъанлай турады. Алай бла кечеге дери больницада къалыб да кетиученди. Ауур джарасы болгъан адамны уа хаман халын соргъанлай, бир гитче тарыгъыуу болса да, аны сансыз этиб къоймайды.
- Подробности
- Просмотров: 1251
Уллу Ата джурт къазауатны ветеранлары джылдан джылгъа, чык седирелгенлей, ай медет, таркъая барадыла. Хар джыл сайын Хорлам байрамгъа аталгъан джыйылыулада барыбыз да аланы кёрюрге учунабыз. Бюгюнлюкге дери арабызда джашаб тургъан ветеранлагъа ол джарыкъ кюнде артыкъ сый берирге, бюгюннгю рахат джашауну бизге саугъа этгенлери ючюн аланы алларында борчлу болгъаныбызны кёргюзюрге эмда джюрек разылыгъыбызны билдирирге излейбиз.
Мындан алда Уллу Хорламны байрамына республиканы сыйлы адамларыны бири болуб, Уллу Ата джурт къазауатны ветераны, 94 джыл болгъан Ивашков Павел Иванович да келген эди. Ол белин къартлыкъгъа хорлатмазгъа кюреше, бюгюнлюкде да аскер чыныкълыкъны джоругъунда джашаргъа сюйгени танылады.
Павел Иванович Ивашков 1925-чи джыл башил (январь) айны 13-де Георгиевск шахарда ишчини юйдегисинде туугъанды. Ол сегизджыллыкъ школну тауусхандан сора шахарда механизаторла хазырлагъан эл мюлк техникумгъа окъургъа киргенди. 1943-чю джыл 18 джылы толгъан Павел аскер комиссариатха барыб, тилек къагъыт джазыб, кеси разылыгъы бла совет аскерчилени тизимине къошулгъанды. Ол къуллукъ этген Григорополисский станседе аскер бёлекге кийим, ашарыкъ дыккылыкъны чуруму бла тели ауруу (тиф) джайылгъан эди. Джукъгъан ауруу Павелни да аяб къоймагъанды. Алай бла аскерчи джаш Михайловское элде ат заводда орналгъан госпиталда талай кюнню дуниясын танымай ауруб джатханды. Эс джыйгъанлай, Ивашков Павел Кропоткин шахардан узакъ болмай баргъан урушха аскерчи тенглери бла бирге киргенди.
