Хубийланы Абдул-Керимни джашы Ислам (Ислам Къарачайлы, И.де-Рок Казбегов, Мен Кесим, Ол Кеси, И.К., И., Хаджи-Мурат, И.А-К, Амалатбек д.а.к. энтда бардыла белгили болмагъан псевдонимлери фахмулу джердешибизни) туугъанлы 130 джыл болду.

Журналист, публицист, адабият эмда кинокритик, алим, партия эмда совет, джамагъат къуллукъчу, джазыучу, просветитель Хубийланы Ислам Къарачайны тарихинде, Эресейни адабият хазнасында ёмюрлеге энчи орун алгъанды. Джашау джолу къысха болса да, фахмусуну кючю, билимини теренлиги, джюрегини ётгюрлюгю, джаныны джигерлиги не узун ёмюрге да джюк боллукъ бир джумуш баджартхандыла Хубий улугъа.
20-30-чу джыллада Ислам Къарачайлы Шимал Кавказда, Симферополь, Армавир, Ростов, Ставрополь дегенча джууукъ шахарлада къой, Москвада, Санкт-Петербургда, Парижде басмаланнган белгили журналист, публицист болгъанды. Аллаху Тагъаладан энчи фахму саугъасы болгъан адамны этген ишин, салгъан сокъмагъын не джылла, не джашауда тюрлениуле джабалмайдыла, унутдуралмайдыла. Кёзюу-кёзюую бла джангыдан кёзге тюше, джангыра, джюрек къылланы, сезимлени къозгъай, заманнга, ангыгъа кёре, джангы къууат алыб, джашауда орун айырадыла.
Хубийланы Исламны джашау джолу бла чыгъармачылыкъ ишин кесиме джангыртханымда, бу адам бла джангы таныша тургъанча болдум. Халкъына, къралына керти къуллукъ этген, эте да билген, болумлу джаш, фахмусун, заманын, таза иннетин да джангы джашаугъа, тюзлюкге, тенгликге, ийнанмакълыкъгъа джегиб, джашауун къурманлыкъ этгенди. Биз Исламны чыгъармачылыкъ ишин билгенликге, джашау джолу нечик къыйын, сынаулу болгъанын толу билмейбиз. Ай медет, ол кёзюуде репрессияла кёблени кёмгендиле. Хубий улу да тюшгенди ол тирменнге. Сейири неди десенг, хаман бир терслеуню салгъандыла айыбха, студент джылларында «контрреволюционерлени» къауумунда болгъанды деб. Эки кере тюзлеб, партиягъа да ызына алыб, ишине да къайтарыб, ючюнчюге ёлюм (расстрел) буюргъандыла. Ол заманда да Партияны иннет джорукъларына кёлю бла берилиб болгъанды, «ишчилери» тюз ангыламай эте турадыла быллай затла деб. Уллу тюрлениуледе ууакъ терсликле болмай къалмайдыла, джашау тюзетирикди барын да деб, кёл эте тургъанды кесичалагъа тюрмеде. Ма быллай затла кёргюзедиле адамны ангысыны кючюн, кёлюню теренлигин. Джандетли болсун шейит къарнашыбыз.
Орта окъуучу Хубий улуну джашау джолун аз биледи. Чыгъармачылыкъ ишин да учхара, «ат башындан» билебиз дерчады. Мектеб программада «Хасанны юйленнгени» деген хапары бла «Маяковскийни юсюнден» деген критика статьясын окъуйбуз. Андан тышында, фахму дараджаларын айтханда, биринчи публицистибиз, очерк жанрны тамалын салгъан, орус тилде аламат джазгъан, бютеу Эресейге белгили журналистибиз Къарачайны Белинскийиди, биринчи адабият, кинокритикди дегенча затланы айтырыкъ болурбуз, алай а ол Ислам Къарачайлыны этген ишини бир кесегиди. Кёбюрек билирге излегенлеге бусагъатда билир мадарла бардыла.
