Кунижев Замахшяри Османович 1916-чы джыл эндреуюк (декабрь) айны 5-чи кюнюнде (бюгюннгю КъЧР-де, Абаза районда) Псыж элде туугъанды.

Ал классланы бошагъанындан сора, тракторчулукъгъа окъугъанды.  1937-чи джыл Къызыл Аскерге къуллукъ этерге чакъырылгъанды. Польша бла болгъан къаугъагъа да къатышханды.  Совет-фин урушну заманында уа Шимал-Кюнбатыш фронтну 7-чи атыучу дивизиясыны 300-чю атыучу полкунда пулемётчу болгъанды. Маннергейма деген  къаты бегиген джауну бетджан-сызлыгъын джырыб ётген ётгюр аскерчилени бири болгъанды Замахшяри Османович. 1940-чы джыл Кунижев аскерчи тенглери бла бирге джауланы джангы бетджанларына таша барыб, чабыуул этгендиле. Алайда З.О. Кунижев кесини пулемёту бла 50-ден артыкъ джауну къыргъанды эмда бир фин генералны джесирге алгъанды.

1940-чы джыл арттотур (апрель) айны 11-де СССР-ни Баш Советини Президиумуну Указы бла  Кунижев Замахшяри Османовични этген джигитлиги ючюн «Совет Союзну Джигити» деген атны да бериб, Ленинни ордени бла 342-чи номерли «Алтын Джулдуз» медаль бла да саугъалагъандыла.

Андан сора абаза халкъны тулпар джашы, Совет Союзну Джигити Кунижев Замахшяри Османович Белоруссияны ара шахары Минскеде орналгъан танкистлени хазырлагъан училищеге окъургъа киреди.

Чычхан  от    мышьяк.

Чычхан  сохан   бот.  морской  лук.

Чычхансырт  сивый  (о  масти  лошадей).

Чыян  оту   бот.  дороникум.

Чюе  выемка  на  конце  палки, которой  в  чижик.

Чюелиу  и. д. от  чюел  торчать 1. резко  выделяться  на  поверхности  2. быть, находиться, присутствовать где-л. (о присутствии неуместном, нежелательном3. обижаться  на кого.

Чюериу  и. д.  от  чюер  выпячивать, выставлять.

Чюйгюн: ~  этиу  отчуждать, отдалять  кого  от  себя; забраковать.

Чюйке   1. шпулька  (швейной  машины2. заостренная  с  двух  сторон  короткая  палочка  3. игра  в  чижики.

Чюйре 1. 1) неверный; несуразный 2) упрямый, самодур  2. (тж. ~ джаны) изнанка.

Чюйрек бот. вид горькой лекарственной травы (?).

Чюкюрт ханс  бот. чехотная трава.

        Ш

Шабат (тж. ~ кюн) суббота.

Шаббут  зоол. жерех.

Шагъабан  шабан (восьмой месяц мусульманского лунного года).

Шагъатлыкъ къагъыт юр. официальный документ, удостоверяющий какой-либо факт.

Шажна  сажень; ~чы  землемер.

Шай  1. чай 2. пятак (монета), пять копеек.

Шайлыкъ бот. трава, растущая в болотистых местах, имеющая приятный запах и используемая для приготовления чая (?).

Шайтан арба мотоцикл.

Шайтан-джек злые духи, нечистая сила, черти.

Шайтан джел смерч, вихрь.

Шайтан къулакъ бот. вид гриба.

Шайтан къума чёртово отродье.

Шайтанлы  1. придурковатый, глуповатый 2. вспыльчивый 3. человек с психическим расстройством.

Шайтан от привидение в виде огня, костра (букв. чёртов огонь).

Шайтан сакъал бот. ластвидный корень.

Шайтан суу водка, спиртное (букв. чёртова вода).

 

Кёб болмай Байрамукъланы Халимат атлы кърал миллет библиотекада Хапчаланы Салыхны «Къанатлы сёз» деген китабыны презентациясы болгъанды.

Анда сёз Къарачай-Черкес Республиканы халкъ поэти, Эресей Федерацияны Джазыучуларыны эмда Журналистлерини союзларыны члени Лепшокъланы Хусеинни юсюнден барады.

- Китабны презентациясы Къарачай-Черкесия бла Къабарты-Малкъарны арасында шохлукъну бегитиуге аталгъан кесаматха джыл болгъаны бла байламлыды. Поэт Лепшокъланы Хусеин эки республиканы миллетлерини араларында шохлукъну тамырларын терен орнатыр ючюн, кёб зат этгенди, - дегенди Хапчаланы Салых.

