Аппала, аммала туудукъларын кеслерини джашларындан, къызларындан эсе бек сюйгенлери, ийнакълагъанлары эртдеден да белгилиди. Бирле алай нек болгъанын былай ангылатыргъа да кюрешедиле: сабийле ата-аналаны джаш, онглу, «ташдан сыгъыб, сууун чыгъарырбыз» деген заманларында тууадыла, аладан туугъанчыкъла уа – къартлыкъ хорлай, къарыусуз бола баргъанларында.

Бу оюмгъа тюздю, терсди деб бегитген къыйынды, нек дегенде, аппалада, аммалада да кеслерин къартлыкъгъа хорлатмагъанла, ата-аналада уа, сабийлери ууакъ болгъанлыкъгъа, кеслери уа къартайыб, къарыусуз болгъанла кёбдюле…
Башында сагъынылгъан учхара магъаналы сагъышларым ючюн окъуучу кечмеклик берсин. Бу джол мен къолума къаламны башха мурат бла алгъанма. Хапарымы джигитлери – туудукъ, ана, амма. Быланы арасында болгъан сейир-тамаша болумну ачыкъ этерге умутлума.
Халим бла Халиматха къызчыкъ туугъанында, кеслерин эм насыблылагъа санагъандыла. Атына, кёб сайлай кетиб, Ариубат атадыла. Юйде джюрюген аты уа Ариучукъ болду. Алай а кёб да бармай, къууанчлары мутхузлана башлагъан эди. Врачла къызчыкъда эки тюрлю аурууну (ДЦП, аны юсюне да къоян ауруу) ачыкълаб, тынгылы багъыб башладыла. Сабийлени бакъгъан врачла айтханларына кёре, Ариучукъда бу ауруула терен кетмегендиле. Аланы экисин да, иги багъыб, сау этерге боллукъду. Алай а, ата-анадан уллу къарыу да, тёзюм да, къоранч да изленирик болур…
Халиматны, къралны закону бла ишден эркин болуб (декретный отпуск) сабийине къараргъа, аны врачлагъа джюрютюрге, биргесине больницалада джатаргъа сау юч джылы бар эди. Ана быллай болумгъа джыл джарымны кючден тёздю. Башына бир тюрлю акъыл келиб, бир ингирде баш иесине былай айтды: «Аричукъ бизни биринчибизди, Аллах айтса, сабийле энтда да болурла, мен анга къараб, къарыууму, кючюмю, саулугъуму да тозуратсам, энди тууарыкъ саулукълу сабийлерибизни тыйыншлысыча ёсдюралмам деб, бек къоркъама. Сен «хо» десенг, мен аны кесича ауругъан сабийле тургъан больницада уста, билимли, сынамлы врачланы къолларына берлик эдим. Не айтырыкъса сен? Иги сагъыш эт. Джууаб берирге ашыкъма. Биз аны атыб къоймайбыз, джокълай, юйге ала да турурбуз. Алай кёбле этедиле. Дагъыда бир сылтау – мен къыйналыб, кёб окъуб алгъан усталыгъымы унута барама. Артда мени ишге ким аллыкъды? Ёмюрюмю «юйчю» болуб ётдюрюрге уа разы тюлме».
Халим тангнга кёз къысмай чыкъды. Эртденбла уа юй бийчесине ачыуланыракъ болуб: «Сен мени огъурлу анам бла джарашмагъанынг ючюн кёчгенме бери. Ариучукъну, экибиз да саудан, сабий юйге берирге дегенинг неди? Алай этиб, башыма бедиш алыб, сен къалай болсанг да, мен адамлагъа къалай кёрюнюрюкме. Аны себебли мен бюгюн анамы бери алыб келликме. Ол алкъын сенден, менден да тириди, къызчыкъгъа ол къарарыкъды», – деди. Ол кюн огъуна Ариучукъгъа къарагъанны ауурлугъун Халимни анасы Тауджан бойнуна алды. Анасы сабийге сют ичирмегени амалтын, анга ашатханичирген, врачлагъа элтиб къаратхан, айла бла больницалада биргесине тургъан да Тауджан болду.
