«Кертиди, адамла кеслери кеслерин тюрлендиргинчи, Аллах аланы халларын тюрлендирмейди» (Къур’ан, 13: 11).

Миллетге, адамгъа да ана тилинде сёлеширге, энчи адетлерин джюрютюрге, тин байлыгъы бла хайырланыргъа къоймау, аны кибик джамагъат-политика эмда социал-турмуш джашауунда тыйгъычла салыу – ол, ишексиз да, бек аманды, зорлукъну шартыды.

Алай а, керти миллет культураны бюгюннгю айтыучула кеслери къурагъан джангы «адетле» бла, джалгъан реконструкцияла бла неда башха миллетлени адетлери бла алмашдыра баргъанлары андан эсе кёбге заранлыды. Сёзсюз да, бир-бирде керти илму-тинтиу ишледе да тюбеучендиле джангылычлы оюмла, гипотезала – ол кемликлени илму кеси тюзете барыучанды. Джарсыу башхадады – бюгюнлюкде ачыкъдан, биле-биле, иш этиб къуралгъан джомакъла да аз тюлдюле.
Белгилисича, миллет адетни къуралыуу халкъны джашауунда тюбеген кёб зат бла байламлыды. Болса да, аны керти ёзеги юч деменгили дагъанда турады: биринчиси, миллет адет джамагъатны ичинде джюрюген дин оюмну тамалында къуралады, андан къалса, халкъны социал-экономика джашаууна таянады, ючюнчюсю да, джашау-турмуш этген джерини табигъат энчилигиди. Бу юч тамалны бири (неда барысы да) тюрленсе, миллет адет да амалсыз тюрленирге керек болады.
Сёз ючюн, совет властны джылларында къралны баш иннети динсиз-иймансыз (атеист) адамны къураргъа эди. Ётген ёмюрню ичинде ол байракъны тюбюнде талай секуляр (светский) тёлю ёсдю. Алай бла, миллет адетни эм магъаналы тамалы тюрленди – кёбчюлюкню дуниягъа кёз къарамы дин оюмдан секуляр иннетге кёчдю. Миллет адетни къурагъан, аны толу этген, бирикдирген, бирча джюрютдюрген шарты тёлюден тёлюге джукъара, белеуют бола, эм ахыры джангы джашауда керек болмагъан бир эски, чирик, къарангы, магъанасыз атха чыкъгъан эди.
1990-чы джыллада совет власть кесини идеология «габдешинде» харам ёлгенин барыбыз да кёрдюк. Алай а бюгюннгю джамагъатны абадан тёлюсю, секуляр иннетде къуралыб, дуниягъа энтда ол кёзден къарайды – адамны сабийликден бегиген ангысы-халиси, ана тилини матрицасы, аны кёз къарамыны тамалы болуб, артдагъы джашауунда хазна тюрленмейди.
Миллет адетни къуралыуунда дин оюмну магъанасын кёргюзген энтда бир юлгю келтирейик. Биз джашагъан джерде джай чиллени исси заманында къысха шортла бла, джалан майка бла айланнган кёбге «дженгил» боллукъ эди, алай а дин оюмубуз ауратны ачаргъа къоймайды да, биз да этибизни джабыб джюрюйбюз. Неда бизни джерибизде адам ашарлай ненча тюрлю битим, къурт-къамыжакъ, джаныуар-чыпчыкъ барды, алай болса да, биз аладан къуру дин оюмубуз халал этгенлерин ашайбыз.
Миллетни джашауу бир-бирине къаршчы келген эки иннетни арасында къуралыучанды: бир джанында – джангы джашауну, тюрлениулени излеу, бирсиси уа – эскини сакълагъан консерватизм.
Абадан тёлю, анга багъалы кёрюннген джашау джюгю бир талай да болгъаны себебли, тюрлениулени сюймейди: барын тас этерге къоркъады, джангыгъа юренирлей а магъана кёрмейди. Башында айтханыбызча, бу тёлюню иннет тамалы динсиз (секуляр) оюмдан къуралыбды, аны чурумундан миллет адетлеге хазна магъана бермегенди, кёбюсюне билген да этмейди. Аны юсюне да сталинчи сюргюнню заманында (комендант режимни тюбюнде) миллетни ёмюрледен келген социал-экономика джашауу, кем, аман джанына кетген бла къалмай, тамыры бла тюрленнгенди. Дагъыда Орта Азияны табигъаты Кавказныкъындан башха болгъанын да чертейик.
