КЪАРА ТАСМАН, КЕШЕНЕ ХАНС

(БАРВИНОК МАЛЫЙ)


Муну бек эртде заманладан бери илму багъыуда алимле хай- ырландырыб келгендиле. Орта ёмюрледе саулукъну белгисине саналгъанды, артыкъсыз да Къытайда. Анда бюгюнлюкде да кече джатсала, джастыкъ тюблерине салыб джатадыла. Кешене ханс тёгерек джылны джашиллей турады. Ол себебден къабырны тёгерегинде, юсюнде да битдиредиле. Аны ючюн кешене ханс дейдиле. Баш тамыры джыджымгъа ушашды, джерде 1-5 сантиметр теренликде кёнделен ёседи, узунлугъу 70 сантиметрге джетеди. Баш тамырдан саптагъайла ёседиле. Саптагъайны чапыракълары джылтырауукъдула, джашилдиле, учлары джитидиле, чапыракъ бутакълары къысхадыла.

 КЪАБ (ТЫКВА ОБЫКНОВЕННАЯ)


Къаб бирджыллыкъды, джерге джайылыб ёседи, узунлугъу 10 метрге джетеди. Тамыры турмагъа ушашды. Саптагъайы джерге джайылыб барады; чырмауукъча, узун къылчыкълыды, билезиклери да болады, юслери да ууакъ джити тюклюдюле, билезиклерини эмда джити тюклерини болушлукълары бла къабны саптагъайы терекге, хуналагъа, чалманлагъа тынч ёрлеб кетеди.
Чапыракълары джашилдиле, беш къалакълыдыла, къыйырлары уллу тишлидиле, узунлукълары 6-15 сантиметр, кенгликлери 5-12 сантиметр, юслери къалын къаты тюклюдюле. Гоккалары джарыкъ сарыдыла; уллуладыла, кенгликлери 10 сантиметрге джетеди. Къонгураугъа ушашды; джоппу эркек урлугъу, биришер да тиширыу урлугъу болады. Джемиши бек уллу болады. Бир-бирде аны кенглиги 50 сантиметрден атлайды. Тыш къарамлары тюрлю-тюрлю, къабугъу, агъашча, къаты, джумушакъ да болады, ичи сарыды, татлыды. Урлугъу кёбдю, къол бла ариуланыб алынады.

 Адамны джашауу неден да багъалыды. Бир джеринг ауруб, инджитиб башласа, башынгы къайры атаргъа билмейсе. Ма аллай болумгъа тюшген адамгъа медицина къуллукъчула уллу болушлукъ этедиле. Ала, аурууунгу багъыб, джанынга тынчлыкъ келтиредиле.
Бизни элибиз къарагъан Красногорская стансени больницасында да бардыла аллай адамла. Анда ишлеген врачла бары да терен билимлиледиле. Ала ишлерин да ажымсыз тындырадыла. Хоншу элледе ауругъан адам болса, больницаны фельдшери Хубийланы Расулну джашы Алибек, юйлерине барыб, болушлукъ этиученди. Аны ишлегенине сёз табхан къыйынды. Кече-кюн демей, кесине махтау излемей, больницагъа барыб, кеслерин бакъдыралмагъанлагъа медицина болушлукъ этгенлей турады. Джылы сёзлюдю, уллу, гитче бла да келише биледи.
Анга, Хубийланы Расулну джашы Алибекге, разылыгъымы билдирирге излейме. Кючюнг кёб болсун, Алибек, тутхан ишингден къууаныб джашар насыб Аллах берсин. Атангдан, анангдан Аллах айырмасын. Миллетибизде, Алибекча, ишлерин билген, сюйген джашларыбыз кёб болсунла.
 
ЭБЕККУЛАНЫ Хузаймат.
Важный эл.

 ИТ ДУГЪУМА (БУДРА ПЛЮЩЕВИДНАЯ)


Кёбджыллыкъ, мийиклиги 40-60 сантиметр болгъан хансды. Тамыры учхарады, къысхады. Андан чыкъгъан джетекле, саптагъайла, джерге джайылыб ёсюб, джерге иги тийген джерлеринде тамыр байлаб, джангы саптагъайла къурайдыла. Алай бла дженгил огъуна джайылыб кетедиле. Чапыракълары бюрек тюрюслюдюле, юслери ууакъ тюкчюкле бла джабыкъдыла. Чапыракъ бутакълада ёседиле, къыйырлары уллу джарты айгъа ушаш тишлидиле. Гоккалары 2-3 чапыракъны къойнундан чыгъадыла, ууакъдыла, эки эринлидиле, кёк-кимит бетлидиле, кеслери да джоппудула. Май-июль айлада чагъадыла. Ит дугъума мылы джайлыкълада, талалада, кёкен аралада, къабыргъалада, тикледе, чегет къыйырлада, джол джанлада ёседи.

  ИТ БУРУН (ШИПОВНИК)


Ит бурунну тюрлю-тюрлюлери Эресейде бла Орта Азияда алтмышдан аслам, Шимал Кавказда къыркъдан аслам тюбейдиле.
Ит бурунла тыш кёрюнюшлери, дарман-дарылыкълары бла бир-бирлерине бек ушашдыла. Бизни джерибизде аслам тюбюген а ит бурунду. Ол кимге да белгили, мийиклиги 2,5-3 метрге джетген, джоппу ёсген кёкенди.
 Май-июль айлада гоккалары чагъадыла, урлугъу август-октябрь айлада бишеди. Ит бурун къышха дери да кёкенни юсюнде къалады. Бу кёкен чегет къыйырлада, ачыкъ тик бетледе, къабыргъалада, ёзен суу джагъалада, джол джанлада ёседи.