Биз а сёзюбюзге къайтайыкъ. Элчи джашчыкъгъа орус гимназияда окъурча мадар, быллай бир билим, болум да, джангы джашаугъа тырмашмакълыкъ да къайдан келе болур деб сейирсинирчады, ата юйюнден хапарлы болмасанг. Хубийланы Абдул-Керимни джашы Ислам 1896-чы джыл хычаман (май) айны 22-де Къарт-Джурт элде туугъанды. Аны атасы Абдул-Керим ол кёзюуге кёре уллу билимли адам болгъанды. Ол орус, араб тиллени тикирал билгенди, элде къагъытчы, тёреде (сюдде) тылмач болуб ишлегенди. Джарлыланы къагъыт, ёкюл джумушларын баджаргъанды. Абдул-Керимни алайлыгъы Эбзеланы Къанаматны юсюнден халкъ джырда да айтылады. Сабийлерин да окъутханды, джарыкълыкъны джолуна салгъанды. Юйюнде асыулу библиотекасы болгъанды. Ислам 5-6 джылында огъуна окъургъа юреннгенди, атасыны онглу тенглери бла къазанлаша, аланы айтханларын эте, эртдеден тюшгенди билимни сокъмагъына. Элде тёртджыллыкъ школну тауусханлай, Ставрополда эркиши гимназиягъа киреди окъургъа. Ол кёзюуде бу тёгерекде андан терен билим берген учреждение болмагъанды дерчады. Билимден тышында гимназияда азатлыкъны сезимлери сингиб болгъанды. Къарачайны биринчи революционери Халилланы Сейит да анда окъугъанды. Исламны да кючлегендиле аллай сезимле. Ол джарлы халкъны баш эркинлиги ючюн кюрешгенлени къауумуна къошулады. Гимназияны 1918-чи джыл бошайды.
Бюгюнлюкде ол окъугъан гимназияны аскер училище (Ставропольское военное лётное училище) этгендиле. Аны къабыргъасында гимназияны бошагъан онглу адамланы тизиминде Хубийланы Ислам да джазылыбды.
Окъугъан заманында тиллеге, адабиятха, тарихге айырыб уллу эс бёледи. Дерсге берилген затла бла къалмай, кёб окъуйду суратлау адабиятны, тарихни, философияны. Ислам Белинскийни, Герценни, Чернышевскийни, Добролюбовну, Некрасовну, башха революцион демократланы, Пушкинни, Лермонтовну, Толстойну джазгъанларын терен ангылайды. Джазгъанларындан Добролюбовну, Лермонтовну, Толстойну айырыб бек сюйгенин таныйбыз. Салтыков-Щедринни сатирасы Исламны эсин кючлейди. Бу джыллада башлайды Ислам Къарачайлы публицистика, журналистика, таб критика ишле джазыб. 1911-чи джыл аны Къарачайны джашаууну юсюнден юч уллу статьясы Парижде чыкъгъан «Мусульманин» деген либерал журналда басмаланады (5-чи бла 24-чю номерлеринде). Журналны 24-чю номеринде чыкъгъан «Сословные недоразумения в Карачае» («Къарачайда тукъум айырыу чюйреликле») деген статьясында 15 джыл бол-
гъан Ислам тукъум айырыу осал адет болгъанын чертеди. Адамла барысы къарнашладыла, биригирге, бир-бирине джан аурутургъа керекдиле, дейди ол. Къарангылыкъда тургъан халкъны джарыкълыкъгъа чыгъарыу, ол осал адетлени къоратыу тау интеллигенцияны сыйлы борчуду, деб джазады. «Мусульманин» журналны ол номеринде басмаланнган «Положение женщины в Карачае» деген статьясында Ислам, къарачай тиширыула къыйналыб джашайдыла, дейди. Аланы къарангы адамла, артыкъсыз да дин къуллукъучула, орусча окъургъа къоймайдыла деб, чертеди онбешджыллыкъ ангыгъа сыйындырыб, сюзюб халкъны джарсыуларын кёлтюралгъан журналист. Быладан сора да кёб статья джазады Хубий улу газетлеге, журналлагъа ол кёзюуде. Элчилени джашау болумларын, инджиулерин керти кёргюзеди.
