Багъалы редакция!
Уллу адамла уллу ишле баджарыб, дуниядан кетгенлеринден сора, аланы этгенлерини юсюнден бирле билмегенликден, бирле зарлыкъдан бирер тюрлю хапарланы чыгъарыучандыла. Сёз ючюн: «Тихий Дон» романны Михаил Шолохов джазмагъанды…»; «Къара кюбюр» романны Аппаланы Хасан джазмагъанды…»; «Минги Тау» джырны Семенланы Исмаил джазмагъанды…»; «Хасаука», «Умар» джырланы Дебо улу Кючюк джазмагъанды…» д.а.к.
Аллахха шукур, «Тюзлюк тюзде къалмаз» дегенлей, хар зат заманы бла орнун таба барады. «Минги Тау» джыр Семенланы Исмаилныкъы болгъаны бу арт джыллада халкъгъа ачыкъланды.
Энди, «Хасаука» бла «Умар» джырланы автору кимди?» деген сорууну халкъгъа ачыкъ этерча джууаб бармыды? Бар эсе, газетде басмаласагъыз деб, тилекчибиз.
         Къарачай-Черкес кърал университетни окъуучулары.

 

«ТЮЗЛЮК ТЮЗДЕ КЪАЛМАЗ»

 

Байрамукъланы Дебону  джашы Кючюкню юсюнден айтырыбызны аллын, Семенланы Унухну джашы Исмаил 1981-чи джыл джазгъан «Джашчыкъгъа» деген назмусу бла башларгъа излейбиз.      
                 
«Къошум чачылды, сюрюуюм - тюзде,
Бештау барамта, табмайма излеб.
Табханыма да душманым даучу,
Булбул орнуна гугук джырлаучу.
 
Бештау шаушалса, кюн джылыу алса,
Излеялырча мадарынг болса,
Урланнганымы сыйыр ызына,
Джый сюрюуюмю эски арбазыма.
 
Даучу болсала, айтсала джалгъан,
Хатерсиз сёлеш, болма джалынчакъ.
Белгилидиле мени эним, тамгъам,
Халкъ айтырыкъды сен сорууласанг.
 
Барым батмасын, джогъум чыкъмасын,
Барымы бер да халкъымы сыйла.
Кесингден артха чырт да къалмайын
Болушурукъду санга Суфиля».
 
Джырчы Исмаилны къадары къыйын болса да, Аллахха шукур «Бештау шаушалыб, излеялырча мадар болуб» акъылман джырчыны кёб заты «эски арбазына» джыйылгъанды.
XVIII-чи ёмюрню ахыр сюреминде туууб, XIX-чу ёмюрню орта сюреминден бери атлай джашагъан Дебо улу Кючюкню  «тюзде къалгъан сюрюуюн» (джырларын, назмуларын)  джыяргъа хазна мадар болмай къалгъанды.
Ол мадарны излей, сёзню Къарачай-Черкес Республиканы халкъ поэти, педагогика илмуланы кандидаты Ёзденланы Мухамматны джашы Альбертге берейик.
 
 Джазаланы Лида.
 
«ХАСАУКА» БЛА «УМАР»
ДЖЫРЛАНЫ КИМ ДЖАЗГЪАНДЫ?
 
Керти кертиси да, бюгюнлюкде Къарачайда, Малкъарда бу соруугъа менден тыйыншлы джууаб береллик хазна адам болмаз.  Нек дегенде, халкъ таныгъан уллу алимибиз (джандетли болсун) Лайпанланы Тананы джашы Къазий, ёмюр ёмюрю Байрамукъланы Дебону джашы Кючюкню юсюнден джыйгъан архив материалларын меннге аманат этген эди. Ол себебден, бюгюнлюкде менде Дебо улу Кючюк джанлы болгъанланы эмда анга къаршчы баргъанланы да джазгъан затлары бардыла. Сёз ючюн,
Лайпанланы Тананы джашы Къазий, тарих илмуланы кандидаты, профессор.  «Дебо  улу  кючюк-хаджи». «Къарачай», 22-чи июнь, 1994-чю джыл;


 Къарачай-Черкесияны 100-джыллыкъ байрамы джууукълашыб келеди. Анга хазырлана республикан кърал библиотека бир талай иш бардырыргъа муратлыды. Бир айны ичинде КъЧР-ни халкъларыны маданиятларын эмда санатларын кёргюзюу иш да аланы бириди. Мындан алда анга багъышлаб, Россияны Джазыучуларыны союзуну члени, КъЧР-ни махтаулу журналисти Светлана Переславцеваны «День полётов» деген китабыны презентациясы болгъанды.
Авторну бу ючюнчю китабыды. Республикан китаб басмада алгъаракълада чыкъгъан «Океанский проспект» (2008) бла «Место под солнцем» (2014) деген чыгъармаларында болгъан  ишлени андан ары хапарлайды дерге боллукъду бу китабха. Ол кеси да окъуучуну къолуна авторну юбилейи джууукълаша алай тюшгенди.

