XXI-чи ЁМЮРДЕ
ЧАЧЫЛЛЫКЪ КЪРАЛЛА
Белгили поляк назмучу, философ; сатира эмда къысха акъыл сёзле джазыучу Станислав Ежи Лец: «Тарихден болгъан ётюрюк кетерилсе, джалан да тюп-тюзю къаллыкъды деб умут этмейик, ахырында джукъ да къалмазгъа боллукъду», – дегенди. Аллайын, ХХ-чы ёмюрде оюлгъан къралланы, къалай, нек оюлгъанларын тамам кертисича ачыкълаялмадыкъ эсек да, окъугъаныбызча, эшитгенибизча осмакъларгъа кюрешдик. Энди, ХХI-чи ёмюрде чачыллыкъ къралланы ачыкъларгъа кюрешейик.
…Адамла акъыллы болгъандыла деб, кесибизге кёл этиб кюрешгенлигибизге, билимли болгъанлыгъыбызгъа, Аллахды билген, Платонну, Аристотелни заманларындан бери хазна акъыллы болгъан болмазбыз. Аны айтханыбыз, адам баласы арбадан тюшюб, машинагъа, самолётха миннгенлигине, космосха чыкъгъанлыгъына, ол ичинде менлиги (джутлугъу, зарлыгъы  дегенча затлары) тургъаныча турады.

Быйыл «Къарачайны» 46-чы номеринде Ижаланы Умарны «Кесибизден башлайыкъ» деб материалы чыкъгъан эди. Статьяда сёз нени юсюнден бара болур деб, бир кере тюл, талай кере окъудум. Сёз а къарачай миллет бу арт джыллада адетни, адебни унутуб баргъаныны юсюнден эди. «Аллай миллетни тамблагъы кюню джокъду: ол къуруб, талкъ болуб къаллыкъды», - дейди олтуруб тургъан джашланы арасында биреулен. Башхала аны бла хош болмайдыла. Алайда огъуна джашланы бири къарачай миллет адетни, адебни къаты сакълагъанын танытады: суусаб болуб тургъанлай, ол стаканда сууну кеси ичиб къоймайды. Эм алгъа къатында олтуруб тургъан джашланы хар бирине теджейди. Ичерик адам табылмагъанында, кеси ичеди.


Гочияланы Топай бла Шамаханны (Батчаладан) он джаш бла бир къызлары болгъанды. Кеслери да Тебердиде джашагъандыла. Осман ортанчылары болгъанды. 1913-чю джылда туугъанды. Артда Тебердиден Къызыл Октябрь элге кёчгендиле. Уллула бирер джерде уруннгандыла, ууакъла школгъа джюрюгендиле. Осман, орта ветеринар усталыкъ билим алгъанындан сора, Къызыл Октябрь элде комсомол организацияны секретары болуб ишлегенди. Аскер къуллукъгъа къазауат башланнгынчы кетеди. Ол кёзюуледе Мутчаланы Азретни джашы Магомет да чакъырылады аскерге. Мутчаланы юйдеги да Хурзукдан Къызыл Октябрь элге кёчген эди. Бу эки джаш бир джерден алыннганларыча, бир аскер бёлекге да тюшедиле - 24-чю джаяу аскер полкга. Узаймай, “атхан окълары джерге тюшмейди”, деген хапар джайылады  экисини юсюнден. Кертиси да, юрениулени кёзюулеринде къара атхан сагъатда, быланы озгъан болмайды.

 Бу кюнледе Эресей Федерацияны Миллет гвардия аскерлерини федерал къуллугъуну Къарачай-Черкес Республикада управлениесини тамадасыны заместители, КъЧР-де Эресей гвардияны шкок, окъ, сауут дагъыда ала кибик затланы къураргъа эркинлик берген къагъыт бла баджаргъан эмда аланы хайырландырыргъа эркинлик берген джумушланы хакъындан аралыкъны (Центр лицензионно-разрешительной работы) тамадасы Чомаланы Ансарны джашы Эдуард журналистле бла тюбешгенди.

Джыйылыуда управлениени арт алты айны ичинде этген эмда управлениени къуллукъчуларыны аллында салыннган борчланы, сауут джюрютюрге излеген адамланы арасында бюгюнлюкде тюбей тургъан джарсыуланы юслеринден хапар айтды.

 

Гочияланы Азретни джашы Магомед Огъары Теберди элде 1969-чу джыл уллу юйдегиде бешинчи сабий болуб туугъанды. Атасы Азретге болуша, туугъан элини тауларында гитчеликден огъуна чабханлай, юч къарнашындан артха къалмай чалкъы чала, сыртлада малланы сюре, саны чыныгъыб ёсгенди. Магомет спорт бла кюреширге да бек сюйгенди. Ол шартлары аскерде къоркъуулу кёзюуледе анга бек болушхандыла.
Гочия улу заманы джетиб, 1987-чи джыл къач кёзюуде аскер борчун берирге чакъырылгъанды. Ол биринчи Ставрополда аскерчилени джыйгъан пунктда 2-3 кюнню тургъанды, андан сора аны дагъыда талай джашны алайдан Узбекистанда Термез шахаргъа ашыргъандыла. Магомедни былайда алты айны окъутхандыла. Термез Узбекистанны къыбыла джанында, Афганистаннга бек джууукъ джерде, орналыбды.