Адам ортасындан атлагъан, саубитген киши редакцияда кабинетиме кирди.

 - Айтырыкъ затларым бар эдиле да, къарачай журналистлени бирине тюберге деб келгенме, – деди ол. Мен да аладан болгъанымы билдирдим.

- Да, сора сеннге айтайым.

- Алгъы бурун танышайыкъ, – дедим.

Ол Кармов Анатолий Рамазанович болгъанын, кеси да Инжич-Чукун элде джашагъанын билдирди. Атасы абазалы, анасы Тебердиден Къарабашланы Насыбхан болгъанларын да айтды. Андан ары хапарына, кёре Анатолий школну бошаб, аскерде къуллукъ да этиб, Саратов шахарда университетни тарих факультетинде баш билим алады. Бир кесекни устаз болуб ишлейди, комсомолну Хабез район комитетинде да къуллукъ этеди. Алайдан Элбургъан элде орта школгъа директор этиб саладыла. Узаймай мюлкде парткомну секретары болады. Бийчеси аурукъсунуб, тау хауагъа элтирге тюшеди. Алай бла Анатолий Тебердиде «Азгек» турбазада директор болуб турады. Баш партия школгъа окъургъа иедиле, къайтханлай партияны Къарачай шахар комитетине къуллукъгъа саладыла. Бёлек джылдан, анда бир комбинатны директору болуб да турады. Украинада да бир уллу комбинатда цехни тамадасы болуб да къайтады. Бизнес бла да кюрешеди. Бусагъатда пенсиядады.- Атам эртде ауушхан эди, къарачайлыланы кёчюрген сагъатда анам Инжич-Чукунда, юйбюзде, къалады. Советни председатели: «Кесинг да, сабийле да къарачайча сёлешмегиз. Абаза тиширыуду, деб къойгъанма, башхалагъа да алай айтыгъыз дегенме», - дейди анама. Ол къоркъуу бла юйде къуру абазача сёлешгендиле, бизни да анамы тилине юренир мадарыбыз болмагъанды. Артда къарачайлыланы ичинде джашадым, ала бла ишледим. Анам къарт болгъан эди, Тебердиге биргеме алыб баргъан эдим. Анга джууукъ-тенг келгенлей тура эдиле. Турбазада да къарачайлыла кёб эдиле. Дыгалас этдим, иги сёлеширге юреналмадым, айтханларын ангылайма. Алай болса да энди сеннге нек келгениме кёчейим, - деди кесин танытыб бошагъанында. 

 

 Бюгюннгю джарсыуларыбызны талайы, ай медет, экология бла байламлыды. Адамла бусагъатда экология къоркъуусузлукъгъа бек уллу эс бёлгенлерин черте, коммунал багушла бла болум къолай болмагъаны айтылады РФ-ны Президентини Федерал Джыйылыугъа этген Чакъырыуунда.

Кёб джерде полигонлада онла бла джылланы къаланыб, тауча сюелген багушланы кёрмегенча этиб турургъа боллукъ тюлдю мындан ары. Бютюн да бек адамла джашагъан джерледен узакъ болмай орналгъан полигонланы ол халда тургъанларын кёрмегенча этген тамадалагъа къаты айтылады Чакъырыуда. Багушну къоратханлары ючюн багъаны кёлтюрген бла ишни битгеннге санаб къоядыла бир къауум оноучула. Не да этиб бу санагъатда мизамны, джорукъну къолгъа алыргъа кереклисин айта, Владимир Путин граждан контролгъа, джамагъат инспекторлагъа джол берирге кереклисин билдиргенди. Ахыры эки джылны ичине шахарлагъа джууукъ джерледеги «джарсыулу багушладан» 30-ну, алты джылны ичине уа къалгъанланы джокъ этерге деб борч салгъанды ол. Багушну джарашдырыуну (обработка отходов) 8-9 процентден 60  процентге дери джетдирирге керекди. Бу ишге джаш тёлюню тири къошулурун да излегенди Президент.

 Къызыл Октябрь элде джашагъан Ижаланы Ибрайны джашы Алиса бла Бытдаланы Топашны къызы Баладжан тёрт джаш бла юч къызны ёсдюргендиле. Бу юйдегини хапарын джамагъат юлгюге айтыб турады. «Къарачай» газетни корреспонденти Аппаланы Билялны  Ижаланы  Алиса бла этген ушагъын окъуучулагъа теджейбиз.

- Алиса, сен кесинг да уллу юйдегиде ёсген хапарынгы эшитгенме. Ушагъыбызны андан башлайыкъ.

