Кёб болмай мен Псаучье-Дахе элде фермер Муса Кидакоевде къонакъда болгъан эдим. Ушагъыбызны кёзюуюнде ол меннге 50 джылдан аслам заманны устаз болуб ишлеген, «КъЧР-ни махтаулу устазы» атны джюрютген Хазраиль Кидакоевни юсюнден хапар айтхан эди. Хазраиль кесини эртдеги муратын джашауда толтургъанды – кесини юйюнде керти телескопу болгъан обсерватория къурагъанды.

Мен анга тюберге кёллендим. Кесим да сабий заманымда кече сайын юйню башына чыгъыб, олтуруб джулдузлагъа къараб турургъа сюе эдим. Астроном болургъа излеген эдим, алай а муратыма джеталмагъанма. Атасыз ёсгеним амалтын, кесим да юйню уллусу болгъаным ючюн, Ленинградха кетиб, астрономия джаны бла билим алырча болалмадым. Бюгюнлюкде да космос эмда джулдузла бла байламлы затлагъа эс бёлгенлей турама…
Псаучье-Дахеде Хазраиль Кидакоевни юйюн табхан къыйын тюлдю, аны элчилени къайсы бири да иги таныйды. Обсерваторияны башы да узакъдан кёрюнеди. Къабакъ эшиклени къатына келиб, Хазраилге таууш этдим, алай а киши чыкъмады. Арбазда да адам къымылдагъан джокъ. Юйню эшиклери ачыкъ эдиле да, кириб бардым. Юйде да киши кёрюнмеди. Сора кете башлаб, ызыма бурулсам, бир джабыкъ эшикни кёреме. Эшиклени къагъыб кирсем, Хазраиль компьютерни аллында, къулакъларында да наушниклери бла, не эсе да эте тура эди. Ол мени кёргенлей, ёрге туруб, саламлашыб, бёлмесине чакъырды. Хазраилни компьютер столунда чертёжла, джулдузланы карталары, китабла дагъыда башха къагъытлары къаланыб тура эдиле. Юйню бир къабыргъасы тюбюнден ёрге дери китабладан толу эди. «Бу не зат китабладыла?» деген сорууума ол: «Былайда къаллай сюйсенг аллай китаб барды», – деди.
Хазраиль Кидакоев 1938-чи джыл туугъанды. Астрономиягъа эртдеден огъуна эс бёлюб башлагъанды. Аны джулдузлагъа сюймеклиги белгили алим Воронцов-Вельяминовну «Очерки о Вселенной» китабындан башланнганды. Андан сора да астрономия бла байламлы китабланы излеб, окъуб тургъанды. Кеси телескоп къураргъа мурат этгенди. Алай а муратына джеталмагъанды. Школну тауусуб, аскер къуллугъун толтуруб къайтханындан сора тогъуз башлы юйдегиде ёсген Хазраиль атасы бла анасына аны болушлугъу кереклисин ангылайды. Бёлек замандан ол Ставрополда эл мюлк институтха киреди. Алай болса да, джулдузлагъа сюймеклиги къоймай, алайдан физика-математика факультетге кёчеди.
Окъууун бошагъанындан сора туугъан элинде школда физикадан, математикадан, астрономиядан дерсле бериб тебрейди. Анга астрономия тинтиуле бардырыргъа амалсыз телескоп кереклисин ангылайды. Алай бла СССР-ни обсерваторияларына письмола джибереди. Бир джылдан аны письмосуна белгили алим, академик Виктор Амбарцумян джууаб къайтарады. Ол Псаучье-Дахе элде школну астрономия кружогуна телескопну саугъагъа береди. Хазраиль сохталарын астрономияны тахсалары бла шагъырей этгенлей, кеси да кече сайын джулдузлагъа къарагъанлай тургъанды. Бёлек замандан астрономияны школ программадан къоратханларында, телескоп да керек болмай къалады. Алай болса да, кечеги кёкде джулдузла джарытханларын къоймагъандыла, астрономия да джокъ болуб кетмегенди.
Хазраиль кеси телескоп алыб, юйюнде обсерватория къураргъа кёлленнгенди. Ол иш бла пенсиягъа чыкъгъанындан сора кюрешиб башлагъанды. «Мен юй ишлегенме, юйдеги ёсдюргенме. Алай а, обсерватория ишлеб, ары кесим телескоп къураб салалмагъанма», – деб сагъыш этгенди.
Обсерваториягъа керекли затладан Хазраилни къуру телескопну 320 миллиметр диаметри болгъан кюзгюсю бар эди. Кюзгю аны заказы бла Симферополда этилгенди. Анга труба керек эди, къурч а джарарыкъ тюл эди. Сора джукъгъа джаратылмагъан сют къуюучу уллу туч бидонланы эслейди. Аланы джыйыб, баш джанларын кеседи, тюблерин да алады. Алай бла телескоп этиб, атына да «ТСН-320» деб атайды. Ызы бла обсерваторияны башын ишлейди. Ол а тынч иш болмагъанды – обсерваторияны башы кюннге кёре салыныргъа, джулдузлу кёкге къараргъа керек эди. Аланы барын да эсге алыб, муратына джетгенди.
Къурулуш ишлени бошагъанындан сора Хазраиль сюйгенича джулдузлагъа къараб, аланы тинтиб башлагъанды. Аны обсерваториясыны эшиклери сохталарына, элчилеге, башхалагъа да ачыкъ болгъандыла.
Кёб адам «Пенсиягъа чыгъыб тургъан элчи устаз юйюнде гитче обсерватория къурар ючюн аллай бир ачха джоюб нек кюреше эди?» деб сейирсинеди. Иги сагъыш этсенг, ол соруугъа джууаб берген къыйын тюлдю. Биринчиси, ол джаш заманында этген муратына джетгенди. Экинчиси, сохталарына астрономияны, математиканы, физиканы сюйдюргенди.
Устаз устазлай къалады. Бюгюнлюкде да анга сабийле келиб, обсерваториясына къарайдыла, билимлерин ёсдюредиле. Хазраиль Кидакоев айтхандан, билим алыргъа тырмашханнга болушургъа керекди.

ДОБАГОВ Хатыза.
«Черкес хэку» газет.