Кёргенибизча, миллет адетни къурагъан, аны сакълагъан, джашауда орунлу этген юч дагъаны бирден тюрленнгендиле. Алай бла, халкъыбызны бюгюннгю абадан тёлюсю керти, эски Къарачайны кёрмегенди (бир къаууму сабийлей кёчгенди, асламысы уа Азияда туугъанды), миллетни бурундан келген адетлерин билирге, сакъларгъа, аланы чеклеринде джашаргъа хазна мадарлары да болмагъанды. Болса да, аланы энчи джашау сынамлары, секуляр иннетлери кеслерине бек багъалыды – абадан тёлюню тюрлениулени сюймеген халисини тахсасы, чуруму да андады.
Бюгюннгю джаш тёлюню юсюнден айтсакъ а, аны иннети ислам динни джангыргъан (чексиз, кёб масхаблы) мизамына таяныбды. Экинчиси, джаш тёлю сабийликден хайырланнган цифралы технологияла (соцсетле) тёрт дуниядан асыры кёб хапар бериулери бла адамны, миллетни да энчиликлерин «джукъа» этедиле. Сёзсюз да, 1-2 минут баргъан роликледе затны тамырын, терен магъанасын ачыкъларлай хайырлы билим хазна болмаучанды. Ол а адамны ангысын, сагъыш эте билиуюн эринчек, бечел этеди, информациягъа, джашаугъа да ат башындан къараргъа, сансыз, магъанасыз кёрюрге юретеди.
Алай бла, джаш тёлюню джашауда тюрлениуле излеую абадан тёлюден келген эскини кемликлерин сюзюу бла, аланы тюзетиу бла байламлы тюлдю. Ала кюн сайын кёрген, эшитген, алгъан информация кеси миллетини энчи дуниясындан кёбдю, башхады, асламысына уа «айбатды», «джылтырауукъду». Ол бютеу адам улугъа джораланнганы себебли, аны адет шарты, тыйгъычы да джокъду – ол шекелли «фастфуд» культурагъа кёчюу тынч болгъаны бла бирге, сени чексиз дуниягъа, кёбчюлюкге тенг этиб къошханча ангылашынады.
Эки тёлю бу халгъа тюшюб, бири башхасына миллет адетледен билгенчигин да берелмей, ол бириси да кеси миллетини шартларын, чеклерин цифралы дуниядан эсе азгъа, таргъа, эскиге санаб, анга турсунмагъанча, артыкъ бюсюремегенча кёрюнеди. Бюгюнлюкде бу эки тёлюню арасында байламлылыкъ нелляй бирге къарыусуз болгъанын кёзге кёргюзген да къыйынды! Артыкъсыз да миллет кесини энчи шартларын – адетин, тилин, дуниягъа къарамын, оюм-сагъыш эте билиуюн – сакълары бла сакъламазлыгъы тёлюлени араларында байламлылыкъны барлыгъына-джокълугъуна кёре боллугъун эсге алсакъ…
XIX-чу ёмюрню ал сюреминден башлаб философла бла социал-либерал экономистле «адам улусу мингле бла джылланы узагъында джашаугъа ачыкъ (прагматика) кёзден къараргъа юреннгенди» деген оюмну джайыб кюрешедиле. Болса да ол кесини тамырында терс, бир къауум затлада уа заранлы оюмду. Адам (джамагъат, миллет да), кертисинде, бу бар дунияны кесини ангысында къурагъан энчи хапарына (тарихине, бирде уа – джомагъына) магъана береди, аны бла джашайды эмда джангыз аны багъалатады. Ол себебден, эки адамны (джамагъатны, халкъны, къралны…) бир-бирлери бла шох неда джау боллукълары аланы ол энчи тарихлеринде бирчалыкъларына, келишген-келишмеген джерлерине кёре болады.
