Тёбен Мараны орта школуну арбазында музыка согъулады, омакъ кийиннген сабийле сафха тизилгендиле. Шиндикледе элчи джамагъат эмда республиканы джер-джеринден келген адамла олтурадыла. Чууакъ кёкден кюнню алтын таякълары «хош келдигиз» дегенча къарайдыла. Бир кесекден марал джангурчукъ себелей келиб, дагъыда сокъураннганча этиб, тохтайды. Хауаны тазалыгъы, табигъатны ариулугъу джюрегинге балхам болуб джагъыладыла.

Бюгюн былайда Къочхарланы Матайны джашы Сейитбийни 100-джыллыгъына аталгъан эсгериу тюбешиу болады. Ол, сюргюнден юйдегиси бла туугъан джуртуна къайтхандан сора, ата-баба элине тюшюб, чегетни къойнунда орналгъан джашил талада юй ишлеб, джашаб тебрейди.
Кёб бармай Тёбен Мараны школунда урунуудан дерс бериб башлайды. Къолу неге да уста болгъаны себебли, школну ишлеуге аны директору кеси бла эки къарнашдан туугъан Къочхарланы Маулени къызы Марзият бла уллу юлюш къошады. Аны мастерскою бюгюн да школда сакъланыб турады.
– Мен Сейитбийни бек иги таный эдим, – деди элни эмда Къарачай районну белгили, сыйлы адамларыны бири Хайыркъызланы Рамазан. – Ол джашауда иги ыз къойгъанды, ёсюб келген тёлюлеге урунуудан билим берген бла бирге ариу халиге, ишленмекликге, чалкъы чалыргъа, дырын джыяргъа, адамлыкъ этерге юретгенди. Аны бла бирге ашхы юйдеги да ёсдюргенди.
Алайды, Сейитбий, джай сайын сабийледен джыйын къураб, чалкъы чалыб, совхоз маллагъа бичен этиб тургъанды. Аны джыйынына сохтала бир-бири алларына чабыб баргъандыла, нек десенг, аны джыйыны алчыланы сафларында болгъанды, сабийле чыныгъыргъа юреннген бла бирге къыйынларын да толусу бла табхандыла.
Алтын къоллу Сейитбий элде кимге да болушургъа хазыр болгъанды: кимини терезесин, кимини эшигин салыргъа, кимини юйюню башын джабаргъа къарагъанды. Ол заманлада мамматлыкъ деб, адамла бир-бирине болушургъа ёч болгъандыла. Адамлада уллу кёллюлюк, сансызлыкъ дегенча шартла азыракъ тюбегендиле.
Сейитбий юй бийчеси Кулий бла юч джаш бла тёрт къызны ёсдюргенди. Аланы уллу джашлары Джашарбек республикада белгили адамланы бириди – «Къарачай – алан халкъ» джамагъат бирлешликни ара советини къурамындады, «Мара» ассоциацияны советини председателиди. Уллу кърал къуллукълада ишлеб, кёб тюрлю саугъагъа ие болгъанды, белгили меценатды. Экинчи джашлары Казбек белгили спортчу, талай кере Эресейни эмда Европаны эркин тутушдан чемпиону болгъанды. Аны бла бирге ол да, тамада къарнашыча, меценат болгъанды. Ай медет, ол замансызлай дуниядан кетгенди. Къарачай шахарда Казбек тамалын салгъан спорт къалада джаш адамла, спорт бла кюрешиб, уллу джетишимле этедиле.
Алайды да, Казбекни аты Къарачай-Черкесияны спорт бла байламлы тарихине алтын харифле бла джазылгъанды.
Сейитбий бла Кулийни биринчи туудукълары, уллу къызлары Лиданы джашы, Къушджетерланы Асхатны джашы Спартак, кёб заманны Къарачай районну администрациясыны башчысы болуб тургъанды, бёлек заманны мындан алгъа аны Къарачай шахар округну мэри этиб салгъандыла.
