ИЙИСЛИ ГИН (УКРОП ПАХУЧИЙ)


Бирджыллыкъ, татыулу, ариу ийисли хансды. Мийиклиги 120 сантиметрге джетеди. Тыш кёрюнюшю мутхузуракъ джашилди. Ара тамыры ингичгеди, андан джайылгъан ууакъ тамырлары кёбдюле. Саптагъайы бирди, тюз ёрге ёседи, башырагъы кёб бутакълыды. Чапыракълары саптагъайны тюбюнден башына дери боладыла.
Гокка джуммагъы кюнлюкге ушайды, гоккачыкълары ууакъдыла, сары чапыракълары бла, урлугъуну къарамы гаккыгъа ушашды, июль-август айлада бишеди. Чакъгъаны июнь-июль айлада болады.

Ёзденланы Азретни джашы Мустафа Россия Федерацияны саулукъ сакълаууну айырмасыды, КъЧР-ни махтаулу врачыды, медицина илмуланы докторуду, хирургия аурууланы кафедрасыны профессоруду, Россияны урологларыны обществосуну правлениесини члениди. 2001-чи джылдан бери республикан больницаны урология бёлюмюню тамадасыды, уллу сынамы болгъан хирург-урологду. Аны аты бизни республикада, аны тышында да белгилиди. Онглу алимча, фахмулу хирургча, ол, кесини ишине толусу бла бериле, кёб къыйын ауругъанны джашауун ёлюмден къутхарыб келеди.
Мындан алда «Къарачайны» корреспонденти Къобанланы Махмут, Ёзден улугъа тюбеб, джашаууну, ишини юсюнден хапар соргъанды.

- Мен Къыбыла Къазах областда 1952-чи джыл ноябрны 18-де туугъанма, - дейди Ёзден улу. – Кёб сабийли юйдегиде ёсгенме.  Атамы саулугъу къарыусуз эди да, ара мюлкде ишлемей эди. Тохтаусуз: «Джуртубузгъа бир къайтсакъ», - деб тыхсыгъанлай тура эди. Алай а анга джуртубузгъа къайтыргъа Уллу Аллах буюргъан болмаз эди да, 1957-чи джыл къарачайлыла Кавказгъа къайтыб тебреген заманда ауушхан эди.
Бизни юйдеги да, башха къарачай юйдегилеча, джуртубузгъа 1957-чи джыл къайтыб, Гитче Къарачай районда Красный Курган элге тюшген эди. Орта школну джетишимли бошаб, окъургъа къайры барайым деб тургъанлайыма, бир кюн анам Мариям, къатыма келиб: «Джашым, атагъызгъа тыйыншлы медицина болушлукъ этилинсе, ма бюгюн да ол джашаб турургъа боллукъ эди. Мени айтханымы этерик эсенг, мен сени врач боллугъунгу излейме», - деди.
Анамы айтханындан чыкъмадым. Ставрополь шахарда медицина институтха кирдим да, аны джетишимли бошадым. Врачны иши институтну бошагъан бла къалмайды - ол тохтаусуз билимин ёсдюрюб турургъа керекди. Кёб шахарда болуб, хирургча, урологча да усталыгъымы ёсдюрдюм. Черкесскеде шахар больницаны хирургия бёлюмюнде ишлеб башладым. Бёлюмню тамадасы Къанаматланы Хызырны джашы Маджир эди. Бусагъатда ол медицина илмуланы кандидатыды, РФ-ны махтаулу врачыды. Андан кёб затха юрендим. Сынам алгъанымда, мени Къобан районда Кавказский посёлокда поликлиникагъа джибердиле ишлерге. Талай джылдан Черкесск шахаргъа къайтыб, терк болушлукъ этиучю хирург болдум.