Сёзсюз да, халкъ кесини энчи хапарын къурагъан заманда алгъы бурун билимине, таша иннет сезимлерине (архетиплерине), адетлерине таянады. Алай эсе уа, миллетни ёмюрлени узагъында кеси къурагъан (аутентичный) тарихи бир тёлюсюнден башхасына алайлай кёче барлыгъы ол тёлюлени араларындагъы байламлылыкъгъа кёре боллугъун эсге алыргъа керекбиз. Башыракъда ачыкълагъаныбызгъа кёре уа, ол байламлылыкъ къарыусузду, андан да озуб, магъаналы джерлеринде бир-бирлерине къаршчы да келеди.
Бюгюннгю чексиз (глобализация) эмда цифралы дунияда бизни (башха халкъланы да) эм уллу джарсыуубуз кесибизни миллет шартларыбызны тас эте, алмашдыра баргъаныбызды. «Да, бусагъатда тёрт дуния, чайкъалыб, тюрлениб баргъан заманды – биз, бир гитче миллетчик, не этелликбиз анга?!» дерикле да болурла. Аны джууабы эртдеден хазырды: «Кертиди, адамла кеслери кеслерин тюрлендиргинчи, Аллах аланы халларын тюрлендирмейди». (Къур’ан, 13: 11).
Белгилисича, нени болса да бир джанына тюрлендирир ючюн, алгъы бурун халны толу ачыкълайдыла да, сора анга кёре тыйыншлы лагъымла къурайдыла. Адамны (миллетни да) этер иши аны иннетине кёре болады, иннети уа аны билиминден къуралады. Заранлы билим кемизли иннетни къурайды, аны чурумундан этилген иш да заранлы, чалыкълы болады. Аны кибик, хайырлы билим иги иннетни туудурады да, биз да ашхы, халал ишлеге урунабыз. Ол себебден, хар бирибиз джамагъатны ичинде айтхан сёзюбюзге, джайгъан билимибизге сакъ болургъа керекбиз.
Джарсыугъа, арт кёзюуде «билмейме» деген гюнахха саналыб къалгъанды да, бир къауум айтыучула кёллерине келгенни да миллетни, илмуну, хакъны аты бла «силдеб» къоядыла. Андан да озуб, эшик танымагъан ётюрюкню, къулакъларындан тартыб, терезе бла, оджакъ бла ётдюрюб кюрешедиле. «Харамдан халал къуралмагъанча, ётюрюкден керти туумайды» десенг, «да, башхала (хоншу миллетле дегенликлериди) айтадыла да, бизге нек болмайды, сора?!» дерле. Къагъытха, басмагъа тюшсе, ётюрюк да керти болуб къаллыгъына ийнаннганла да аз тюлдюле. Бу арт джыллада илму дараджасы болмагъан белеуют самиздатланы, интернет фейклени кёбден кёб бола баргъанларын кесигиз да кёре болурсуз…
Мен адамны эркинлигин кишенлеген цензура болсун демейме, алай а тарих, фольклор, архив неда бир башха илму далили болмагъан джангылычлы фатауала керти илмуну сыйын тюшюрген бла бирге, джалгъаннга, ётюрюкге джол ачханын чертерге излейме. «Залим», «омакъ», «кука», «айбат» адетлени, тарих джырланы, джомакъланы, айтыуланы къураучула, кеслери да сезмегенлей, миллетчилик иннетни сарыубегин семирте барадыла. Сокъур миллетчиликни ахыры уа ёмюрден да къан бла, уруш бла бошалыучанды – аны башха джолу джокъду!
Эм сейири неди десегиз, ол джомакъланы къураучула керти кёллери бла кеси миллетлерине бир уллу игилик, ашхылыкъ эте тургъанча кёредиле, миллет культураны (тарихни, адетни, тилни, архитектураны, музыканы, тепсеулерибизни…) кертисинден эсе иги, джангы, мийик дараджагъа чыгъар-
гъаннга, башхаланыкъындан (артыкъсыз да хоншуланыкъындан!) эсе залим этгеннге санайдыла. Сёзсюз да, былайда: «Бу халгъа нек келебиз, аны баш чуруму неди?» деген сорууну салыргъа, анга джууаб излерге да тыйыншлыды.
Башыракъда чертгенибизча, халкъ кесини энчи миллет дуниясын къурагъан заманында алгъы бурун таша иннет сезимлерине (архетиплерине), джашау сынамына (билимине), адетлерине (кесини джорукъларына) таянады. Адамны энчи дуниясы, миллетлиги бу юч шартны юслери бла къуралгъаны себебли, алагъа артыкъ эс бёлюрге, хар бирин кескин ангыларгъа, ала бла тюз хайырлана билирге керекбиз.