Айхай да, китабны презентациясы халкъыбызны кёчгюнчюлюкден тарих Джуртуна къайтханына багъышланнган байрамгъа да аталады. Лепшокъ улу кёчгюнчюлюкню джылларында туугъан тёлюденди.

ТУЛПАР

ХАРУННУ

ДЖЫРЫ

Къарачайны къаплан кёллю уланы, 

Миннген атынг окъла ётмез къадамат.

Уруб ётдюнг Днепр,Дунай сууланы,

Узакъ джерге элтед узун къазауат.

Танка полкунг джолгъа чыгъыб тебресе,

Джер тебрениб,кёк кюкюреб башлаед.

Урушлада джаугъа тюбеб сермесе,

Эм махталгъан аскерлерин чачаед.

Не кечеле, къаллай кюнле кетдиле,

Джайла, къышла талай кере ётдюле.

Аскерлеринг джигитликле этдиле,

Кёб эллеге ала эркинлик бердиле.

Кёкюрегинг, илкер кибик,джашнайды

Кърал берген орден,медаль саугъадан.

Совет халкъны бёгек джашы, батыры,

Салам сеннге туугъан Кавказ тауладан.

Сени кибик батырладан юлгю алыб,

Джол ачарла айланнганлай аллары,

Кюн кюнден да аслам болуб ёсерле

Ата джуртда тулпарланы  санлары.

СЮЙЮНЧЛАНЫ Азамат.

ГЕБЕНЛАНЫ-КЪЫШЛЫКЪ /ГЕБЕНЛАНЫ-КЫШЛЫК/, местн. и зимовье в бас. р. Худес; къышлыкъ «зимовье»; Гебенлары – фам.

ГЕБЕНЛАНЫ-ХАДЖИКЪУЛНУ-ТИРМЕНИ/ГЕБЕНЛАНЫ-ХАДЖИКУЛНУ-ТИРМЕНИ/, бывш. мельница на р. Теберде у аула Сынты; Хаджикъул – и. собств.; тирмен «мельница»; Гебенлары – фам.

ГЕБЕНЛАРЫ, жилой квартал в ауле Хурзук на прав. бер. р. Хурзук; Гебенлары – фам.

ГЕБОХ, скала в бас. р. Джёгетей м/у аулами Джангы-Джёгетей и Элтаркъач; гебох: 1) понос у животных, болезнь, сибирская язва; 2) копье.

ГЕДАФ-КЪОЛ /ГЕДАФ-КОЛ/, река, прав. прит. р. Баксан (Басхан), выше села Бедик; къол «балка».

ГЕДЕЖ: 1) река, прав. прит. р. Теберды в 10 км южнее гор. Теберды; 2) уроч. в бас. р. Гедеж; 3) гора, выс. 3425 м н. ур. м. близ Мурутчинского хр.; гедеж (гедиш) с балк. диалекта «курятник».

ГЕДЕЖ-АУУШ, пер. в верх. р. Гедеж в бас. р. Теберды, выс. 3000 м; аууш «перевал».

ГЕДЕЖ-КЪЫШЛЫКЪ /ГЕДЕЖ-КЫШЛЫК/, бывш. стоянка и местн. на зап. склоне Скалистого хр. к вост. от пос. Новый Карачай (Акъ-Къала); гедеж «курятник»; къышлыкъ «зимовье».

ГЕДИШ, местн. на прав. бер. р. Черек ниже пос. Кашхатау; гедиш (гедеж) с балк. диалекта «курятник».

ГЕЛГЕР, местн. у окр. аула Къарт-Джурт близ озера Макъалы-Кёль (другое название – Гочиялары).

ГЕЛЕУЛЮ, река, прав. прит. р. Теберды; гелеу (бот.) «типчак», «горная трава».

ГЕЛЕУЛЮ-ЁЗЕН, балка на прав. бер. р. Баксан (Басхан); гелеу «типчак»; ёзен «ущелье».

ГЕЛЕУЛЮ-КЪУЛАКЪ /ГЕЛЕУЛЮ-КУЛАК/, балка в бас. р. Мары на юге аула О. Мара; гелеу «типчак», «горная трава»; къулакъ «балка».

ГЕЛЕУЛЮ-КЪЫШЛЫКЪ /ГЕЛЕУЛЮ-КЫШЛЫК/, зимовье на прав. бер. р. Теберды в бас. р. Гелеулю; гелеу «типчак», «горная трава»; къышлыкъ «зимовье».

