Хар джыл сайын хычаман айны 25-де къралыбызда Филологну кюню белгиленеди. Ол филология илму бла джашауларын байлагъанланы – ВУЗ-лада филология факультетни устазлары бла студентлерини, орус тил бла адабиятдан эмда миллет тил бла адабиятдан устазланы, библиотекалада ишлегенлени, бир тилден бир тилге кёчюрюучюлени (тылмачланы) эмда тюз ана тил бла адабиятны сюйгенлени – санагъат байрамларына саналады.

Кърал чачылгъынчы СССР-де 1989-чу джыл хычаман (май) айны 25-де Филологну кюню биринчи кере Москвада кърал университетни (МГУ) устазлары бла студентлерини башламчылыкълары бла белгиленнген эди. Андан сора, ол адет болуб, джамагъатда орун айыра, терен синге келеди. Андан бери хар джыл сайын байрамланады. Орус джазманы эмда маданиятны байрамыны экинчи кюнюне тюшгени да аны бла байламлы болур, эшта.
Алайды да, барыбыз да билгенден, «филология» эртделеден бери келген эски сёздю, урум тилден «сёзге сюймеклик» деген магъанада келеди. Бир къауум тарихчиле ачыкълагъандан, филология Буруннгу Индия бла Буруннгу Урумда (Грецияда) къуралгъанды. Аны себебли, эм эски, бай тарихли джазмасы болгъан тиллеге урум (грек), латин, санскрит тилле саналадыла. Кеслери да бюгюнлюкде медицина, философия, тарих, филология дагъыда башха илмулада бек хайырландырыладыла. Къайсы бир заманлада да, не тюрлю илму да тилле бла байламлы болгъаны хакъды. Тиллени тинтиу ишлени юсю бла халкъланы да маданиятлары, тарихлери, тин-дин байлыкълары да тинтиледи.
Аланы барын да эсге ала, филологну юсюнден айырыб айтыргъа дурусду. Нек дегенде, бу илмуну джолун сайлагъанланы, ол усталыкъда уруннганланы къайсы бири да тилни ёсдюрюуде, айнытыуда эмда кенг джайыуда тамам хакъ кёллери бла къуллукъ этгенлей тургъандыла. Бюгюнлюкде да бютеу джашауларын анга атаб ашыргъанла кёбдюле.
Бир кесек тарихге къайтайыкъ. Белгилисича, гитче миллетлени тил, адабият, маданият байлыкълары эм алгъа окъуу системаны кючю бла сакъланадыла. Бизни миллетибизде да филология илмуну джолунда уллу джетишимле этгенлени, къара халкъгъа акъ сёзню сингдиргенлени, аны айныууна къыйынларын къошханланы, халкъына ёмюрлюкге джарыкъ ыз къойгъанланы, тарихде атлары джазылгъанланы, билим бериуде мингле бла тёлюлени юретген устазланы атларын бюгюн сагъыныргъа дурусду барыбызгъа да. Сёз ючюн, биринчи къарачай алфавитни къурагъан Алийланы Умардан башлаб, аны атын джюрютген университетни филология факультетини бюгюннгю студентлерине дери, бир ёмюрден аслам заманны ичинде бу санагъатда уруннганланы джюзле бла санаргъа боллукъбуз. Уллу Ата джурт къазауатны джылларына дери устазла хазырлагъан ишчи факультетде кёб къарачай къыз эмда джаш, билим алыб, школлада устазлыкъ этгендиле.
Къралны миллет политикасыны хакъындан миллет тиллени айнытыу иш да окъуу системаны тыйыншлы джолгъа салыудан башланады. Къарачай эмда Черкес областланы миллет школларына устазла керек болгъаны амалтын, РСФСР-ни Къарачай автоном областда Комиссарланы миллет советини бегими бла, 1938-чи джылны аууз-герги (октябрь) айында Микоян-Шахарда (Къарачай шахар) экиджыллыкъ устаз институт ачылгъанды. Аны тамалында 1940-чы джылны къыр-
къаууз (сентябрь) айында Къарачай-Черкес кърал педагогика институт къуралады.