Адамны энчи оюму кёбчюлюкню (миллетни, джамагъатны) ачыкъ ангыланмагъан сезимлеринден, таша умутларындан (коллективное бессознательное) къуралыб башлайды – ма ол джылла бла, ёмюрле бла ташатын къуралыб, бегиб тургъан юлгюлеге архетип дейбиз. Ала бизни психикабызны ёзегин къурайдыла, тёгерегибиздеги дуниягъа да ол кёзден къараб башлайбыз, иш-джумуш джюрютюуде аны магъанасы бек уллуду. Биз бир затны юсюнден сагъыш-оюм этсек неда, былай болсун деб, бир оноуда бегисек, аны кесибизни акъылыбыз бла энчи оноу этгеннге санайбыз – ол а алай тюлдю. Бизни эсибизни, акъылыбызны неге бёлюннюгюн, не сокъмакъ бла барлыгъын алгъы бурун ич сезимибиз-нафсыбыз белгилейдиле, аланы уа, швейцарлы психолог Карл Густав Юнг айтханлай, ол биз джашагъан джамагъатны таша умутлары къурайдыла.
Архетипле хар адамда, миллетде, джамагъатда, бираз энчи болсала да, аланы тамаллары бютеу адам улусунда бирди, ушашды. Бюгюннгю психоанализде (сёз ючюн, джамагъат-политика эмда экономика ишледе, филология бла культурология тинтиуледе) асламысына Хью Марр бла Кэрол Пирсон теджеген 12 архетипни хайырландырадыла:
Гюнахсыз (Невинный, Простодушный, THE INNOCENT) – таза иннетли, умутчу, сабийча ийнаннган, кукасы-къошагъы болмагъан;
Чамчы (Шут, THE FOOL OR JESTER) – кёз ачаргъа, сёлеширге сюйген, чамны-оюнну ангылагъан, джукъгъа терен магъана бермеген;
Тос (Любовник, Романтик, Эстет, THE LOVER) – сюймекликни, тенгликни, ариулукъну сайлагъан;
Аскерчи (Воин, Герой, THE WARRIOR) – кючлю, джигит, ёхтем;
Къарткъуртха (Маг, Волшебник, THE MAGICIAN) – ташаны билген, кёзбаулу, тюрлендирир кючю болгъан, ийнандыралгъан;
Бузукъчу (Бунтарь, Преступник, THE DESTROYER) – джорукъгъа бойсунмагъан, хатачы, дауурчу;
Ёксюз (Сирота, Жертва, THE ORPHAN) – кесинден башха джагъы болмагъан, джууаш, башхаладан умутчу;
Джолоучу (Искатель, Странник, THE SEEKER) – джангы дунияланы, ашхы затланы излеген, тынчлыгъы болмагъан, этимли;
Акъылман (Мудрец, THE SAGE) – билимли, оюмлу, сабыр;
Ёкюл (Опекун, Монах, THE CAREGIVER) – башхалагъа джаны ауругъан, болушхан, джакълыкъ этген;
Патчах (Правитель, THE RULER) – джууаблы, мизамны тутхан, сыйы-сыры болгъан;
Уста (Созидатель, THE CREATOR) – джангы затланы къурагъан, ишлеген, мамырлыкъны излеген.
Бу 12 архетипни шартлары (кими аз, кими кёб) хар адамда да тюбейдиле. Алай болса да, бизни кюн сайын иннетибизде, этген ишлерибизде барысы да бирден тенг джюрюб турмайдыла: адамны бишер заманына архетиплени бири аны халисини ёзеги, тамалы болады, сора аны бла байламлы, анга ушаш шартлары болгъан дагъыда бир, ары озса – эки, архетип болушлукъчу халда къошуладыла.
Архетиплени шартларын ачыкълау, ала бла тюз ишлей билмеклик джашауда бек магъаналы, хайырлы ачхычды. Сёз ючюн, брендингде, маркетингде архетиплени юслери бла кеслерини сатыу-алыу ишлерин 100-150 процентге ёсдюредиле. PR-технологла сайлауланы заманында, «бузукъчуну» «ёкюл» кибик кёргюзюб, адамланы анга ийнандырыб, кимни керек болса, аны ётдюреледиле.
