Къайсы бир къралда, халкъда да болсун миллет хазнасы сакъланмагъанны тарихи да хазна болмайды. Артыкъсыз да бек ёмюрлени теренинден бери келген халкъланы уа тарихлери, тин-дин хазналары кеслерине кёре бай болады. Алайды да, барыбызгъа да белгили Байчораланы Мариямны атын джюрютген кърал музейни-заповедникни да тарихи иги танг эртделеден келеди – быйыл анга 110 джыл толады. Ол бюгюнлюкде республикабызда маданият джаны бла эм эртдеги, терен тарихли мекямланы бирине саналады. Аны бюгюнлюкде халыны, музей филиалларыны дагъыда бирси джангы этилген ишлерини юслеринден хапарны окъуучулагъа теджерге излейбиз.
Алгъы бурун музейни тарих бетлери бла окъуучуларыбызны шагъырей этейик. 1916-чы джыл Баталпашинск станседе (бюгюнлюкде Черкесск шахар) гимназияланы устазлары, дохтурлары, кърал къуллукъчулары, тарихчилери дагъыда башхала материалла джыйышдырыб, аланы кючлери бла стансени Ленин атлы орамында гитче краевед музей къуралгъанды. Андан сора, ол джыллада патчахны энчи конвоюнда кёб джылланы къуллукъ этген полковник Иван Гаврилович Свидинни Баталпашинскеде юйю болгъан джерге кёчюргендиле музейни. Полковник кеси сау заманда сакъланнганлыкъгъа, артда революциядан сора, артыкъсыз да бек Уллу Ата джурт къазауатны заманында, музейге бек уллу зарауатлыкъ джетгенди – тоналгъанды, чачылгъанды. Артда, 1967-чи джыл, Къарачай-Черкес автоном областда кърал музейни къураргъа оноу этилиб, Черкесск шахарда Ленин атлы орамда 14-чю номерли мекям джарашдырылыб, анда музей ачылгъанды. Аны юсюнде тарихчи таулу тиширыу Байчораланы Османны къызы Мариямны къыйыны уллуду. Мариямны башчылыгъы бла, илму къуллукъчуладан экспедицияла къуралыб, республиканы эллерине, станселерине айланыб, музейге кёб зат джыйылгъанды. Былайда чертерге тыйыншлыды, Мариям музейге башчылыкъ этиб башлагъан кёзюуде, 1970-чи джылда, музейни экспонатлары 5,6 мингнге джууукъ болгъан эселе, ол ишлеген джылланы ичинде аны саны 100 мингнге джетгенди. 1970-чи джылны ара сюреминде уа бу музей мийик дараджагъа чыкъгъанды – регионда эм баш маданият объектге саналгъанды. Алай бла, 1988-чи джыл башил (январь) айны 28-де РСФСР-ни Министрлерини совети бегим чыгъарыб, федерал дараджада белгилейдиле – музейге Къарачай-Черкес тарих-маданият эмда табигъат музей-заповедник ат бериледи. Андан бери музейни кёб заты тюрлене, хазнасы да байына баргъанды. Мариям биргесине ишлегенлеге да музейни джумушларын сюйдюре, аланы учундура, кесини къарыуун аямай, кёб джылланы башчылыкъ этиб тургъанды анга. Аны къыйынын эсге ала, 2014-чю джыл музейге-заповедникге Эресей Федерацияны махтаулу маданият къуллукъчусу, урунууну ветераны бла джигерликни медалларыны иеси Байчораланы Османны къызы Мариямны атын атагъандыла.
Бюгюнлюкде республикабызны эмда аны ичинде джашагъан халкъланы тарихлерин кенг джайыуну эмда сакълауну аралыгъы болгъанды ол. Аны фондларында, башында сагъынылгъаныча, 100 мингден аслам тарихли зат сакъланады. Аланы ичинде, къуру Къарачай-Черкесияны болуб къалмай, бютеу Эресейни тарихинде магъаналы орун алгъан, тарих магъанасы болгъан багъалы экспонатла бардыла.
Музейни-заповедникни къурамына 8 филиал киреди: Теберди шахарда Кърымшаухалланы Исламны юйю-музей, Адиюх Къала, Хумарада буруннгу шахар тюб, кёрмючлю павильон, сурат галерея, краевед музей, Красногорская станседе Къарауул къала, Кавказны ауушларын джакълагъанлагъа аталгъан музей-эсгертме.
Бусагъатда музейге-заповедникге Хасанланы Борисни джашы Ханафий тамадалыкъ этеди. Ол кеси, джаш адам болса да, тириди, билимли тарихчиди. Джуртуну хар чёбюн, ташын да багъалатхан керти таулу шартлары болгъан адамды. Музейни къурамына кирген бёлюмлени сакълауда кёб магъаналы джумуш этгенди. Аны биргесине ишлегенлени хар бири ишин толу билген, таукел адамладыла. Ханафий алагъа бюсюреу этгенлей турады. Ала барысы да биригиб, бир-бирин ангылаб, тамам бир юйюрча, хар этиллик ишни, хар джарсыуну да бирге сюзедиле, бирге баджарадыла. Бусагъатда аллай иш коллективледе аз тюберге боллукъду. Ханафий баджарылгъан ишлени юслеринден айта келиб, этерге кеслерине борч салыб тургъан джумушларыны юслеринден былай хапар айтды:
– Республикабызда джашагъан адамла огъай эсенг, солургъа келген къонакъла да бек сюйюб джокълайдыла тарихли джерлерибизни. Сёз ючюн, Гошаях Къалагъа, Красногоркада джол юсюнде Къарауул къалагъа, Тебердиде Кърымшаухал улу Ислам-бий къонакъларына теджеучю юйге-музейге кёб турист келиб къараб кетедиле. Алай болса да, алкъын бизни этиллик ишибиз бир да кёбдю. Аланы бир къауумун айтайым. Башында сагъынылгъан Тебердиде Кърымшаухалланы Исламны юйюнде-музейде юч бёлмени джангыртыу ишлерин башлагъанбыз, аланы къысха заманны ичинде бошаргъа керекбиз. Ала этнографияны, туризм бла алпинизмни тарихлерини заллары боллукъдула. Дагъыда, кёб турмай «Кавказский рубеж» атлы тарих-маданият уллу фестиваль бардырыр муратлыбыз. Ол да Красногорская станседе Къарауул къалада бардырыллыкъды. Аны джумушу да аз тюлдю. Саулай дунияны башына белгили суратчыла З. Церетели бла С.А. Пичахчини сурат кёрмючлери боллукъду, анга да хазырлана турабыз. Айтыргъа, бир-бирибиз бла тюз юй ушакъ этерге да заман табыллыкъ тюлдю ишчилерибизге, меннге да, – деб ушагъыбызны джарыкъ тамамлады Хасан улу.
Музейни къуралгъан кюнюнден башлаб, бюгюннге дери, 110 джылны ичинде, тюрлениулерини юсюнден айтыб газетни бир номеринде джазыб сыйындырырча тюлдю. Алай болса да, Музейлени халкъла арасы кюнюн эсге ала, тау джуртубузну магъаналы тарих хазнасын кюбюрчекдеча сакълай келген музейибизни хапарын кенгирек джаяргъа тыйыншлыды. Анда ишлегенлени, бирси музейледе къуллукъчуланы да санагъат байрамлары бла алгъышлай, алагъа саулукъ, насыб, мындан ары да музейлеге джангы экспонатла къошулуб, дуния дараджагъа чыгъарлай джетишимле теджейбиз.
БАТЧАЛАНЫ Фатима.
