Школда окъугъан джылларыбызда, башхача айтсам, джаш заманыбызда, назмучукъла, хапарчыкъла джазаргъа барыбыз да ёчбюз. Нек болады алай? Джашлыкъ терен сагъыш этерге сюймейди: хар не да аны къолундан келликча алай кёрюнеди кёзюне. Кертисин алыб къарасакъ а, алай тюлдю. Биз этген затны, уллула джаратмай, кеслерича иги баджарыучандыла.

Школда окъугъан заманымда, тогъузунчу, онунчу классда окъуй болур эдим, классда джашла кёб эдиле, аланы арасында тёртеуленми, бешеуленми, аны тюзюн айталлыкъ тюлме, назмучукъла джазаргъа тырмашыучан эдик. Аны да, кесибизни ана тилибизде тюл, орус тилде. Джазгъан затлабызны бир-бирибизге кёргюзюучен эдик. Билмейме, бир-бирибизни кёлюбюзню къалдырыргъа излей болмаз эдик да, къара махтауну бериб, бизнича аламат джазгъан джокъду деб, башыбызны ёрге тутуб, джюрюучен эдик. Джангылгъаныбызны мен артда билдим.
«Молодой ленинец» деб Ставрополь шахарда крайны джаш тёлюсюне аталгъан газет чыгъа эди. Анда, айхай да, асламысына джаш тёлюню – комсомолчуланы – юсюнден хапар айтылыучан эди. Анда-санда дегенча, назмуланы да басмалаучан эди газет. Орус тилде джазылгъан назмуларымы арасында бир назмуну айырыб, газетге джиберген эдим. Джиберирни аллы бла уа «поэт» тенглериме кёргюзген эдим. Бары да, тиллешгенча, иги назмуду деген эдиле. Назмумда къралыбызгъа махтау бере эдим.
Назмуму газетге джибергенден сора, ыйыкъда юч кере чыгъа болур эди дейме, хар номерин алыб, назмуму басмалагъан болурла деб, къараб турдум. Эки-юч ыйыкъ ётген болур эди, почтальон меннге бир конвертни берди. Конвертни башында: «Молодой ленинец» деб джазылыб тура эди. Аны ачдым да, ичиндегин алдым да окъудум. «Къралыбызгъа сый-махтау бергенинги иги этесе, алай а орус тилни иги билмегенинг амалтын аны джетишимлерин тыйыншлысыча суратлаялмай къойгъанса. Мындан ары джазаргъа муратлы эсенг, назмуларынгы ана тилингде джазаргъа кюреш», – деб, джууаб бериб тура эди газетни къуллукъчусу. Назмуну уа, тенглерим окъугъан бла къалмай, орус тилден дерслени бардыргъан устазгъа да кёргюзген эдим. «Иги назмуду» деб къойгъан эди. Школгъа келгенимде, «Молодой ленинец» газетни къуллукъчусу меннге джиберген джууабны тенглериме, устазгъа да кёргюздюм. «Назмунг бир дуппукъну къолуна тюшген болур эди да, ол джукъ ангыламай, сеннге табсыз джууабны бериб къойгъанды», – дедиле бары да. Не этерик эдим, мыдах болдум да, джазгъанымы къояр оноугъа кирдим.
Уллу, гитче хапарчыкъмы болады, элге терк огъуна джайылыб къалыучанды. «Молодой ленинец» газетни къуллукъчусуну меннге джиберген джаууабы, билмейме аны ким джайгъанын, джайылыб къалгъан эди. Мени кёлюме келген бла, сёз орус тилден окъутхан устаздан чыкъгъан болур эди, ол кюн сайын дегенча, школну къатында тюкен бар эди да, ары кириб, керекли затларын алыб туруучан эди. Тюкенни тамадасы уа, Дибирланы Магометни джашы Шамиль эди. Махачкъалада 1958-чи джыл сатыу-алыу техникумну бошаб келиб, ишге тюкеннге джарашхан эди. «Ленинни байрагъы» газетде назмулары, статьялары чыгъыб туруучан эдиле. Кюнлени биринде мен тюкеннге кириб къалдым. Мени кёргенинде, ышарды. «Бетимде бир зат кёрюбмю ышарады экен» деген сагъыш мени къайгъылы этди. Къызаргъан болур эдим да, ол:
– Сени кёргениме къууаныб ышарама, – деди. – Назмула джазгъан хапарынг барды. Окъургъа излеген эдим. Кёргюзаллыкъмыса? – деб сорду. Назмучукъла джазгъан тефтерим, «Молодой ленинец» газетни къуллукъчусу берген джууаб да сумкамда айланыучан эдиле.