Эртде заманда Ариучукъдача саулугъунда къыяуу болгъан, санларын эркин джюрюталмагъан сабийни джатдырыб, олтуртуб кёб тутмагъандыла. «Ары барчы, бери келчи, аны келтирчи, бу затны этчи» дегенча гитче джумушчукъланы этдирте, ала ючюн а ариу айта, махтай, кёлчюгюн кёлтюргендиле. Аллай «хыйлала» аламат дарман эдиле. Аны себебинден кёб сабий ДЦП-дан къутулгъанды. Тауджан, врачланы дарманларындан тышында, ол эртдеги «дарманны» дайым хайырландыргъанды. Ариучукъ школгъа барыр заманнга, тюз башха сабийлеча, чабыб, ойнаб айлана эди. Къызчыкъны экинчи аурууун хорлагъан къыйыныракъ болса да, акъылман амма аны да кёзге урунмазча этген эди. Къоян ауруу (эпилепсия) къайтмаз ючюн бир затны алджаусуз тутаргъа керекди, аны, толу акъыл-
балыкъ болгъунчу, аз да джарсытыргъа, джюрегин къыйнаргъа джарарыкъ тюл эди. Алай болмазына джууаблылыкъ толусу бла ата-анадады. Ариучукъну къатында тюйюшюрге, урушургъа, гурушха этерге огъуна джарарыкъ тюлдю: къоян ауруу къайтырыкъды эмда рецидив хал аллыкъды. Ол хыйсабдан ата, ана, аладан да бек амма къызчыкъны, бек багъалы хрусталь люстраны тутханча, сакълагъандыла.
Тауджанны келини Халимат къайын анасына бек разыды, элде джашагъан заманларында джарашмагъанына бек сокъуранады, андан кечмеклик да тилегенди. Аны хайырындан къызы сау болду, кеси уа сюйген ишинден бир кюн да чырмалмагъанды.
Амма джашына, келинине: «Ёлсем, мени мында тюл, элде адамларым джатхан къабырлада асырагъыз. Мен аланы къатларында болургъа излейме», – деб кёб кере айтыб тургъанды.
Ариучукъ энди джетинчи классда окъуйду. Малкъар тилден устаз Зухра Муратовна сабийлеге: «Мени бек сюйген адамым» деген темагъа джюрекчиклеригиз сезгенича сынау иш (сочинение) джазыб келигиз. Ол ишигизге белгиле (оценка) саллыкъ тюлме. Аланы мен сизни ата-аналарыгъызны джыйылыуунда окъурукъма тамбла», – деген эди.
Джыйылыугъа, къуру да болуучусуча, бир ата да келмеди, анала уа бары къалмай джыйылдыла. Устаз, айтханыча, сабийлени джазгъанларын окъуб башлады. Джазма окъулуб бошалгъанлай, сабийни анасы ёрге туруб, джыйылгъанла аны харсла бла сыйлайдыла. Аналаны бусагъатдача бетлери джарыгъанын кёрмегенди Зухра Муратовна. Устаз ахырында Ариубатны джазгъанын алды. Анда уа: «Мен бек сюйген, бек багъалатхан адамым Аммамды. Олду мени къыйын аурууладан къутхаргъан, онгсуз заманымда ариу айтыб джапсаргъан, бетиме сюйюб къарагъан, чачымы ариу тарагъан…». Халиматха харс урулмады, ол классдан чартлаб чыкъды да, ашыгъыш юйге джетди.
Тауджан, Ариучукъну къатына олтуртуб, дерслерин этдире тура эди. Джукъ айтмай, акъылындан шашханча, къызчыгъын тартыб, ёрге сюеб: «Хы, классда бары да аналарыны юслеринден джазгъандыла. Сени уа бек сюйген, бек багъалы адамынг – бу эрши къарт къатын!? Мен а кимме? Орамда бош айлан-
нган биреу!?» – деб къычырды.
Ариучукъ, къоян ауруу къыйнагъан заманда болуучусуча, аякълары тутмай, джыгъылды, къолуаягъы къалтыраб, ауузундан а акъ кёмюкле келдиле…

ТЕМУККУЛАНЫ Адил.
Огъары Малкъар эл.