БАЙРЫМ ОТУ

(ШАЛФЕЙ МУСКАТНЫЙ)

Байрым оту, кёбджыллыкъ, мийиклиги 80-90 сантиметрге джетген хансды, джарым кёкеннге да саналады. Бу эки тюрлю хансны тамырлары бюгюлюб, къынгыр ёсгенлери себебли, джылан тамыр да, дейдиле. Ала Шимал Кавказда кийик ёседиле. Джылан тамырны башха тюрлюлери да табигъатда тюбейдиле. Бир-бирлери бачхалада, сабанлада да битедиле. Джылан тамырны саптагъайы тёртгюлдю, кёб уллу чапыракълыды, бутакълары саптагъайны эки джаны бла къош ёседиле, гоккалары бутакъларыны башырагъында чагъадыла, кёк-кимит бетлидиле, гюл джоппулудула. Джылан тамыр июнь-июль айлада чагъады, июль-август айлада урлугъу бишеди. Къургъакъ къабыргъалада, тик джерледе, сыртлада, джол джанлада, тау этекледе, тау майданлада ёседи. Джылан тамырны дарманнга бютеу да хансын хайырландырадыла.

 ДЖЫЛАН ЭМИЗИК, ЧАБДАР
(КЛЕВЕР ПОЛЗУЧИЙ)

Кёбджыллыкъ, мийиклиги 40 сантиметрге джетген хансды. Саптагъайыны джерге джетген джери тамыр иеди. Чапыракълары кёзюулю битедиле, джукъаладыла, бутакъчыкълары тюз башларында ючюшер чапыракълы боладыла. Чапыракълары мутхузуракъ джашилдиле. Гоккалары ууакъ акъсылдым неда къызылыракъ бетлидиле, бирге джоппу джайылыб, тобха ушашдыла. Кеслери да гюл саптагъайны тюз башында, чапыракъладан иги мийикге ёседиле.
Урлугъу тюз къудоруду, кеси да хар гюл джоппуда 3-4 болады. Бютеу да джай айлада чагъыб турады. Джылан эмизик джайлыкълада, тюз атылыб къалгъан джерледе, юй тёгерекледе, мал аягъы джюрюген джерледе битеди.

ДЖИЛПИ (БЕРЕСКЛЕТ
БОРОДАВЧАТЫЙ)


Кёбджыллыкъ, мийиклиги 2 метрге джетген кёкенди. Кёб бутакълыды, джашил бетлиди, юсю ууакъ гуммослуду. Чапыракълары зугулдула, къысха чапыракъ бутакълада битедиле, учлары джитиледиле, къыйырлары ууакъ мычхы ауузгъа ушашдыла, ёрге джанлары джарыкъ джашил, тюб джанлары да акъсылдым бетлидиле. Гоккалары тёрт чапыракълыдыла, энлери, бир сантиметрге джетеди, джарты кюнлюкге ушашдыла, урлугъу къара бетлиди. Сентябрь айда бишеди. Чакъгъаны уа май-июнь айладады. Джилпи чегет къыйырлада, кёкен аралада, къабыргъа, тик джерледе, ёзенледе, джол джанлада ёседи.

 ДЖЫЛАН СЮТ ХАНС (ОЧИТОК КАВКАЗСКИЙ)

Къарачайны джеринде джайлыкълада, къая аралада, къургъакъ, ташлы джерледе, ачыкъ дуппурлада ёседи. Мийиклиги 10-20 сантиметр чакълыды. Чапыракълары къалындыла, орезатны (роза) чапыракъларына ушашдыла, къалакъчыкъла бир-бирлерин джаба битедиле, саптагъайлары джатыб неда ёрге ёседиле. Июнь-июль айлада чагъады.
Джылан сют уулуду. Бу хансны чапыракъларын не тюрлю да джараны юсюне саладыла, иги болушады.


Бирджыллыкъ, мийиклиги 50-70 сантиметр болгъан хансды. Тюб тамыры урчукъчады, тюз энгишге барады. Саптагъайы кёб бутакълыды, чапыракълары къысха сабчыкълада экишер битедиле. Аланы узунлукълары 3-5, кенгликлери 1,5-2 сантиметрдиле. Гоккалары, чапыракъ бутакъланы къыйырларында, гокка саптагъайны башында битедиле. Ала биришердиле, ууакъдыла. Биришер сары бетли, гокка чапыракъчыкълары боладыла. Саптагъайны да, бутакъларыны тышлары да ууакъ къалын тюклюдюле, урлугъу беш бюрчеклиди. Кеси да апрель-май айлада чагъады. Ол сууукъла тюшгюнчю чагъыб турады.