– Кёргюзейим, – дедим. – Алай а мындан ары джазмазгъа деб турама: фахмусузма.
– Алай бегитиб да къойма, – деди Дибир улу. – Биринчи атламы кимни да джетишимли болуб бармайды. «Молодой ленинец» газетге джиберген назмунгу да, аны къуллукъчусу берген джууабны да меннге бир кёргюз...
Не этерик эдим, кесимден уллуну айтханындан чыгъалмадым да, экисин да бердим. Эм алгъа назмуну, артдан джууабны окъуду.
– Кёлюнг къалмасын, – деди кёзюме къарай. – Газетни къуллукъчусу, ким эсе да, тюз джууаб бергенди сеннге. Сен орус тилде джазыб, орус поэзиягъа джангы зат къошаллыкъ тюлсе. А. Пушкинден, М. Лермонтовдан, С. Есенинден дагъыда башха орус поэтледен онгулу болургъамы излейсе? Болаллыкъ тюлсе. Ала дуниягъа белгили поэтледиле. Къарачай поэзия джаш поэзияды. Онглу поэтлерибизни бир къаууму Уллу Ата джурт къазауатны джылларында джан бергенди. Бусагъатда барыбыз да, ана тилибизде джазыб, къарачай поэзияны мийик дараджалы этерге керекбиз. Орус тилде джазгъанынгы къой да, ана тилибизде джаз. Аны да, джазмай болмайма, джашауум ансыз джокъду, дей эсенг.
– Мен къарачай тилни иги билмейме. Орта Азия бла Къазахстанда орус школда окъугъанма, – дедим, тамам кёлюм бла мыдахлана.
– Билмейме деб, джазгъанынгы къойма. Къойсанг, сен поэзияны сюйген, анга толусу бла берилген адам тюлсе. Мындан ары къарачай тилде джазаргъа кюреш. Халатла джиберсенг, тюзете турурма. Къарачай тилде джазылгъан китабланы барын да окъуй тур. Орусча сагъыш этмей, къарачайча сагъыш этерге кюреш. Мен сеннге бир иш берейим. Ол да неди десенг, къара суучукъну юсюнден бир назмучукъ джаз да, келтир меннге. Аны да уялмай келтир. Анасындан туугъанлай ким да болгъанны билиб бармайды. Кюнден кюннге сынам ала, юрене барады. Мен айтханны этерик эсенг, мен сени устазынг болайым. Бара-баргъан заманда, ким биледи, устазынгдан эсе, онглу болуб кетерге болурса. Бюгюнлюкде уа мени болушлугъум сеннге керек болуб турады.
Сюйсем, сюймесем да, мен Дибир улуну айтханын этерге керек болдум. Джазайым деб олтурсам, сёзлени къалай джазыллыкъларын билмей, тохтайма да къалама. Артыкъ да бек «къ» бла «гъ» харифлени бир-бирлеринден айыралмай къыйналама. Биринчи орус тилде джазыб, артдан къарачай тилге кёчюреме. Алай бла, эки кюнню кюрешеме да, ана тилибизде тёрт строфадан къуралгъан бир назмуну ючюнчю кюн элтеме да, устазыма узатама.
– Эки кюнню ичине бир назмуму джазгъанса? – деб сорду, бетиме къарай.