Тили шатык, ангысы класс кюрешде, хапарлауу ариу журналист кёзге тюшеди. Алай бла, Хубий улу Исламны Советлени саулай Эресей съездине делегат этедиле. 1920-чы – 1921-чи джыллада Къарачайны окрревкомуну къауумунда ишлей тургъанлай, журналистлигин да бардырады. Алий улу Умар бла бирге ол кёзюуде кюрешеди къарачай басма тилни латин харифлеге кёчюрюб да. Дагъыда кёбдю Исламны тюрлю-тюрлю джамагъат джумушлары, алай а чыгъармачылыкъ иши биргесиндеди. Бу адам къайдан табады быллай бир заман, кюч, къарыу дерчады, алай а сабийликден заманын хайырландырыргъа юреннгенинден, джашлыкъдан хар неге эс бёле, терен ангыларгъа тырмашханындан болур. Къара халкъгъа болушлукъгъа амалсыз керекли темаланы ачыкълаб, талай газетде, журналда бирден басмаланады, политехника институтда окъуйду, партия, совет къуллукълада ишлейди, джамагъатны джумушларына къарайды. 1922-чи джыл Хубий улу РКП(б)-ны Къарачай-Черкес обкомуну «Горская беднота» деген газетини редактору болады. 1924-чю джыл Ростовда чыкъгъан «Революция и горец» деген журналны джууаблы секретары болуб ишлейди. Къысхасы бла айтсакъ, кимни да сейирсиндирирчады Хубий улуну джазгъан затлары да, ала басмаланнган журнал, газет къудурет да, аланы географиялары да. «Мусульманин» (Париж), «Коммунист», «Ленинский путь», «Советский Северный Кавказ», «Лава», «На подъёме», «Революция и горец», «Труженница Северного Кавказа», «Известия Советов крайсполкома», «Революция и письменность», «Революция и национальности» (Ростов-на-Дону) журналлада, «Мусульманская газета», «В мире мусульманства» (Санкт-Петербург), «Путь юношества», (Ставрополь), «Терек» (Пятигорск), «Советский юг» (Ростов), «Горская беднота», (Баталпашинск), «Красный Дагестан» (Махачкъала), «Къара халкъ» (Нальчик), «Молот» (Ростов), «Вечерняя Москва» (Москва) дагъыда аны кибик газетледе. Талай джюз материалы таулуланы джашауларыны юсюнден эмда тюрлениулени аманын-игисин айыртыу хапарла. Аны бла бирге орус классиклени, санат къуллукъчуланы Кавказны юсюнден джазгъан чыгъармаларына рецензияла, отзывла, критика статьяла джазады. А.С. Пушкинни, М.Ю. Лермонтовну, Л.Н. Толстойну, А.М. Горькийни, Немирович-Данченкону дагъыда башхаланы чыгъармаларын сюзеди: керти, келишимли джерлерин айтханча, джангылычларын айтхан, таулуланы джашауларын, адеблерин терс кёргюзген джерлерин да бек таб чертеди. Ол чыгъармаланы мектебледе къалай окъургъа, сабийлени эслерин не затлагъа бёлдюрюрге кереклисин да ариу юретеди. Джаш тёлюге билим бериу бла ишленмекликге тырмашдыргъан затлагъа бек къайгъыргъанды Ислам. Ол джыллада Хубий улугъа джетген журналист Шимал Кавказда болмагъанды. Сёз ючюн, «На подъёме» деген журналны ал бетинде хаман джазыучу (постоянные авторы) тизиминде дуниягъа белгили басмаланыучуланы – Ю.Лебединский, В.Маяковский, П. Максимов, В. Ставский, М.Светлов, А. Фадеев, Хубийланы Ислам, Карл Чёрный… Бу тизимде джангыз Ислам Къарачайлы барды Кавказдан. 1931-чи джыл а «Литературная энциклопедия» (джууаблы редактору А. В. Луначарский) Ислам Къарачайлыны чыгъармачылыгъына тыйыншлы багъа береди.
«Исламны сыйы къарачай литературада, басмада ишлегенлени арасында уллу эди. Алайлыгъы сейир тюлдю. Ислам кесича бир тюрлю билимли, сезимли, кёб затны аулагъан, сёзде, ишде да онглу адам эди. Аны бла бир заманда джашагъан белгили поэтледе, джазыучулада, журналистледе Ислам къысха таныш болма-
гъан джокъну орнунда эди саулай Союзда. Къуру ол зат да билдиреди Исламны болумлулугъун», – деб джазады Орусланы Аминат, Ислам Къарачайлыны иги таныгъан, биргесине ишлеген джазыучубуз.
«Адамлыкъ шартлары да джазыучу фахмусундан артха къалмайдыла. Онгсузну, ёксюзню, инджиулюню кереклисине къарамай, болушмай къоймай эди Ислам», – деб эсге тюшюреди Орусланы Аминат. Кимге да болушургъа сюйген инсан болгъанды. Фахмулугъа, билимге тырмашханнга уа бек къууаныб, кереклисине къарагъанды. Чамны, оюнну да бек сюйгенди. Ол джыллада Исламча орус тилде ариу джазгъан, аныча ана тилни билген, сёзле бла «жонглировать» эте билген болмагъанча эди. Юйюнде, юйдегисинде да къалгъан джашауундача болгъанды Ислам. Хурметли баш ие, сюе, ийнакълай билген ата. Юй бийчеси Сафият, тиш дохтур болуб ишлесе да, юй джумушун да баджара, Исламгъа билек болургъа заман табханды. Къызчыгъы Инесса джюрек чырагъы болгъанды. Амма, не келсин, насыбы, джашау юлюшю къыркъ джылында юзюлгенди. Ислам Къарачайлыны джашауу джаш тёлюге юлгюдю. Чыгъармалары адабият хазнабызды.

Ижаланы Фатима.