«Бал чучхурла» турист комплексге республиканы джер-джеринден къой эсенг, хоншу регионладан, андан да узакъдан адамла джол саладыла. Ёзенле, таула, шоркъа суула, чучхурла былайыны келбетидиле, таймаздан кеслерине чакъыргъанлай турадыла.

Кёзюу-кёзюую бла къарачай халкъны тарихинден хапар айтхан, миллетлени арасында шохлукъну, къарнашлыкъны бегитирге себеб болгъан кёб тюрлю джыйылыу эмда къууанч бардырылады. Былайыны иеси Боташланы Мусса, комплексни айнытыр, туристлени сюйген джерлери этер ючюн, уллу къыйын салады. Бери келгенле чынды джолда учадыла, атлада айланадыла, ариу джерлеге джол саладыла, миллетни тарихинден хапар айтхан музейде айланадыла, неси да джарашхан къонакъ юйледе, таза хауаны да солуй, тангны атханына эмда кюнню батханына тюбейдиле, хант юйледе миллет ашарыкъланы кёредиле…
Кёб болмай «Бал чучхурлагъа» баргъан джолда къарачай тукъумлу атла бла байламлы мультимедийный улоу тохтаучу джер ишленнгенин чертерге тыйыншлыды.
Ол не затды? Улоу тохтаучу джерде, джол джанында, плакатла тагъылгъандыла – алада къарачай тукъумлу атланы хакъындан сёз барады. Айтыргъа, бизни атларыбыз къачан къуралгъанларындан, ала дунияда эм кючлю, эм тёзюмлю атла болгъанларындан, миллетлери бла бирге ала да къаллай сынауладан ётгенлеринден туристле толу хапарлы боллукъдула. Андан сора да алайда уллу экран салыннганды. Анда тохтаусуз къарачай тукъумлу атланы юслеринден кино кёргюзюлюб турады.
Къызыл Курган элде «Аманат» ат спорт клубну къатында орналгъанды бу улоу тохтаучу джер. Быллай зат бизни регионда биринчи кере къуралгъанды. Атланы, атчылыкъда джетишимлени юслеринден толу хапар берирге джораланнган бу сейир джерни ачыугъа Эресейни кюнюнде кёб адам джыйылгъан эди.
Быйыл никкол (июнь) айны 12-де – Эресейни кюнюнде – былайда джыйылгъан миллетге энтда бир ашхы саугъа теджелди. Ол да неди десенг, Къарачай-Черкесияда биринчи кере 30 метр мийикликде мияла кёпюр ачылды.
Ол, джангы зат болуб, «Бал чучхурланы» бай, ариу хазнасына къошулгъанды. Айтыргъа, аны юсюне миннген тёгерекде таулагъа, ёзенлеге, къаяладан эниш сюремге «мыллык» атхан чучхурлагъа кирпик къакъмай къарарыкъды. Аны узунлугъу 30 метрге джууукъду. Ол заманны излемине толу келишеди: деменгилиди, кючлюдю, табды, ариуду, къоркъуусузду. Алайды да, эм алгъа джангы мияла кёпюрге Гитче Къарачай районну администрациясыны башчысы Байрамукъланы Рамазан минди. Аны ызындан ары ёрлерге излегенлени саны бек кёб болду.
– Уллу кърал байрам бла – Эресейни кюню бла – барыгъызнгы да таза джюрекден алгъышлайма, – деди Байрамукъланы Рамазан, джыйылгъан миллетге айланыб. – Былайгъа келген хар адам да уллу, кючлю къралны келечиси болгъанын ангылайды, аны себебли джюреги рахатды, токъду. Бюгюн былайда турист санагъатны алгъа силкиндирирге онг берген бир ашхы проектни эсебин кёребиз – биринчи кере бизни республикада мияла кёпюр ишленнгенди. Ол былайда джашагъан миллетлеге, келген къонакълагъа да аламат саугъады. КъЧР-ни Башчысы Темрезланы Рашид бизге турист объектлени эмда аланы башчыларын не джаны бла да кёлтюрюрге борч салгъанды. «Бал чучхурла» туркомплекс, Башчыны аманатын толтура, бу аламат проектни джашаугъа сингдиргенине бюгюн биз барыбыз да шагъатбыз…
Байрамгъа Къабарты-Малкъар Республикадан да къонакъла келген эдиле. Аланы ичлеринде белгили малкъар поэт Мечиланы Кязимни туудугъу Мечиланы Таука да бар эди. Анга сёз берилгенинде, ол кёлю кёлтюрюлюб сёлешди.
– Эресейни кюнюнде Къарачай-Черкесияда бу тукъум ашхы ишле болгъанларына къууанабыз, – деди малкъар къарнашыбыз. – Быллай сейир кёпюр Эресейни регионларыны халкъларын бирикдирлигине ишек да джокъду.
Кертиси бла да, «Бал чучхурлада» бюгюнлюкде этиле тургъан ишле республиканы турист санагъатыны айныгъанына кюзгюдюле. Биринчи болуб, «хапар айтхан» улоу тохтаучу джер бла мияла кёпюр да, уллу кърал байрам кюн ачылыб, адамланы ёхтемлик сезимлеге бёледиле. Турист комплексни директору Боташланы Мусса да сёлешди. Ол джыйылгъан миллетни кърал байрам бла алгъышлады. Аны бла бирге келгенлени барысына да уллу разылыгъын билдирди эмда мындан ары былайда этиллик ишлени хакъындан да айтды.
– Биз беш джылны ичинде былайда этерик ишлерибизни белгилегенбиз, – деди Мусса. – Аланы биринден, мияла кёпюрден, бюгюн къол айырдыкъ. 2031-чи джылгъа туристлени саны юч кереге ёсерча этерикбиз. Озгъан джыл бери 220 минг адамгъа джууукъ келгенди. Бир айдан бышлакъ завод ачар муратыбыз барды. Къарачай, француз, итальян, бышлакъла этиб тебрерикбиз. «Бал чучхурлагъа» ким да ашыгъыб, талпыб келирча болум къурар нюзюрню тутабыз.
Айхай да, байрам джырсыз, тойсуз-оюнсуз болмайды. Уллу концерт программаны аллын 89 джылгъа келген акъсакъал Джуккаланы Бийберт башлады. Аны ариу ауазына, адамла къой эсенг, таула, суула, ташла, ёзенле да ёхтемлениб тынгылай эдиле, бир адамны да алайдан кетери келмегени таныла эди…

МАРАЛЛАНЫ Ина.