– Тюзюн айтыргъа керекме да сеннге? – деб сордум.
– Тюзюн айтмасанг, экибиз келиширик тюлбюз. Мен алдагъанны сюймейме. Уялмай, тартынмай, тюзюн айт да къой...
– Олсагъатда да айтхан эдим, бусагъатда да айтама: къарачай тилни билмегеним меннге уллу джарсыу болады. Муну да, чынг алгъа орус тилде джазыб, артдан кесибизни тилибизге кёчюрюрге кюрешгенме. Окъусанг, кёрлюксе къаллай бир халаты болгъанын...
Ашыкъ-бушукъ этмей, эсин ийиб окъуду назмуму. Окъуб бошагъанындан сора:
– Бир куплетинг, артыкъды, – деди. – Аны текстден алыб атабыз. Юч куплетинг къалады. Халатлары бир да кёбдюле. Назмуну магъанасы барды. Алай а аны талай джерин тюрлендирирге тыйыншлыды. Разы эсенг, кесинг къараб тургъанлай, бир къауум керексиз сёзлеринги атыб, аланы орунларына керекли сёзлени салайым. Назмуну сёзлери тюрленнгенликге, магъанасы тюрленмей, тургъаныча турлукъду. Разымыса алай этсем?
– Энди сен мени устазымса, – дедим мен. – Сохтасы устазны айтханын этерге керекди.
Къагъыт да, ручка да алыб, ичинден бир затланы мурулдагъан бла къалмай, бармакълары бла джиклени санай, беш минут да озгъан болмаз эди, джазыб бошады да, окъуду назмуну. Окъуб бошагъандан сора, бетиме къарады да:
– Назмунгу джаратамыса? – деб сорду.
– Джаратама, – дедим. – Алай а бу сёзле меникиле тюлдюле, ала сеникиледиле…
Асыры уялгъандан бетими къызаргъанын эслеген болур эди да, джылы ышара:
– Уялма, – деди. – Биз барыбыз да ол джолну ётгенбиз: эм алгъа устаздан болушлукъ табабыз, юренсек, кесибизни джолубуз бла барабыз. Устазы болмагъан джетишимли болаллыкъ тюлдю. Ол кесини гитче къазанчыгъында «къайнаб» турлукъду да, ёсмей къаллыкъды. «Уллу къазанда къайнагъан эт чий къалмаз» деген айтыуну эшитгенсе да? Эшитгенсе.

Акъ чепкенчиги къалтырай,
Мынчакълары джылтырай,
Чокъуракъ сууучукъ джырлайды,
Ишчи халкъны сыйлайды.

Ол энишге эннгинчи,
Къобаннга тюбегинчи,
«Гитче бармакъ да асыуду»
Деген кибик бир сууду.

Джарайды кёб инсаннга,
Кюн джарагъанча джаннга.
Халкъгъа ма ол кёзлеулей,
Джараргъа турама термилгенлей.

Арадан эки ыйыкъ да ётген болмаз эди, «Ленинни байрагъы» газетни адабият бетинде «Кёзлеу суучукъ» деген ат бла, мени тукъумум, атым да салыныб, назмучукъ басмаланыб тура эди. Къууандым, башым кёкге джетгенча болдум. Сагъыш-зат эте турмай, газетни да къолума алыб, башымы тюкен таба атдым. Бетими къууанч басыб тургъанын, къолумда да газетни кёрюб, мен джукъ айтхынчы, ауузума чаба, Дибир улу:
– Не, назмунг газетде чыгъыбмы турады? – деб сорду, бети джарый. – Къайда, бери бир узат. Къалай берген эселе да бир кёрейим – деди да, газетни къолуна алыб, «мени» назмуму излеб табды. Окъуб бошагъандан coра:
– Джугъуна тиймегендиле, сен къалай ашыргъан эсенг, алай басмалагъандыла. Энди джазарыкъ назмуларынг мындан эсе иги болургъа керекдиле, – деди да, къолуму тутуб, биринчи атламым бла алгъышлады.