– Сейитбий къарнашым кеси иги адам болгъаны бла бирге, аламат юйдеги да ёсдюргенди, – деди Къочхарланы Маджит, 90 джыл болгъан таулу киши. – Аны уллу джашы Джашарбек 30 джылдан аслам заманны Къарачай шахарда «Водоканал» предприятиеге башчылыкъ этиб тургъанды. Энди ол къуллукъгъа аны джашы Ислам салыннганды.
Сёлешгенле бла маданият программа бир-бирлерин ауушдурадыла. Сохтала орусча, къарачайча да назмула айтадыла, аланы ичлеринде Мара элге аталгъан назмула да бардыла, джырла джарланадыла. Огъары Мараны школуну «Мара» ансамбли да бюгюн былайдады. Субай, ариу къызла сюзюлюб тепсейдиле, джыйылгъан миллет, джаратханларын билдире, къызыу харс урады.
– Мени атам бла Сейитбий, къарнашла болгъанлары бла къалмай, татлы тенгле да болгъандыла, – деди Шимал Кавказ кърал академияны ректору Къочхарланы Махарны джашы Руслан. – Мен атамдан кёб кере эшитгенме, Сейитбийни асыулу эмда деменгили адам болгъанын. Ол затха бюгюн былайда бардырылгъан джыйылыу да толу шагъатлыкъды. Ашхы адам, миллетге джарагъан юйдегини да ёсдюрюб, халкъына саугъа этиб кетгенди. Миллетибизге акъыллы, фахмулу адамла кёб туусунла. Саныбыз ёссюн, кёб болайыкъ…
Руслан школгъа принтер берди. Андан сора да болдула сёлешгенле.
– Сейитбийни атасы Матайны да барды халкъда уллу къыйыны, – деди «Къарачай» газетни баш редактору Къоркъмазланы Салима. – Уллу Ата джурт къазауатны кёзюуюнде немчала бизни областха киргенлеринде, Семенланы Джырчы Исмаилны ызындан тюшгендиле. Аны иги кесек заманны Матай кесини тирменинде букъдургъанды. Алай бла, джаула аны туталмай къалгъандыла. Сейитбийни атасы Матай да аллай джигит эмда миллетин сюйген, къралына кертилик танытхан адам болгъанды.
Салима, устазлагъа, сабийлеге да бюсюреу этиб, мындан ары да джетишимле теджеб, «Къарачай» газетни хычаман (май) айны 3-сю бла 9-на аталгъан байрам номерлерин да саугъа этди.
– Иги болгъан бек игиди, – деди КъЧР-ни халкъ поэти Мамчуланы Дина. – Сабийле, кёремисиз, 100 джылны мындан алгъа туугъан адамны миллет, унутмай, бюгюн атын сый бла сагъынады. Нек? Сейитбий джашауда ашхы ыз къойгъанды, иги адам болгъанды, элин, миллетин да сюйгенди. Сиз да иги болургъа тырмашыгъыз. Ана тилигизге уллу кёллю болмагъыз, Аллах сизни къарачайлыла этиб джаратханын унутмагъыз. Игиле, ашхыла болургъа тырмашыгъыз.
Дина «Быть добру», «Къарча» деген китабларын школгъа саугъа этди.
Тёбен Марада кёб заманны школну директору эмда эл Советни председатели болуб ишлеген, бусагъатда пенсияда болгъан Хапаланы Асхат сёз алды. Ол элини ашхы адамларыны юслеринден документли фильмле этиу бла кюрешеди. Сейитбийни юсюнден хазырлагъан киносун да кёргюздю. Ол юлгюге тыйыншлы адам болгъанын, иги сабийле къоюб кетгенин да чертди.
Сахнагъа Къочхарланы Джашарбек кесини эки туудугъу бла эмда Сейитбийни бир къауум туудугъу бла чыкъды. Ол дунияда ата бла анадан багъалы болмагъанын чертиб сёлешди, алагъа иги болургъа кереклисин айтды. Джыйылгъан джамагъатха разылыгъын билдирди. Школгъа компьютер берлигин да билдирди. Джыйылыуну аягъында школну арбазында, Къочхарланы Сейитбийни сыйына атаб, алма терек орнатдыла. Аны Руслан бла Джашарбек салдыла.

Маралланы Ина.