Дуниягъа белгили фирмала, корпорацияла, университетле, тюрлю-тюрлю организацияла кеслерини брендлерин къурагъан заманда аны ич эмда тыш политикасын, эмблема суратын, девизин, кийимин, таб бояуун огъуна, алагъа хайыр келтирлик, аланы баш иннетлерине келишген бир архетипге джыядыла. Сёз ючюн, Nike компания Джигит архетипни юсю бла «спорт джетишимлени, хорламланы» иннетин джаяды. Цифра технологияла бла кюрешген Apple – ол Устады, дуниягъа бек керекли джангы затла къураучуду, джашауну толу, ашхы этеди. M&M а джарыкъ, оюнчу Чамчы архетипни кесини сабий конфетлерине байракъ этгенди…
Бюгюннгю чексиз эмда цифралы дунияда эм болумсуз, ол себебден, къызыу тюрлене баргъан джашауда юлюшсюз, орунсуз къаллыкъ архетиплени бири Ёксюздю (Жертва). Быллай архетипни джюрютген адам (миллет да) кесин бир артыкълыкъ-зорлукъ сынагъаннга, башхаланы заранлары амалтын хар неден да юлюшсюз къалгъаннга санаучанды. Бу шекелли иннетни ичинде джашагъан адам кесини кемликлеринде, бютеу джарсыуларында башхаланы терслеучюдю, дайым да чурумла, сылтаула излеучюдю. Эм ахырында уа, «Джыламагъан джашха эмчек салынмайды!» деген айтыуну кесине байракъ этиб, керекли, керексиз джерде да тарыгъыучу болады…
Хар архетипни ачыкъ бети болгъанча, таша кёлеккеси да барды. Сёз ючюн, Ёксюзню (Жертва) аллай таша кёлеккеси джигит, залим, керек кюнде джакълыкъ этеллик Аскерчиди (Воин). Энди миллетибизни бюгюннгю сурат белгилеринде (радио, телевидение, басма, джамагъат бирлешликле берген ауазлада, орамдагъы баннерледе, соцсетледе, тюз ушакълада) къаллай архетиплени байракъ этебиз, къайсысына артыкъ къулакъ къагъабыз – бу затха эс бёлебизми, магъана беребизми?
Алгъа джыллада адамла «ёксюзлени», «онгсузланы» башларын сыларгъа, аланы тарыгъыуларына тынгыларгъа, болушургъа да сюе болур эдиле. Алай а бюгюннгю джашауну ёзеги цифралы технологияла бла, джалгъан ангы (искусственный интеллект) бла байламлыды. Аны уа «джаны» бир затха да эзилмейди, эмпатиясы джокъду! Андан да озуб, ол Ёксюзню онгсузгъа, къарыусузгъа тергейди да, кесини чексиз дуниясына хайыры джукъмазлыкъгъа, джараусузгъа, заранлыгъа санайды. Биз нелляй бир тарыкъсакъ да, мындан арысында бирси миллетле, джамагъатла, къралла, халкъла арасы организацияла келиб бизге болушурукъ тюлдюле: онгсуз кишиге да керек тюлдю.
Къайгъы излеген Бузукъчу, тарыкъгъан-ёпкелеген Ёксюз, ишге урунмагъан Аскерчи, «алма биш да, ауузума тюш» деген Къарт-къуртха, джууабсыз Чамчы – бу архетиплени иннетлеринде джашагъан адамла (миллетле да) бу бар дуниягъа субъект болалмайдыла – аланы джашаулары башхаланы тюблеринде ётеди.
Миллетни таша иннет сезимин (коллективное бессознательное) былай кескин тинтмесек, биз бу «джылтырауукъ», «залим», «джигит» джомакъланы былай нек джаратханыбызны ачыкълаяллыкъ тюл эдик. Былайда бир чертерге кереклиси – Ёксюз архетип ол онекини ичинде сыйыннгысыз кёб орун алгъанлы алай кёб заман болмайды. Эшта, сталинчи сюргюнню ахыр сюреминде (ХХ-чы партсъезден сора) башланыб, джуртубузгъа къайтханыбызда, артыкъсыз да бек а реабилитацияны Законундан сора бек джайылгъанды. Ансы, архивлеге къарасакъ (джамагъат-политика, социал-экономика, культура, окъуу-билим кёргюзюмле бла), сюргюннге дери Къарачай автоном областны бютеу джамагъатында да, миллетибизни ичинде да эм биринчи орунда Уста (Созидатель) архетипди. Джангыдан болургъа кереклиси да олду!