Ол кёзюуде, мен мурат этген бла, «Ленинни байрагъы» газетни адабият бетинде мени назмумдан иги болмагъанча кёрюннген эди меннге...
Джылла оздула. Анда-санда дегенча, «Акъ бутакъчыкъ» деген биринчи китабчыгъымы, ол а 1970-чи джыл чыкъгъан эди, къолума алыб, бетлерин окъуб чыкъсам, «бу назмучукъланы менми джазгъанма?» деб, кеси кесиме соруу бериученме. Китабчыкъны ичинде тёрт-беш иги назму болур, къалгъанлары уа терен магъаналары болмагъан, учхара джазылгъан затладыла. «Кёзлеу суучукъ» деген назмум да аланы бириди. Бусагъатда кёлюме келген бла мен ол назмучукъну китабчыгъымда назмучукълагъа къошхан къой, газетге да берлик тюл эдим. Дибир улу биле эди, назмучукъ къарыусуз болгъанын. Алай а, мени поэзияны джолундан сууутуб къоймайым деб, анда-мында сёзлерин тюрлендириб, газетге джибер деб айтхан эди. Шамиль бир да фахмулу адам эди. Орус тилни да иги биле эди. Мени къарачайча джазаргъа юретир ючюн, ол тюрлю-тюрлю мадарла къурай эди. Сёз ючюн, юйлерибиз бир-бирлеринден узакъ тюл эдиле да, мен ингир сайын Дибирлагъа барыб, кече арасына дери туруучан эдим. Кече арасына дери нек тура эдим? Шамиль къарачай тилде чыкъгъан проза, назму китабланы окъуб, мен да тынгылаб туруучан эдим. Бир-бирде изложение да джаздырта эди. Сёз ючюн, Аппаланы Хасанны «Къара кюбюр», Къобанланы Дагирни «Таулада таууш» деген китабларындан юзюклени алыб, изложение джаздыргъан бла къалмай, диктант да джаздырыучан эди. Къарачай тилде джазаргъа, окъургъа юреннгенимде, мындан ары кеси кесинге устаз болурча дараджагъа джетгенсе деб, джаздырыу ишлени къойгъан эди. Поэзияны юсюнден а тохтаусуз сёлешгенлей тура эди.
Мен онбиринчи классны бошаб, «Джёгетей» совхозда къара ишчи болуб ишлеген заманымда да тюбешгенлей тура эдим Шамиль бла. Кюнлени биринде экибиз да ушакъ эте тургъанлайыбызгъа, сёзюн бёлюб, иги кесек заманны тынгылаб турду да:
– Билемисе, Расул Гамзатовну онглу поэт не ючюн болгъанын? – деб сорду. – Ол керти да фахмулу поэтди – деди. – Алай а аны фахмусун ёсдюрюрге Москвада СССР-ни Джазыучуларыны союзуну Горький атлы литература институту уллу себеблик этгенди. Институтда окъумай, Дагъыстанда джашаб турса, аллай онглу поэт боллукъ тюл эди. Башхача айтсам, гитче къазанчыгъында «къайнаб» турлукъ эди. Москвада уа, аны онглу профессорла окъутхан бла къалмай, ол онглу поэтлени семинарларына да джюрюб тургъанды. Школдан сора хирург болургъа излейме деген эдинг, бир кере. Иги усталыкъды. Алай а сен хирург болсанг да, джазгъанынгы къоярыкъ тюлсе: джазыу иш сени къанынга сингиб бошагъанды. Кесинге тынчлыкъ къуру поэзияда табарыкъса. Ол себебден, мени айтханымы этсенг, Москвада литература институтха кирирге кюреш. Анга кирген тынч тюлдю: эм алгъа творчество конкурсну ётерге керексе. Аны ётюб бошасанг, экзаменле берликсе. Ол себебден, чыгъармачылыкъ ишге мындан ары толусу бла берил. Къарачай-Черкес область джазыучуланы союзуну