Баш школ джангы айныб башлагъан кёзюуде, деменгили тамал салыннгынчы, ай медет, Уллу Ата джурт къазауат башланыб къалады. Микоян-Шахар 1942-чи джыл къанлы джауну оккупациясына тюшгени амалтын, Къарачай-Черкес кърал педагогика институтну джабаргъа керек болады. Аны экинчи кере джабылыуу къарачай миллетни сюргюннге тюшгени бла байламлыды. Терслиги болмагъан миллетни джурту-джери да, харакети-хазнасы да, джангы аякъ юсюне сюелген окъуу къаласы да бошуна къаладыла, кеси уа аяусуз, белгисиз джазыугъа сюрюлюб, къум тюзлеге ашырылады. Институтну ол кёзюулеге джыйылгъан хазнасын – окъууметодика материалланы, иги кесек фонду болгъан библиотеканы, окъуу системаны башха ууакъ тутурукъларын – хазна джугъу къалмай, тюб этиб, Пятигорскедеги педагогика институтха джибередиле.
Белгилисича, репрессияланы заманында къарачай миллет бла бирге, бир тукъум бир терсликлери болмагъанлай, талай халкъ да кёб къыйынлыкъла чекгендиле. Кёчгюнчюлюкню кёзюуюнде бир-бир юйдегиле миллетни тёлюден тёлюге кёче келген маданият шартларын багъалатыб тутаргъа бек къыйын хыйсаблада сакъларгъа кюрешгендиле. Миллет энчиликни белгилеген багъалы хазналарындан биргесине алалгъан да сюргюнню биринчи джылларында, джанларын сау къалдырыр ючюн, аланы ашарыкъгъа ауушдурургъа амалсыз керек болуб, ай медет, алай бла, джукъ да сакъланмай къалгъанды. Кёчгюнчюлюкню къыйынлыгъындан миллет хазнабыз, тин-дин байлыгъыбыз, маданиятыбыз, адабиятыбыз да кючлю джарсыгъандыла. Киши джерледе кёчгюнчю миллетлени тиллерин планнга тюшюрюу окъуу системаны тамадаларыны эслеринде да болмагъанды, аны амалтын сюргюннге тюшген миллетлени сабийлери кеси тиллеринде окъургъа мадар табмагъандыла. Тил, адабият, маданият шартла артына кетиб, таркъая, тас бола тебрейдиле. «Тюзню ётмеги тюзде къалмаз» дегенлей, тюзлюк орнуна къайтыб, миллетибиз да тау Джуртуна къайтады.
1957-чи джыл, къарачай миллет кеси джерине къайтхандан сора, кърал педагогика институт джангыдан ишлеб башлайды. Эм алгъа окъуу система джарашдырылгъанды. Кафедраны тамалын къурагъан – аны керекли окъуу материал бла, китабла бла баджаргъан – окъуу процессни «чархын бургъан» сёзсюз да, эм къыйын, эм джууаблы иш болгъанды. Алай а кеси тилибизде илму-окъуу системаны джарашдырыуну ишин сюйюб башлагъан миллетни ашхы уланлары – филология илмуланы доктору, профессор Алийланы Баблашны джашы Умар, филология илмуланы доктору, профессор Хабичланы Магомет, филология илмуланы кандидатлары, доцентле Орусбийланы Ибрахим, Акъбайланы Шакъман, Хубийланы Магомет, Хаджилаланы Хаджи-Мурат, тарих илмуланы кандидаты, профессор Лайпанланы Къазий дагъыда башхала – магъаналы ишни тамалын саладыла. Алийланы Баблашны джашы Умарны башчылыгъы бла, ол хазырлагъан китабланы, окъуу материалланы болушлукълары бла башланнганды Къарачайда, Малкъарда да миллет кафедраланы ишлери. Ол кеси Малкъарда ишлегенликге, къарачай филологияны джарсыуларына къуру да джан аурутханлай, болушханлай тургъанды. Аны болушлугъу бла алимлерибиз уллу илму аралыкълада – Москвада, Бакуда аспирантуралада – окъуб, кандидат, доктор диссертацияларын да джакълагъандыла.