ГАРАЛА: 1) мин. источники в междр. Бермамыта (Бурмабут) и Къайын-Тюбю (истоки р. Схауат); 2) три мин. источника на прав. бер. р. Уллу-Хурзук; гарала «мин. источники».

ГАРАЛЫ, местн. и мин. источник в дол. р. Мушт; прав прит. р. Схауат (Хасаут); гаралы «имеющий минеральный источник».

ГАРАЛЫ-КЪОЛ /ГАРАЛЫ-КОЛ/: 1) река, образуется слиянием pек Мурсалы и Черен-Къол, впадает в р. Уллу-Кам; 2) река и мин. источники в ист. р. Джамагъат; 3) река, лев. прит. р. Къол-Тюбю (лев прит. р. Кубани); 4) балка, прав. прит. р. Балыкъ выше села Хабаз; 5) река, лев. прит. р. Худес, прав. прит. р. Кубани; 6) река, прав. прит. р. Учкекен; гара «мин. источник»; -лы – аффикс наличия; къол «балка».

ГАРАЛЫ-КЪОЛ-АЯГЪЫ /ГАРАЛЫ-КОЛ-АЯГЫ/, местн. на р. Уллу-Кам в 10 км к югу от аула Хурзук; аягъы «устье».

ГАРАЛЫ-КЪОЛ-БАШЫ /ГАРАЛЫ-КОЛ-БАШЫ/, гора в бас. р. Теберды в верх. р. Джамагъат на хр. Гаралы-Къол, выс. 3809 м; къол «балка»; баш «вершина».

ГАРАЛЫ-КЪОЛНУ-КЁЛЛЕРИ /ГАРАЛЫ-КОЛНУ-КЁЛЛЕРИ/, озера в ист. р. Гаралы-Къол, лев. состав. р. Джамагъат; кёл «озеро».

ГАРАЛЫ-КЪОЛНУ-НАРЗАНЫ /ГАРАЛЫ-КОЛНУ-НАРЗАНЫ/, мин. источник на р. Гаралы-Къол, прав. прит. р. Балык (Малка).

ГАРАСЫКЪЛЫКЪЛА /ГАРАСЫКЛЫКЛА/, лес около остатков крепости Кышан-Къала; гарасыкъ «пенька, из которой плели веревки».

ГАСИЙЛАРЫ: 1) жилой квартал в селище Зылгы на лев. бер. р. Ч.-Балк.; 2) бывш. жилой квартал в селище Коспарты на лев. бер. р. Ч.-Балк.; Гасийлары – фам.

ГАСИЙЛАНЫ-ХАСАННЫ-ТИРМЕНИ, бывш. мельница близ устья р. Коспарты в селе Ч.-Балк. (О. Малк.); Гасийлары – фам.; Хасан – и. собств.; тирмен «мельница».

ГАССЫЛАРЫ, квартал в ауле Къарт-Джурт; Гассылары – антроп. (часть рода, ветвь Узденовых).

ГATА-ДОРБУН, пещера и скала на прав. бер. р. Элтаркъач; Гаталары – фам.; дорбун «пещера».

ГАТА-КЪАРА-СУУ /ГАТА-КАРА-СУУ/, река на лев. бер. р. Элтаркъач; Гаталары – фам.; къара суу «родник».

ГАТАВАЛЛА, поляна на лев. бер. р. Джагъанас.

ГАУЗАЙЛАРЫ, уроч. и поляна на прав. бер. р. Дууут; Гаузай – и. собств. или имя атаула (подразделения) Хубиевых.

ГАЦАР-КЪАЛА /ГАЦАР-КАЛА/, средневековое городище в Баксанском (Басхан.) ущелье; Гацар, по И.М. Мизиеву (1991), образовано от этнонима хазар.

ГАШТОР, местн. у села Безенги (Бызынгы).

ГВАНДРА: 1) река в бас. р. Кубани, начинается на сев. склонах ГКХ выше уроч. Махар; 2) гора, выс. 3933 м н. ур. м. на ГКХ; 3) пер. там же; 4) родник там же.

ГДАРУГУК, местн. в селе Безенги (Бызынгы).

ГЕБЕН-ИЕСИ, речка и местн. в бас. р. Кубани близ аула Къарт-Джурт; гебен «стог сена»; иеси «владелец, хозяин».

ГЕБЕН-КЪАЯ /ГЕБЕН-КАЯ/, пик в системе ГКХ в Домбае (другое название пик Ийне); къая «скала»; гебен «стог сена».