джууаблы секретары Байрамукъланы Башчыны къызы Халимат болгъанын билесе да, ол Москвада экиджыллыкъ баш литература курсланы бошагъан бла къалмай, литература институтну да заочно бошагъанды. Джаш джазыучулагъа уллу эс бёледи. Кесинги фахмулу поэтча кёргюзтсенг, окъургъа ары джибериб да къояргъа боллукъду. Ол джибермесе, анда къагъытларынгы киши аллыкъ тюлдю. Мен кёлюме келгенни айтдым. Андан ары кесинг не этеригинги юсюнден сагъыш эт. Фахмунг а барды…
Дибирланы Шамиль, фахмулу поэт болгъан бла къалмай, уллу адамлыгъы болгъан джаш эди. Мен аны бла тюбешген заманда анга 25-26 джыл болгъан болур эди. Аны орнуна башха адам болса, сени къайгъынг меннге неге керекди деб, мени сансыз этиб къояргъа боллукъ эди. Менде фахмуну бир гитче джилтинчигин эслеген болур эди да, ата-ана сабийин джюрютюрге юретгенча, къалай джазаргъа керекли болгъаныны джолун кёргюзюб, мени юретиб турду. «Назмуларынг да халинге ушаргъа керекдиле. Ала бир-бирлерине ушамасала, сени поэтнича, адамныча халкъ сыйынгы кёрлюк тюлдю» деген сёзлери ма бюгюн-бюгече да эсимде турадыла. Москвада литература институтха киргеними эшитгенинде, мен анга тюбегинчи, ол меннге тюбеб, къучакълагъан да этиб, алгъышлагъан эди.
Шамилни фахмулу поэт болгъанына шагъатлыкъ этген тёрттизгин бир назмусун юлгюге келтирейим:

Аууш ючюн сермешиуде окъ тийиб,
Таулу кирди къаяны дорбунуна.
Къуш, алайын джокъламазча джау, сезиб,
Эрлай къонду дорбунну тар джолуна.

Бу назмугъа сёз табхан къыйынды.
Дибир улу талай китабны автору эди. Назмуларын орус тилге да кёчюрюучен эдиле. Къарачай джазыучуланы арасында сабийлеге аталгъан назмуланы ол джазыб башлагъан эди. «Джигер къызчыкъ» деген китабчыгъын сабийле, тамада къауум да бек джаратхан эдиле.
Назму джазыу, поэзия дегенлигимди, шынгкъартха бек ушайды. Шынгкъартха тохтаусуз отунла атыб турмасанг, ол джукъланыб къалыучанды. Поэзия бла кюрешгеннге кече-кюн да тынчлыкъ джокъду. Бир-бирде джолда бара тургъанлайынга огъуна назмула джаза бараса. Аны къой, кече тюшюнгде да назму джазыучанса. Тынч иш тюлдю, бир да джууаблы ишди. Джазыучуну, поэтни неден да хапары болургъа тыйыншлыды. Алайсыз сени джазгъанынгы киши да джаратырыкъ тюлдю…
* * *
Джашау дегенинг бир да тахсалы затды. Бюгюн менден насыблы болмаз деб, къууаныб, джашай тургъанлайынга, тамбласында сен ёмюрде сакълаб турмагъан бир джарсыуну-къыйынлыкъны сеннге теджеб, бютеу ашхы заманынгы унутдуруб къояргъа болдукъду. Дибир улу, да кёб башлы юйдегини атасы болуб, насыб-
лы джашай эди. Алай а, башында айтханыбызча, джарсыула бир-бири ызларындан аны джокълаб, джюрек ауруулу этиб, тюгел 63 джыл толгъунчу аны джашауун юзген эдиле 1999-чу джыл. Тамам «бишиб», фахмусу ачылыб тургъан заманда джашаудан айырылгъан эди. Алай болмаса, ким да джаратырча, сюйюб окъурча чыгъармала джазарыкъ эди.

Къобанланы Махмут.