ХIX-чу ёмюрню аягъындагъы суратха алыучу Дмитрий Ермаковну альбомларыны биринде 3499 номер бла белгиленнген суратны тюбюнде былай джазылыбды: «Куб(анская) обл: Учкулан. Джамбулат Байчоров, его дочь и Аслан-бек Аб…». Аслан-бек дегенни тукъумуну ахыр харифлери джутулуб бериледи.

Сурат Эски Къарачайны тёнгертке юйюню аллында алыннганды. Эки эркиши олтурубдула, омакъ чепкенли тиширыу ёрге сюелиб, къабыргъагъа таяныб турады. Этнография материалгъа кёре, тиширыуну аты (Джамболатны къызыны) Мёлехан болса керекди, баш иеси уа Байрамкъулладанды.
Джамболатны аты ол заманда мал байлыгъыны юсю бла белгили болгъанды. Тюзю, талай джылны ичинде (властны джылларында) къыйышдырылыб айтылгъаны да тюбейди. Сёз ючюн, Бёдене улу помещик болуб атын айтдыргъанды, джашы Тембот а атасыны байлыгъын седиретир джанындан джашагъанды, дегенча. Мени сартын, Къарачайны джамагъат джашауунда «помещик» ат орун алырча болмагъанды. Сёзлюгюбюзде да – «Орус-къарачай сёзлюкде» – «помещик» деген сёз къарачай тилге кёчюрюлмей бериледи. Да сора биз ол политиканы джасау сёзюне таяныб турургъа нек керекбиз?..
Соруубузгъа къайтсакъ, совет властны джылларында эсимдеди, Алийланы Солтан бир гитчекъарачайчы Абай тукъумлу тиширыугъа «Бу суратда айтылгъан Аслан-бек Абай улуду, аны юсюнден не хапарынг барды?» деб соргъанында, ол бегимли джууаб берелмеген эди.
Абай тукъум, Къарачайдача болмай, хоншу миллетледе аслам айтылынады. Огъары Малкъарда тукъумну тауушлу къаласы сиреледи. Солтан-бек Абай улу белгили скрипач болгъанды, абычар Абай улу Мусос кърал къуллукъда ишлеб келгенди.
Къарачайда Абайлары Эриккенланы атауулларыны бириди, энчи тукъумча Абай улу Мусос айтдыргъанды деген оюм джюрюйдю.
Суратны тюбюнде джутулгъанланы орунларына «е» бла «в» харифлени салсакъ, Абаев деб окъуйбуз. Неда «у» бла «е» салсакъ, Абук болуб чыгъады. Бёдене улу Джамбулат бла Абукланы джашаулары абазалыланы мюлк джюрютген джерлеринде хоншулукъда ётгенди. XIX-чу ёмюрню биринчи джарымындан башлаб, ёмюрню аягъына дери абычар Абук улу патчахны аскерлеринде къуллукъ этгенди. Юч ёзенде юч элни атында да джюрютюлгенди Абук ат.
Гум Абукълары (бусагъатдагъы Первомай эл), Къобан Абукъ башы (Хумара) эмда Зеленчукнюкюле. Сейир этерча тюлдю Байчора улу суратчы Дм. Ермаковну биргесине Баталпашинскеге алыб келалгъанына. Суратда Аслан-бек Джамбулатны онг джанында олтурубду (былайда эшта суратны негатив формасы да тюшюб къалгъан болур дерчады). Н.ю.д Дм. Ермаковну Байчора улуну (Бёдене улуну) юйюрю бла тюшген суратда Аслан-бек суратны ичинде болмай онг джанында олтурубду. Дагъыда физиология джаны бла къарасакъ, Аслан-бек джукъа бетлиди, Джамболатны бет тюрсюню кенгирекди.
Ахырында, талай джылны мындан алгъа Къарачайгъа аталгъан китабланы биринде, интернетден алыннганды деб джазылыб, Дм. Ермаковну суратыны тюбюнде: «Хурзукчане в праздничных одеждах» (предположительно – Темирболатовы) деб белгиленеди – «Чегетни терени терек къарангыдан къарангы болуб келеди.

Шаманланы Ибрагим.
2026 дж.