Къысха заманны ичинде алимле къарачай-малкъар тилни грамматикасыны бёлюмлерин бирем-бирем тинтедиле. Кёб турмай, малкъар алимлени тинтиулери бла бирге хазыр материалла 1966-чы джыл Нальчикде Н.А. Баскаковну редакциясы бла чыкъгъан академия грамматиканы тамалын къурайдыла. Алимле 1976-чы джыл аллай грамматиканы орус тилде чыкъгъан тюрлюсюню тамалын да къурайдыла. Алай бла, белгили алимлерибиз баш школну миллет окъуу системасын илму дараджагъа чыгъарадыла. Аны бла да къалмай, школ окъуу системаны миллет бёлюмюню джумушларын да тыйыншлы дараджада баджаргъандыла.
Филология институтну къарачай эмда ногъай бёлюмюнде окъуб чыкъгъанланы араларында белгили адамла, джазыучула, поэтле, фахмулу алимле, устазла, журналистле бардыла. Джашауларын китаб, газет чыгъарыугъа бергенлени, поэтле бла джазыучуланы, билим бериуге уллу къыйынларын къошхан алимлерибизни атларын да унутмагъанбыз. Ала: Акачыланы Софья, Лепшокъланы Хасан, Семенланы Азрет, Айбазланы Дагерман, Блимгъотланы Мунир, Акъбайланы Азрет, Аппаланы Билял, Батчаланы Мусса, Къобанланы Ахмат, Чотчаланы Магомет, Сылпагъарланы Кулина, Джанибекланы Сосланбек, Хубийланы Назир, Шаманланы Медиха, Лайпанланы Рашид, Байчораланы Сослан, Хубийланы Кларисса, Батчаланы АлиМурат, Джазаланы Балуа, Созарукъланы Норий дагъыда кёбле (джандетли болсуна). Бюгюнлюкде да атлары кенгнге белгили филологла: Батчаланы Альберт, Акъбайланы Халимат, Акъбайланы Харун, Байрамукъланы Фатима, Лепшокъланы Хусеин, Мамчуланы Дина, Чотчаланы Ахмат, Семенланы Аминат, Джанкёзланы Марина, Доюнланы Абдурахман, Какушланы Хусей, Мамаланы Фатима, Хубийланы Алий, Хубийланы Мариям, Тотуркъулланы Къазий-Мухаммат, Эриккенланы Фатимат дагъыда башхала.
Бюгюнлюкде филология институтда Тамбийланы Маринаны башчылыгъы бла устазла – профессор Алийланы Тамара, доцент Хапаланы Светлана, доцент Биджиланы Сульфруз, доцент Ёртенланы Эльза, тамада устаз Магулаланы Фарида дагъыда башхала – башында айтылгъан алимлени иннетлери бла, джорукълары бла ишлегенлери хакъды. Кафедра тюрлю-тюрлю темалагъа аталгъан илму конференцияла бардыргъанлай турады джыл сайын. Аланы асламысы кафедраны тамалын салгъан алимлени сыйларына аталыучандыла. Миллет окъуу система школлада иги ишлесе, тил унутулмазлыгъы, алай эсе уа, миллетибиз тас болмазлыгъы хакъды. Кафедраны устазлары, школлагъа дерс китабла, окъуу болушлукъла, сёзлюкле, программала джарашдырыб, къолларындан келгенни аямайдыла. Ма, алай уллуду къарачай филологланы къыйынлары бу ишде. Аны чертгенибиз, бу усталыкъны сайлагъанла тилни, джазманы терен сакълагъан, миллетине, халкъына да толу къуллукъ этген адамладыла. Аланы хар бирини не аз да джетишимлери да джуртубузну-миллетибизни, тилибизни-тинибизни бек сюйгенлерини кючюнденди десек, джангыллыкъ тюлбюз.
Алайды да, санагъат байрамлары бла алгъышлай, къайсы бирине да саулукъ, насыб, узакъ ёмюр теджейбиз. Ала мындан ары да тилни сакълауда джангы джетишимле этерикдиле деб ышанабыз.

БАТЧАЛАНЫ Фатима.