- Атам Ибрай бла анам Тебуланы Бучайны къызы Гыдыкны джети джаш бла юч къызлары бар эди. Мен, сабийледен бешинчи болуб, 1930-чу джыл Джалан Къолда туугъанма. Атам, урунургъа сюйген адам, бизни да сабийликден огъуна не тюрлю ишни да этерге юретиб башлагъан эди. Ёгюзле бла кереклисин келтириб, Джалан Къолда джамагъатха тирмен ишлеген эди. Миллет анда ун тартыб тургъанды.

Къызыл Октябрь элде Ижаланы Бияслан деб бизге къысха джууукъ джетген адам тура эди. Ол былайын махтаб, бери джыйылыгъыз дерге къалгъанында, 1937-чи джыл кёчюб келебиз. Орта Азиягъа кетгинчи былайда джашайбыз.

 Мындан алда КъЧР-ни туризмни, курортланы эмда джаш тёлю политиканы министри Эрикгенланы Анзор Москвада бардырылгъан «Интурмаркет» деген XIV-чю турист кёрмючню ишине къошулгъанды. Ол анда Шимал Кавказ федерал округну субъектлерини арасында туризмден келишиб ишлерге деб, кесамат этгенди.

«Шимал Кавказ федерал округну регионлары туризм джаны бла келишиб ишлерге нюзюр этиб, «Уллу чилле джол» деген маршрутну ачаргъа оноу этгендиле. Ол проектге кёре турист джол Шимал Кавказ федерал округну болгъан субъектлерини ичлери бла да ётерикди. Республиканы, крайны тамадалары ол проектни джашаугъа къалай кийирирге боллугъуну, ол хар регионда къалай барлыгъыны юсюнден сёлешгендиле. Аланы этген оюмларына джууукъ заманда къаралыб, андан сора проектге джашауда орун алдырыу башланныкъды», - дегенди Къарачай-Черкесияны Туризмден, курортла бла джаш тёлю политикадан министерствосуну турист-рекреацион комплекси бла курортларыны ёсюмюню бёлюмюню тамадасы Къанаматланы Хасан.

Ол айтхандан, «Чилле джол» деген проектни джашаугъа кийире, бизни министерство белгили курортланы «Бал чучхурланы», Гум-Башы ауушну, Доммайны, Архызны юслери бла баргъан маршрутну теджегенди.

 Гитчеликден адеб-намыс къалада ёсген, ана тиллерин мардасыз бек сюйген адамланы ичлериндедиле Акъбайланы Харунну къызлары Аминат бла Халимат. Ала 1996-чы джыл Джангы Джёгетейде туугъандыла. Айырмагъа окъуб, 2014-чю джыл школну алтын медаллагъа бошагъандыла.

- Ана тилден устазыбыз Байрамукъланы Алима Асхатовна, миллетин бек сюйгени себебли, сохталарына да ол сюймеклигин берирге кюреше эди, - дейдиле къызчыкъла. - Аны дерслерине биз бек сюйюб бара эдик.

Бу эки къызчыкъны насыблары уллуду, ала адеб-намыс, миллетге, аны тарихине уллу сюймеклик не болгъанын гитчеликлеринден биледиле. Аланы аталары Акъбайланы Харун белгили филологду, журналистди. Ана тилин сюйген, аны тамбласына уллу сагъыш этген адамды. Аналары - Венера. Бу тиширыугъа къарасанг, машалла, керти да ма быллай болургъа керекди таулу тиширыу дериксе - намыслы, адебли, таза иннетли. Быллай ата бла анадан туууб, берекетли юйдегиде ёсюб, эшта, Аминат бла Халиматны башха тюрлюле болургъа мадарлары да болмаз эди.

- Биз хар заманда да биле эдик ишибизни ана тил бла байларыгъыбызны, - дейдиле эгешчикле. - Гитче заманыбыздан юйде да, школда да башха тиллени къошмай, таза сёлеширге юреннгенбиз.

Аминат бла Халимат, школну бошагъандан сора, 2014-чю джыл Къарачай-Черкес кърал университетни филология институтуну къарачай эмда ногъай кафедрасына кириб, быйыл, Аллах айтса, окъууларын тамамларыкъдыла. Беш джылны ичинде ала университетде тюрлю-тюрлю мероприятиелеге къошула, кеслерини терен билимлерин, ишленмекликлерин кёргюзе келген къызладыла. Ана тил бла байламлы бир джыйылыу да ётмейди бу эки джаш адамсыз.