Хурметли къарнашла, сыйлы эгечле. Къурман Аллах берген рахматланы бириди. Къурманнга деб Аллаху Тагъала буюргъан джорукъда мал кесиу адет Хиджраны экинчи джылында келгенди. Аны къуллукъгъа саналгъанына Къур’ан, Файгъамбарны (гъ.с.) Суннасы, асхабларыны бир аууздан айтыб бегитгенлери (иджма) шагъатлыкъ этедиле. Къурман байрамны сыйлы кюнюнде Аллахны разылыгъын, Аны кечмеклигин табар ючюн деб этилген ишлени эм ашхысы Къурманнга мал кесиудю.

Аны хакъындан (баш магъаналы джумушларыны юслеринден) талай затны къайтарыб эсигизге салайыкъ. Кесигиз билесиз, къурман малны юч кюнню ичинде кесерге болады. Биринчи кюню (Зуль-хиджа айны 10-чу кюню), аны ызындан эки кюн (Зуль-хиджа айны 11-чи бла 12-чи кюнлери).
Къурман этиу кимлеге борчду? Муслиманнга, кеси башына оноуу болгъан (свободный) адамгъа, джолоучулукъда болмай, ол кюнледе элинде, юйюнде болгъан адамлагъа, нисабы болгъаннга (закятын, садакъасын бергенден сора, къайдам, Къурман байрамын этгенден сора да рысхысы ашаргъаджашаргъа джетишген адамлагъа). Къурманны муслиман адам кеси ючюн этеди, акъыл-балыкъ болмагъан сабийлери ючюн этерге борчлу тюлдю. Бир адам бир къой неда эчки кеседи. Ийнек, тюе кесерик болсала, джетеулен ортада кеседиле (Къурманны джети юлюшю барды). Джарлыгъа (къолу джукъагъа) неда джолоучулукъда (бай, джарлы эсе да) болгъан адамлагъа къурман этиу борч тюлдю.
Къурман мал къачан кесилсе тыйыншлыды? Аны заманы (болджалы) байрамны биринчи кюнюнде танг атханлай, десек да, эртден намазны ууахтысы чыкъгъандан сора башланады. Алай а шахарлада эмда уллу элледе (джума намаз, гъаид къылыннган джерледе) гъаид намаздан сора кесиб башлайдыла къурман малларын. Гитче элледе ара межгитден узакъда джашагъанлагъа, айтханыбызча, эртден намаздан сора кесиб башларгъа эркинлик барды.
Къурман малны иеси аны этинден кеси ашаргъа, юйдегисине ашатыргъа, башха адамлланы (бай, джарлы деб къарамай) сыйларгъа, юйдегисине деб артха асыраб къояргъа да эркинди. Ол мадарланы барын да хайырландырыр ючюн, этни ючге юлешген табды. Джарлыгъа, онгсузгъа садакъа халда теджелген юлюш къурман малны этини ючден биринден аз болмазгъа керекди.
Малны кесген сагъатда, амалсыз этиллик затла: малны бойнун тартхан сагъатда «Бисмилляхны» айтыу; 4 затдан бир да къурумаса 3-сюн юздюрюу (ёнгечин, богъурдагъын эмда эки къан тамырыны бирин). Тёртюсю да юзюлсе, эм игиси олду. Малны иеси аны кеси къолу бла кессе игиди (мадары болса).
Къурман малны муслиман адам кесмей, башха китаб ахлуладан бир адам кесгени иги тюлдю, ариу башында сагъынылгъан шартланы (условиелени) барын да тындыргъан болса да. Нек дегенде, Къурман – ол муслиманчылыкъда къуллукъгъа саналады, тюз мал кесгенча болуб къалмай. Экеулен, эслемей, бир-бири малларын, ауушдуруб, кесиб къойсала, уллу хата джокъду, бир-бирине джукъ тёлерге, орнуна салыргъа (возмещать этерге) керек тюлдю. Муслиман адам къурман малны бойнун тартхан сагъатда Аллахны атын айтыб тартыргъа кереклисин биле тургъанлай унутуб къойса, ол малны эти халалгъа саналады. Алай болмай, эсинде тургъанлай, иш этиб «Бисмилляхны» айтмай къойса, ол малны этин ашаргъа болмайды. Бисмилляхха «Аллаху Акбар» деген сёзню къошуу ашхыды, алай а борч тюлдю, малны къыбылагъа айландырыб кесиу да анычады. Аллахха ийнанмагъан (сёз ючюн, атеист) кесген малны этин ашаргъа джарамайды.
