Къонакъ бла къонакъбайлыкъ

– Акка, сыйлы къонакъ бла юйлю къонакъны башхалыгъы неди? Къонакъ бары да бирча сыйлы тюлмюдю?
– Айхай да, бала, Къарачайда къонакъ бек сыйлыды. «Къонакъ – Аллахны къонагъыды» деген айтыуубуз анга шагъатлыкъды. Арбазгъа, юйге келген адам бары да къонакъды: тийре къонакъ, элден къонакъ, джер-суу атлаб келген къонакъ, джети (неда талай) элни ичи бла келген къонакъ, тыш (башха миллет неда танымагъан) къонакъ, джыйын (келечи, джууукъ юй болгъан) къонакъ.
Дагъыда болур, къонагъыбызгъа ат атай барсакъ, тизимибизни созарыкъ атла, алай а барын да эки къауумгъа бёлюрге боллукъ болур. «Юйлю» къонакъ бла «сыйлы къонакъ». «Юйлю» къонакъны бюсюреусюз этиб айтмагъанды нарт къарачайлы ол бир къауумгъа «сыйлы» деб. Алай демеклик, «кесимики» деб билдиргенликди, «айыб алмазлыкъ адамым» дегенликди ансы, къайсы къонакъгъа да уллу хурмет этилгенди, сый берилгенди.
Эртдерекде, хар тукъум бир тийре болуб джашагъанлары себебли, «тыш» къонакъгъа къонакъбайлыкъ этерге, керек болса, юй иесине тийре бары болушханды. Анга тыйыншлы къонакъбайлыкъ этген саулай тийрени бети болгъанды. «Келгинчи къонакъ, келгенден сора къонакъбай уялыр» деб бизде нарт сёз барды. Къонакъны айыбсыз ашыргъан уллу сый болгъанды къонакъбайгъа. Къарачайда къонакъгъа тюбеген, анга къарагъан, ашыра билген – барын кереклисича, адебге, адетге кёре баджаргъан болгъанды сыйны, намысны ёлчеми десек да ётюрюк айтырыкъ болмазбыз.
Бурун хар баш тутхан къарачайлыны арбазында «къонакъ юй» деб мекямы болгъанды, кеси джашагъан юйден бир джанына джаякълаб, аллында ат орну, быкъысы бла. Ичин джасаб, хар юйдеги къарыууна кёре, эм иги затын, омагъын салгъанды ары. Юч кюннге джетер азыгъы, от этерге тамызыгъы, кёз ачаргъа къыл къобуз, сыбызгъы… къабыргъагъа тагъылыб сауут-саба (къама, къылыч, бычакъ), ашха-суугъа сауут-саба да эм игиси сакълагъанды къонакъ юйде келлик къонакъны. Былайда халкъымы бир ашхы адетин эсге тюшюрейик: дертли «джау» къонакъ болалыб, юй иеси бла бир тепсиде ушхууур ашаса, ол «къонакъ» сыйгъа чыкъгъанды. Ортада гурушха ол кюн бошалгъанды. Бюгюн да айтабыз да «бир туурагъан гырджынны эки бёлюб джашайдыла» деб, бир-бирине кёллери ачыкъды, иннетлери тюздю деген магъанада. Аллай энчи шартларыбызны унутмазгъа керекбиз. Къонакъ бла къонакъбайлыкъны адеб джорукъларын къарачайлы айтыула бла нарт сёзле бла, кечеде-кюнде тутхан адетлери бла юретгенди джаш тёлюге. Сёз ючюн, «къонакъбай юч кере айтмаса, юйге кирген дурус тюлдю», «къонакъ болсанг, ийнакъ бол, намысынга бек сакъ бол», «къонакъ кеси айтмаса, хапар соргъан айыбды», «къонакълыкъда айтырынгы унутма,
къонакълыкъдан къайтырынгы унутма», «къонакъ ашаб-ичиб бошаса, джумушун айтыр, заман соза олтурса, айыб алыр», «къонакъ айтыр сёзюн юйде айтыр, ашыргъанланы джунчутмай, терк кетер», «къонакъбайгъа къонагъын ашыргъан борчду: хоншу-тийреден эсе, къабакъ эшигине дери; элден эсе, тийрени чегине дери; улоу бла эсе, улоууна дери ашырыб, иги арлакъ кетгинчи ашыргъан джеринден кетмей сыйлайды». Кёремисе, нечик таб, къысха айтыб юретгенди адебге баласын нарт къарачайлы.
Энди, «юйлю къонакъ» бла «сыйлы къонакъны» адетлерине къарайыкъ, бала. «Юйлю» къонакъгъа энчи адет этилмегенди. Нек десенг, «юйлю» демеклик, бу юйню адамына саналгъан, кеси адамынг дегенликди. Сыйла, багъалат юйлю къонагъынгы болумунга, мадарынга кёре, алай а джумушунга, джарлылыгъынга да джарат – юйлю къонакъ кесингикиди. «Сыйлы» къонакъ тыш адамды, аны энчи адети барды: къурманлыкъ тепси, саугъа, той – хар бирини энчи адеб джорукълары.

Къурманлыкъны адеб джорукълары
1. Сыйлы къонакъгъа къурманлыкъ (адетде къой мал) кесилгенди. Къурманлыкъ тепсиге къонакъ бла (къонакъла бла) бёлек юйлю адам олтурады. Юй иеси сыйлагъан, тыйыншлыгъа санагъан бир адамны аш тамадагъа айырадыла. Эт бишиб, тепси келсе, шапа юлюшлени къонакъгъа, аш тамадагъа, къалгъанлагъа да адет, адеб джоругъу бла юлешеди. Эркиши тепсиде: онг джаурун, онг баш джарты, шеше омурау къонакъгъа теджеледи. Сол джаурун, сол баш джарты, шеше омурау аш тамадагъа салынады. Ногъана, къалакълы джан сюек, башлы иеги да сыйлы сюекледиле, малны ичинден – бютеу сохта, джёрме бу тепсиге тыйыншлыдыла. Тиширыу тепсиде: онг ашыкъ илик, джаякъ – къонакъ тиширыугъа, сол ашыкъ илик, шеше омурау – юйлю аммагъа салынады. Тешикли джансюек, ногъана, башлы иеги, малны ичинден – ашхын сохта, джёрме тиширыу тепсиге тыйыншлыдыла. Къалгъан юлюшлени таблыгъына кёре, тепсидегилеге юлешедиле. Боюн омураудан къалгъан сюекле юлюшлеге саналадыла.
2. Къонакъны эсинде къалырча саугъа этилгенди. Къурманлыкъны териси, буту, къонакъ тепсиде болгъан хантладан тигим этилиб, къонакъны биргесине салыннганды.
3. Къонакъ джаш адам болса, той этилгенди. Ол да адетге кёре: тийре той, джамагъат той.

ИЖАЛАНЫ Фатима.