ГЕБЕН-ТАШ-ТЮБЮ, местн. в дол. р. Подкумок; таш «камень»; тюбю «низовье», «подножье»; гебен «стог сена».

ГЕБЕНЛАНЫ-КЪАРА-СУУ /ГЕБЕНЛАНЫ-КАРА-СУУ/, местн. и родник в бас. р. Элкъуш близ города Кисловодска; къара суу «родник»; Гебенлары – фам.

ГЕБЕНЛАНЫ-КЪЫШЛЫКЪ /ГЕБЕНЛАНЫ-КЫШЛЫК/, местн. и зимовье в бас. р. Худес; къышлыкъ «зимовье»; Гебенлары – фам.

2018-чи джыл 1942-чи – 1943-чю джыллада Кавказ ауушланы къоруулагъанлагъа аталгъан музейге-эсгертмеге къараргъа 5905 адам келгенди.

Музей къуралгъанлы анга келген адамланы саны сегиз мелиуандан атлагъанды, ол Къарачай районну Орджоникидзе посёлогунда орналгъанды.

Быллай мемориал комплекс Шимал Кавказда эмда Тау Артында мындан сора джокъду, аны амалтын ёсюб келген джаш тёлюню аскер-патриот сезимде юретиуде аны магъанасы бек уллуду. Бери, къралыбызны джер-джеринден келген бла къалмай, тыш къралланы делегациялары да келиучендиле.

Чеккуланы Муслимат, Чомаланы Закъайны къызы, 1910-чу джыл Джёгетейде туугъанды. Уллу Ата джурт къазауат башланырдан талай джылны алгъа Ворошилов атлы колхозну алчы ишчиси болуб тургъанды. Баш иеси Джагъафар да, ол да бирча джигер уруннгандыла. Ала, кёчюучю Къызыл байракъгъа ие болуб, атларын махтау бла айтдырыб ишлегенлери ючюн, уллу саугъалагъа тыйыншлы болгъандыла.

«Баш иеме да, меннге да халал уруннганыгъыз ючюн, деб Сталинни сураты салыннган медалла да берген эдиле. Колхозубузну ол замандагъы председатели Байтокъланы Рамазан дагъыда талай адам, келиб, кёб джылы сёз айтхан эдиле. Ишде джетишимлерибиз ючюн колхоз бизге юй, бау ишлерге болушуругъун да айтхан эдиле. Башындан келген буйрукъну толтура, ала колхозну атындан баш иеме кийимлик къумач, тон этер, деб да алты къой тери, меннге да, джылы орун джабыу берген эдиле. Кёб турмай саулай къралыбызда болгъан къара ишле бизде да башландыла. «Къралны джаууду» деб, миллетлени адамларындан онглу онглусун тутуб, тюрмелеге, Соловкалагъа ашырдыла. Рамазан бла  нёгерлерин да алай бла элден къоратхан эдиле…» - деб хапар айтхан эди Муслимат ётген джылланы эсге тюшюре.

Джашауда кёб инджиуден ётген, къазауатны ачыуун сынагъан эмда сюргюнню азабын кёрген Муслимат, огъурлу тюрсюнюнде ётген джылланы ауурлугъу таныла, хапарыны андан арысында былай айта эди: «Арадан кёб джыл да ётгюнчю, Уллу Ата джурт къазауат башланады. Къолуна сауут алаллыкъ эркишиле урушха кетиб тебрейдиле. Бюгюн кибик эсимдеди, ингир ала, звено болуб бичен чала тургъан эркишилени, арбала бла элге тюшюрюб, андан да Джёгетей Аягъы станседе темир джол  вокзалгъа алыб кетгенлери. Бизле да (ашырыр адамлары) алагъа не юс кийим, не джол азыкъ хазырлаб бералмай къалгъан эдик. Хар ким мадарына, къарыууна кёре, ызларындан барыб, ашыргъан эдиле адамларын фронтха.

Чурумчу   волокитчик;  бюрократ.

Чурх: ~  айлан  кувыркаться.

Чуу  голос; ~  этиу  подавать  голос, издавать  шум;  ~унгу  чыгъарма!  молчать!  не издавать  ни  звука!

Чууана  1. возвышение;  ~гъа  чыгъарыргъа  поднять  на  возвышение  2. совершенно  безоблачный, ясный.

Чуукан  некастрированный  козлик, будущий  козёл-производитель.

Чуусуз  беззвучный.

Чуухурун  место, куда  животным  подсыпают  соль. 

Чучхур  водопад.

Чыбарка   бадья;  цыбарка.