Къурман малны кесген сагъатда этерге тыйыншлы болмагъан затла быладыла: дуппукъ бычакъны хайырландырыу; бычыкъны билегенинги малгъа кёргюзюу; кесер джерге сюйреб элтиу, уруб-тюйюб, къыйнау; бойнун тартхан заманда бычакъны омураугъа дери джетдириу, башын юздюрюб алыу, джаны толусу бла чыгъыб бошагъынчы союб башлау.
Къурманнга джарагъан малла къайсыладыла? Аны да эсигизге салайыкъ: къой, эчки, ийнек, тюе (къаллайы да). Къурманнга ат кесерге болмагъанын а билесиз. Халал къыйынынг бла къурамагъан малынг саналмазын да унутмагъыз. Сора къурман малланы хар бири, маллыгъына кёре, джылы келиширге керекди. Сёз ючюн, къойну джылы 1 джылдан, ийнекни эки джылдан, тюени беш джылдан аз болмазгъа керекди.
Къурманнга эм иги, эм ариу малны сайларгъа керекди. Къыяулу малны кесерге джарамагъанын энтда айтайыкъ:
– сокъур (бир кёзю неда экиси да);
– асхакъ (кесерик джерге дери кеси джюрюб баралмагъан);
– рахын, азгъан мал;
– къулагъы, къуйругъу болмагъан мал (юч этиб биринден асламы кетиб эсе).
Къурманнга быллай малланы уа болады кесерге:
– мюйюзсюзню (тюбю бла сынмагъан эсе), нек дегенде, аны ючюн аны маллыгъы кем болмайды;
– бичилген малны;
– кичиу (чесотка) ауурууу болгъанны. Нек десегиз, ол ауруу аны къуру терисине джайылады.
Къурман малны сатыб алгъан сагъатда ол сау мал болуб, артда чарпыб, къурманнга кесерге джарамагъан халгъа тюшюб къалса, иеси бай адам эсе, аны орнуна башханы ауушдурургъа керекди, онгсуз адам болуб, аны орнуна башха мал къураялмазча эсе, къыялу малны кесиб къояргъа анга боллукъду.
Къурманны баш джорукълары:
– къурман малны этин сатаргъа неда хакъ орнуна (в качестве оплаты) берирге джарамайды;
– къурмандан не къадар аслам хайыр (сууаб) алыргъа тырмашыргъа керекди. Ол себебден, кесген малынгы терисин, башын-аягъын да хайыр-
ландырыр мадар бар эсе, атаргъа джарамайды. Чыртда болмаса уа джерге басдырыргъа боллукъду;
– эти кемирилген сюеклени итге берилгенини гюнахы джокъду. Къаны джерге басдырылса тыйыншлыды.
Къурманнга кесилген малны къарын сууу болуб къалса (ай медет, кесгинчи аны иеси ангыламай къалгъаны болуучанды), анга уллулугъуна-гитчелигине кёре оноу этиледи. Сёз ючюн, санчыкълары-зат белгили болуб, джаны ичинде болгъаны ангылашынса, аны да кесерге керекди. Алай болмай, ол гитчечик, къарын суу эсе, айхай да, аны ашаргъа джарарыкъ тюлдю.
Къурман малны терисин не этерге керекди? Аны садакъагъа берирге неда бир джукъ этиб хайырландырыргъа боллукъду.
Ахырында, къурман малны базарда сатхан, алайда огъуна кесиб, джарашдырыб кюрешен къасабчы джашлагъа да айтыр сёзюбюз барды. Аллай джерледе къан, малланы башлары-аякълары, ичлери къалыб кетиб, багушха къатышыб, халек боладыла. Алай этген адамла, аны кёрюб «былай этмегиз» деб айтмагъанла да гюнах аладыла.
Муслиман къарнашла, бу сыйлы, джарыкъ байрамыбызны багушха, кирге, боямагъыз. Ислам дин тазалыкъны дини болгъанын унутмагъыз, марджа!
Мал сатхан джашлагъа тилеб айтабыз, къурман малны багъасын бек кёлтюрмегиз! Алыучулагъа да иги сайлаб, маджалын алыргъа кюрешигиз деб эсгертебиз. Къурман Аллахны разылыгъы ючюн этилген сыйлы къуллукъду. Хабилни къоюну хапарын эсигизге тюшюрюгюз!
Эки дунияда да Аллаху Тагъаланы рахматын табханладан болугъуз. Юйлеригизге, юйдегилеригизге, джууугъугъузгъа-тенгигизге Аллах насыб, ийман байлыкъ берсин!

Басмагъа ЁЗДЕНЛАНЫ Якъуб хазырлагъанды.
Къур’андан аятла, Файгъамбарны (гъ.с.) хадислери басмаланнган газетле анда-мында атылмасынла. Сакъ болугъуз, марджа!