Тенглерим ызымдан келедиле.
 Жанагюлге болумну ангылатханымда, ол кёлюн басыб, тынч болады, Халилни юйюне элтебиз аны. Жанагюлню къарнашларын сакъламай, мен алларына барама. Халилни юйюнден бир ючджюз метр чакълы узакълыкъда эки атлыны кёреме. Кече юч сагъатда эгечлерин излей келген Жанагюлню къарнашлары болгъанларын ангылайма. Тюбеб саламлашабыз. Жусип мени таныб:
- Хызыр, сенми урлагъанса бизни эгечибизни? - деб, сорады.
- Ким эгечигизни? Бусагъатда келе турама. Сеннге къонакъбайлыкъ излеб бара турама. Бу джерледе эртдеден бери болмагъанма. Сиз а кечеге къараб къайры тебрегенсиз? - деб сорама. Кесим а кюлюрюмю тыялмай къуш-муш болама. Жусипни гитче къарнашы Жуман сескекли болуб:
- Хызыр, болду. Эгечибизни къайдагъысын айт, - деб къадалады. Мен а накъырданы тохтатмайма.
- Джукъугъа башыгъызны атыб, эгечигизден къуру къалгъан эсегиз мен не бла болушайым? Оллахий, ким урлагъан эсе да, тёрт къарнашдан да тириди. Юйюгюзге чакъырыб къонакъбайлыкъ этмей эсегиз, кече къалыр джер излейим сора, - дейме.
Жусип сора:
- Бар, атам бла анам юйдедиле, бек къыйналыб къалгъандыла бизден. Эгечибизни табханлай биз да къайтырбыз, - дейди.
- Жусип, меннге тынгыла, сени эгечинг Жанагюлню иги тенгибиз Халил къачыргъанды. Ол кеси разы болуб келмесе, мен кесим къолум бла элтиб юйюгюзге саллыкъ эдим. Мен сизге къызыгъыз бизде болгъанын айтыргъа бара тура эдим. Аллах аланы бир насыблы юйдеги этсин, - дейме.
Жусип асыры ачыуланнгандан кёлкъалды болуб джылаб къойду.
Экинчи кюн биз Жанагюль бла Халилни юйдегиленнген тойларын этдик. Ма алай бла юйдегилендирдим тенгими. Алгъышлада айтылырча бир юйдеги болуб кёб джылланы джашадыла ала.
Аланы тойларында иги тенгиме сюйген атымы, Буланны, саугъа этдим.
Арадан бир ай кетиб, биз джуртубузгъа, Кавказгъа, къайтдыкъ.
 
Ата джурт

- Киши джуртладан Кавказгъа кёче тебрегеникде, мен, къарнашым Хусей, эгечлерим Муслимат бла Мариям биринчиле бла Къарачайгъа къайтдыкъ.
1943-чю джыл ноябрда, туугъан джерибизден зор бла къыстагъан сагъатларында, барыбыз да сабийле эдик. Мен тамадалары, кесиме да тогъуз джыл толмагъан эди. Гитчебиз Мариямгъа эки джыл болгъан эди. Ол къыйынлыкъла нек болгъанларын сабийле огъай, уллула да ангыламай эдиле. Биз Къызыл Октябрь элде къарт атабызгъа къонакъгъа бара тургъанлай, къолларында сауутлары бла аскерчиле тыйыб, ашыгъыш джюк ташыгъан машинагъа миндирдиле. Алайдан темир джол станциягъа элтиб, адамла тыкъ-тыкълама болуб, солургъа хауа джетишмей тургъан вагонлагъа атдыла. Нек этгенлерин билмеген миллетни къайры эсе да ашырдыла да ийдиле.
Джылла оздула. Биз, кёчгюнчюлени сабийлери, киши джуртлада ёсе, туугъан джерибизни, ана тилибизни, культурабызны унута башладыкъ. Меннге, юйде менден гитчелеге Къазахстан ата джуртубузча болду. Сабийлигим, акъыл-балыкъ болгъан заманым да анда ётдюле, танышла, тенгле да кёб болдула, уллуланы дараджаларына джетиб, урунуу джолум да башланды. Атам къазауатда тас болгъанын билдирдиле, анам харибни да асырадым. Тыш адамла къайгъырыр, болушур ючюн къалмадыла, не келсин, ала атамы, анамы, джуртуму орнун туталмадыла.
Алай болса да, Аллахха шукур, не къыйын болумлагъа тюшдюм эсе да, миллет шартланы, ана тилибизни, культурабызны, эртделеде керти дуниягъа кетген эт адамларыбызны, Хубийланы тукъумну джети атагъа дери тарих джолун эсде тутдум. Кесимден гитчелеге да ол затланы ангылатдым, юретдим. Аланы унутханны адамлыгъы къалмайды, тамалы таяды, джел къайры урса ары баргъан хансча болуб, джашауда тыйыншлы орун табмайды. Аллай адам тамыры къуу терекча болуб къалады. Ол халкъыны, джуртуну патриоту деген дараджагъа чыгъалмайды. Кесинги, юйдегинги, тукъумунгу, миллетинги сюймей эсенг, башха адамланы, халкъланы да сюерик тюлсе, джуртунгу сыйын да кёраллыкъ тюлсе, аны магъанасын да ангыларыкъ тюлсе. Аллайланы тойгъан джерлери ата юйлери болуб къалады. Бу затланы эсингде тут, Ислам.
Ол оюмланы юслеринден мен бек сюйген Абай акка да айтханлай тура эди.