Чыгат  короткий  кожаный  ремень.

Чыгыр  1. лишай;  парша  2. лысина//лысый.

Чыгырбаш  къуш  зоол.  белоголовый  сип.

Чыгыр  къуш  зоол.  гриф  белоголовый.

Чыгъанакълы  джабышмакъ   бот.  глёт.

Чыгъарма   произведение;  сочинение;  творение.

Чыгъына  балий   бот.  принсепия.

Чыгъына  терек   бот.  акация.

Чыгъыш  1. тропинка,  проход, выход   2. восток.

Чыкына  то же, что  гитче  бармакъ  мизинец.

Чыкъырт   1.  треск;  шорох   2.  вид  домашних  пончиков.

Чылкъый  то же, что  зукку  косой, косоглазый.

Чылмыкъ  то же, что  къыяу  изъян, дефект, порок; брак.

Чылтыр   выпуклый.

Чылтыркёз  пучеглазый.

Чымпы  балк.  пригоршня,  горстка  чего.

Чымыр  то же, что  къызгъанч  скряга, жадный, скупой.

Чын  1. звание,  чин  2. фарфор,  фаянс.

Чын  агъач  бот.  бамбук.

Чынай:  ~  эчки  окотившаяся  на  первом  году   коза.

Чынакай  балк.  мизинец.

Чын  алма  бот.  апельсин.

Чынар  (тж. ~  терек)  чинара;  бук.

Чын  балий  бот.  войлочная  вишня.

Чындай  носки, чулки;  вязанный; трикотаж;  башлы  ~  носки  с  высоким  верхом, чулки;  джюн  ~  шерстяные  носки;  табанлы  ~  носки  с  пятками;  табансыз  ~  носки  без  пяток;  халы  ~  носки  х/б.

Чынды  ремень;  канат,  аркан  (очень  прочный).

Чын  къоз  бот.  кария.

Чынкъыл  тупоумный, пустой,  тупой.

Чын  тауукъ   зоол.  тетерев.

Чын  топуракъ   коалин.

Чынтты  то же, что  керти  подлинный, действительный, настоящий.

Чынты  то же, что  бек (барыб  тохтагъан) самый.

Чыныгъыу  и. д.  от  чыныкъ   закаляться.

Чын  юргюн   бот.  актиния  кит.

Чынгджелим   буквчынг  самый, джелим  клей;  самый лучший клей.

Чынгкъыл   пустой,  тупой,  тупоумный.

Чынгыл   пропасть  ж.,  обрыв,  бездна;  отвесная  скала.

Чыпар  пятнистый, пёстрый, рябой.

Чыплы  то же, что  къыяулу  с изъяном, с дефектом, с пороком; бракованный.

Чыпчыкъкёз   бот.  жасмин.

Чыпчыкъкёз  сохта   кул.  кушанье  из  сетки  желудка  животного.

Чыпын   балк.  стропило, столб; подпора, подпорка.

Чыр  1. жир  2. богатство, состояние, достаток.

Чыр агъач   бот.  масленичное  дерево.

Чыракъ  агъач   бот.  сосна  смолистая.

Чыран  ледник  (в горах).

Чырахтан  прикрепленная  к  стене  дощечка, на  которую  ставили  лампу, лучину,  свечу, подсвечник.

Чырды  стреха, застреха  (с внутренней  стороны  дома).

Чыркык   с.-х.  отрез, нож  (режущая  часть  плуга).

Чыркым   недоразвитый,  слаборазвитый.

Чыркъ  1. подр. – о треске  чего-л2. название  одной  из  деталей  выкройки.

Чырлама   кул.  название  блюда.

Чырлы  1)  жирный, наваристый; ~  шорпа  наваристый  суп  2) перен.  зажиточный, имущий;  имеющий  достаток;  ~  адам  зажиточный  человек.

Чырмауукъ:  ~  ханс  вьюнок;  лиана.

Чырпык   антимонит.

Чырча   деревянная  чаша  (большая)  ?  тобукъ  ~  коленная  чашечка;  тёппе ~  теменная  кость.

Чырчаппа   неряха,  неряшливая  женщина.

Чырым:  ~  этерге  соснуть;  прикорнуть.

Чыпыл  капельки  жидкости, оставшиеся  на  дне  посуды.

Чыхыл  горящие  угли  в  огне.

Чычкын  небольшая  палка.

Чычхан  джыл   год  мыши.

Чычханкъуйрукъ   бот.  амрант.

Чычханкъулакъ   бот.  незабудка.