Халкъны энчи джашау сынамы (билими) аны миллет шартларын къурауда, былайды деб, багъасын бичмезлей, керти да уллу орун алады. Халкъ джюзле бла, мингле бла джылланы ичинде тёгерегиндеги дунияны эмда кесини неден, къалай къуралгъанларыны кеси толусу бла ийнаннган мифологиясын къурагъанды, джашау турмушун толу кечинмек этерлей джарашдыргъанды, таурухларын, джомакъларын, макъамларын, джырларын, тепсеулерин кёлюне асыу болурлай тизгенди. Алгъанына алдым дей, бергенине бердим дей, хоншугъа хоншу бола, джаугъа къаджау тура, бу заманлагъа дери джашагъанды. Ма ол ёмюрлени теренинден бери джыйыла келген джашау сынамны, энчи (аутентичный) миллет билимни ызыбыздан келген тёлюлеге, бюгюнню ётюрюк, кёзбау «джылтырауукъларына» ауушдурмай, барыча берирге керекбиз.
Миллетни минг джылны мындан алгъа къуралгъан бир адетин неда джомагъын тинтген заманда, аны тюз ангылар ючюн, ол заманлада джашау турмуш, дин оюм неда табигъат болум къаллай болгъанын эсге алыргъа дурусду. Алайсыз а, бюгюннгю кёзден къарагъан адамгъа, ол адет кийик, магъанасыз неда бир къуджур кёрюнюрге боллукъду. Ма ол заманда бир къауум «патриотла», къоллары кичиб, миллетни керти тарихине корректор да, редактор да, таб, автор да болургъа излейдиле. Ол шекелли «игилендириуле», кертисинде, миллетни энчи шартын, тарих эсин, аны тамырын, тамалын оядыла.
Былайда артыкъ чертиб айтыргъа кереклиси – миллетни бютеу билими, алгъы бурун, аны тилинде сакъланады. Тил а къуру сёзледен къуралмайды: сёз хазнасы аны «кийими» эсе, тилни грамматикасы аны джаныды. Ол себебден, къарачай сёзле бла сёлешгенден сора да, къарачайча сагъыш этерге да, къарачайча сёлеширге да керекбиз. Илму ачыкълагъаннга кёре, ана тилни грамматикасы адамны мыйысында (нейрон системасында) сабийни юч джылы толургъа къуралыб бошайды. Алай эсе уа, не этерибиз да ол юч джылны ичинде сабийни къуру ана тилибизде ёсдюрюрге керекбиз. Юйюбюзню ичине бизден эркинликсиз не кърал, не бир башха тил киреллик тюлдюле…
Сёзсюз да, миллет энчилигибизни сакълауда, джакълауда, аны айнытыуда бу айтылыннган шартланы къайсысы да бек магъаналыды, амалсыз кереклиди. Алай а, сёзюмю тамамлай, эсигизни бир затха джангыдан бёлдюрюрге излейме. Миллетни да, хар бирибизни да бек ташада тургъан иннет сезимибиз (коллективное бессознательное) бизни неге эс бёллюгюбюзге, анга не кёзден къарарыбызгъа, этер оноуубузгъа да, кёзге кёрюнмесе да, хар иннетибизни тамалы болуб, тамам бек къошулады.
Ол себебден, барыбыздан да тилерим бирди: джашауну, мамырлыкъны, халал урунууну, хайырлы билимни, ариулукъну, усталыкъны, мизамны белгилеген архетиплеге кёбюрек эс бёлюрге кюрешигиз, марджа – была бизни джашауубузда азы бла 60-70 процент болсала тыйыншлы эди. Миллетге кимни юлгю этгенибизге, нени джайгъаныбызгъа, аны джашаугъа къайсы архетипни кёзю бла къаратханыбызгъа биз джууаблыбыз.
Аллаху Тагъала барыбызны да бет джарыкълы этсин!

Акъбайланы Харун.