Биз ат орун таба тебредик. Ол джаш меннге:
- Сен джылкъычы болуб ишлейсе да? Мени атым Олжасды, - деб къолун узатды.
- Хо, мен джылкъчыма, атым Хызырды, - деб джууаб бердим.
- Хызыр, мен сеннге атны кесерик эсенг сатарыкъма, юсюне минерге джарарыкъ тюлдю. Сен джылкъычыса, аман къылыкълы кийик аджирлени юретгенден хайыр джокъду, кесинг билесе, - деди.
- Тюз айтаса, - дедим. Эшикни къатына джетгенлей Олжас:
- Ма былайдан шкок бла уруб, андан сора кесерге керекди. Джашла болушурукъдула. Башха атха ауушдурургъа да боллукъбуз, юсюне бир джукъчукъ (ачхачыкъ) къошсанг, джаратсанг, келиширбиз, - деди.
Мен эшикни тешигинден аджирге къарайма, ол да къулакъларын къайгъылы къымылдата, бизден кёзюн алмай тура эди. Сора мен эшикни башы бла иги къарайма. Ол бек ариу эди, териси саргъылдым къум бетли иги тукъумлу аджир болгъаны белгили эди.
- Булан, - дедим мен. Ол кюнден башлаб, аджирни аты Булан болду. Биз Булан бла бир-бири кёзюбюзге къараб, бир-бирибизни ангыладыкъ.
- Берлик ахыр багъагъыз неди? - деб сордум атны иесине. Ол багъасын айтды. Ненча тенге болгъаны эсимде къалмагъанды. Атны орнуна джыллыкъ эки тай бла бир уллу къойгъа келишдик. Бычагъымы да ол джашха саугъа этдим. Алай бла, Олжас бла келишиб, къол тутдукъ.
Джылкъы тургъан джерге къайтыб келгенимде, Ёска бла Умар ингир азыкъны ауузлана тура эдиле.
- Хызыр, аджирге къарадынгмы, къаллайды? – деб сорду Ёска.

КЁКПАР

- Бизни заманыбызда телевизорла, клубла, театрла джокъ эдиле. Кёбчюлюк болгъан джерде ана тилибизде сёлеширге, джарыкълыкъ миллет ишлерибизни этерге эркинлик джокъ эди. Алай болгъанлыкъгъа, кёчгюнчюлюкде, адамла, ауур ишледен не аз да солурча заман табханлай, той-оюн эте эдик, мадаргъа кёре  миллет шартларыбызны унутмазгъа кюреше эдик.
Къазахлыла уа кеслерини бай адетлери, культуралары, миллет оюнлары болгъан джарыкъ, къууана билген халкъ эдиле. Ала къаллай болса да бир байрамны бардырсала,  бош заманларын къалай ашыргъанларына, концертлерине, ат чабдырыу эришиулерине, кёкпар оюнларына биз бек сюйюб къараучан эдик.
Бир-бирде биз да – кёчюрюлгенле – ол байрамланы бардырыргъа къошулуучан эдик. Атлада спорт оюн - кёкпар - бек белгили оюн эди, ол оюнну бютеу азиачы халкъла да бардыра эдиле. Ол оюнну мен да бек джарата эдим…
 Мен гитчеликден да атланы бек сюе эдим. Кавказда къалгъан биринчи атымы хаман да эсиме тюшюргенлей туруучан эдим. Ол къарачай тукъумлу, ишлерге сюйген, сабыр ат эди; тау джоллада таукел, тири бара эди; мени бек сюе эди, тыш адамланы уа къатына къоймай эди. Мен, юйюбюзге къайтыргъа тансыкъ болуб, туугъан элим Къарт-Джуртну эсиме тюшюре эдим. Ол кёзюуде сюйген атыма миниб, бизни ариу ёзенибизде чабыб баргъанча, анга аш сала тургъанча, Минги Таудан келген таза, чокъуракъ суудан анга ичире тургъанча кёзюме кёргюзюучен эдим. Мен ол умутларым бла джашай эдим, ала мени джылытхан да эте эдиле, сау джашаргъа къарыу да бере эдиле. Ала бары да меннге келир, боллукъ замандагъы затлача, кёзюме алай кёрюне эдиле да, ол себебден кесими да, кесимден гитчечиклени да сау сакъларгъа керекди, деб учуна эдим. Ол учунмакълыкъны, ышанмакълыкъны джюрегиме берген затларыны бири атлагъа сюймеклик эди. Ма аны ючюн мында атла бла байламлы бардырылгъан оюнланы, чаришлени бек сюе эдим.