ИЙНЕЛИ САРЫ ХАНС

(ПУПАВКА КРАСИЛЬНАЯ)

Кёбджыллыкъ, мийиклиги 25-80 сантиметрге джетген хансды. Баш тамыры урчукъгъа ушашды, тюб тамырлары ууакъ джайма ёседиле. Баш тамырдан ёсген саптагъай тюз ёрге кёлтюрюледи, огъары джаны кёб бутакълыды, кеси да, кийизча, къабукъ бла джабылыбды. Чапыракълары бутакъны эки джаны бла къош битедиле, тюз учунда ахыргъы чапырагъы бирди. Къыйырлары джити тишча бёлмедиле, чапыракъланы саблары джокъду. Гоккалары джарыкъ сарыдыла, гокка четенчикни эни 20 миллиметрге джетеди. Тюз бутакъланы тёппелеринде чёблеуге ушашдыла. Урлугъу узунлугъу - 5 миллиметр, къабыргъалыды.

 ЗЫКА (КЛОПОВНИК ПОЛЕВОЙ ГРЕЧИХА ДИКАЯ КРЕСС-САЛАТ)

Мийиклиги 60 сантиметрге джетген, бирджыллыкъ хансды, тамыры ингичгеди. Саптагъайы тюз ёрге ёседи, чапыракълары тюбюнден башына дери тауукъ тюкге ушайдыла, къалакълачадыла. Гоккалары бирге джоппу-джоппу джыйыладыла. Кеслери да акъсылдым-къызылыракъ бетлидиле. Урлугъу сыйдам, къонгур-сары тюрсюнлюдю.
Зыка Ирандан джайылгъанды. Бизни джерледе кийик ёсюмлюкдю, алай а бачхалада да битдиредиле. Аны кёб адам сюйюб ашайды. Дарманлыгъы эртдеден белгилиди. Чапырагъын да, саптагъайын да ашайдыла. Зыка сууу кёб ауруулагъа, артыкъсыз да бек безгек ауруугъа себеб болады. Аны тюрлю-тюрлю дарман ханслагъа, тахта кёгетлеге къошуб, къатышмала этиб, ашха ачаргъа, хантны эритирге, тынчлыкълы джукъларгъа, къан басымны тюшюрюрге деб хайырландырадыла. Урлугъун эзиб, кичиую болгъан терисине джакъсын, иринлеген джарагъа да мелте этиб салсын.
Зыканы джангы чапыракълары тым, тузлукъ орнуна эт, чабакъ ашарыкъла бла бирге ашалады. Аланы джуууб, ууакъ кесиб, сохан бла, гёлендир бла, гин бла къатышдырыб, туз атыб, сютбашы къошуб да ашайдыла. Бир кере татыуун, джарагъанын ангылагъан хаман да излеб турлукъду.
 
 
ЗЫНТХЫ (ОВЁС ПОЛЕВОЙ)

Белгили къылчыкълы битимди. Аны чыкъгъан джерине Шимал Къытай бла Монголия саналадыла. Зынтхы бизде къалайда да ёседи. Ол бирджыллыкъды, алай уллу болмайды. Гюллери джоппу джайылыбдыла, сибирткиликге ушашды. Урлугъу мюрзеу бюртюкдю.
Зынтхыны унун, саламын, джармасын дарманнга хайырландырадыла. Уну бла джармасы аш айырыб, мизам бла ашагъанлагъа бек джарайдыла. Сёз ючюн, ичи ётгенлеге, ашхынында, ичегисинде сууугъу болгъанлагъа, баууру ауругъанлагъа, шекер ауруу инжитгенлеге, мардасыз семиргенлеге не тюрлю да хант этиб, тепсиге салыгъыз. Уллугъа, сабийге да бирча джарарыкъды.

 Ётгюр кюндюш кертурус

(Горечавка жёлтая)


1990-чы джыл “Билим” басмадан чыкъгъан Ленинград шахарда “СССР-ни ёсюмлюк байлыкълары” деген китабда, ётгюр кюндюшню табигъатда 18 тюрлюсю тюбейди, деб чертиледи. Аладан Къарачайны джеринде тёрт тюрлюсю ёседи. Ала бирча хайырландырылгъанлары, бир-бирлерине ушагъанлары себебли барысын да бир бетден джазама.
Кёбджыллыкъ дарман хансды. Базыкъ баш тамырындан гюллю саптагъайла ёседиле, кёб чапыракълыды, мийиклиги 60 сантиметрге джетеди. Чапыракълары узун зугулдула, чапыракъланы, бутакъланы баш джанларында гоккалары боладыла. Кеслери да чапыракъ къалакъчыкълагъа ушайдыла, терк тюшедиле.