Къарачайны сюргюнден ызына, ата-баба джуртуна, къайтханына атаб, Дружба элни гимназиясында Къарачай халкъны джангырыу кюнюн белгиледиле. Джыл сайын да байрамны аллы бла тарихни, маданиятны эмда джигитликни джашау юлгюлерин бирикдирген къууанч джыйылыула бардыргъан адетди бу мектебде.

«Къарачай десем…» деб эсинги, джюрегинги балсытхан ат атагъандыла бу тукъум джыйылыуларына. Алай демеклик, онтёрт джылны, беш минг кече бла кюнню «сыйрат кёпюрню тирменинден» сау чыгъалгъан къарачайлы термилген Ата джуртну эмда аны атын айтдыргъанланы эсгериудю. Быллай тюбешиулеге этген ишлерин алгъа салыб, кеслери ызындан джюрюген онглу, сыйлы адамларыбызны чакъырыб, аланы джетишимлерине, джашау джолларыны хапарларына тынгылаб, юлгю аладыла. Ашхы ишлеге учунадыла. Ол иш гимназияны баш адети болуб бошагъанды. Алай бла, «Къарачай десем…» деген къууанчлада миллетибизни 50 аслам онглу адамы бла тюбешгендиле. Къарачайны атын ашхылыкъла бла айтдыргъан белгили адамлары сохталагъа билген билимлеринден, джашау сынамларындан тигим этгендиле. Гимназиячыла да халкъны тарихин, тинин, тилин, джашау джолун окъуй, тинте, биле джашайдыла.
Хычаман айны 3-чю кюнюн къарачай халкъны тарих джерине къайтханына, тюзлюк хорлагъанына байрам деб буюргъандыла. Ол кюн хар тюзлюкню сыйлагъан адамгъа сыйлы кюндю. Дружба элни гимназиячылары да бу кюнню сыйлай байрам этдиле. Быллай тюбешиулеге фахмусу да, джумушу да, халиси да, джашауу да керти къарачайлы быллай болургъа керекди, джаш тёлюге юлгюлюдюле деген болумлу адамларыбызны чакъырадыла. Аны бла бирге чурумгъа келишгенине кёре, ариу адетлерибизни бирин да эсгериучендиле, джыйылгъан джамагъатха кёргюзюучендиле. Бюгюн да бир ашхы адетибизни эсге тюшюрдюле: сыйлы эм юйлю къонакъланы башхалыгъы неди? Эмда сыйлау, багъалатыу адеб джорукълары къалайды? Адет джыйылгъанланы эслеринде турурча китабчыкъла хазырлаб, хар келгенни саугъаладыла. Бу джол джыйылыуну атына «Минги Тауну тёппесинден салам бере джериме…» деб атагъандыла. Биринчиси, тюбешиуге чакъырылгъан къонакъ къызла Минги Тауну башындан салам берелгендиле кеслерини джерлерине да, саулай Эресейни халкъларына да. Экинчиси, къарачай халкъны ючден экиси Минги Таугъа термиле кёмюлгендиле Азияны къум тюзлерине. Назмула, хапарла айтхан сабийле алайлыгъын чертдиле. Бютеу Эресейни халкълары бла бирге Ата джуртларын, ёз миллетлерин, тин хазналарын айнытыргъа, сакъларгъа тырмашханларын билдирдиле. Бу джыйылыу Совет Союзну Джигити Къасай улу Османны атын джюрютген Дружба элни гимназиясыны энчи бёлегини ахыр иши болгъанын да айтдыла. Гимназияда «Османовцы» бёлек 2001-чи джылдан бери ишин бардырады. 5-чи классны сохталарын уллу къууанч этиб, алай аладыла бу бёлекге. Ала сыйлы атларын школну тауусхунчу ашхы ишле бла белгилейдиле. Алай бла, гимназияда 25 джылны ичинде талай тёлю Къасай улуну юлгюге тута, къалгъан джашауларына да тин дагъан эте окъуйдула. Бегиген адет бла, 10-чу классны окъуучулары аууз-герги (октябрь) айны 11-де, Джигитни туугъан кюнюнде, 5-чи классны сохталарына бёлекни баш иннетлерин, джорукъларын, джолларын юретиб, «Османовцы» отрядха ие этедиле. Сора, джангы тёлю джашайды Къасай улуну джашауун, джигитлигин юлгюге тута, хайыр излей, тинте, юрене керти адамлыкъ шартлагъа.
Бюгюннгю байрамны юйлю ушакъ халда бардыргъанла бу бёлекден сабийледиле. Къарачайны тарихде къалгъан онглу джашланы, хурметли къызланы туудукъ, туугъанлары, халкъыбызны бюгюннгю тарихин эшгенле, атыбызны джангыртыб илмуда, ишде, окъууда, спортда – хар не тюрлю санагъатда да къарачай халкъ «джашайды, джетишимлиди, айныйды» деб айтдыргъанла кёбдюле. Алайлыгъы барыбызны кёлюбюзню кёлтюреди, тамбла кюннге ышаннгылы къаратады.
Бюгюн къонакъгъа чакъырылгъан эгечлерибиз ол къауумну келечилеридиле, нарт Сатанайны, хазар Ханбийчени, алан Акъбилекни туудукъларыдыла. Ётлери, тириликлери, джигерликлери бла тин аммаларына ушагъан халкъымы джигит къызларыдыла. Алай бла, сохтала сахнагъа чыгъыб, аланы къууанч халда джыйылгъанлагъа танытдыла.
– Насыблыны эки джууугъу бирден келир, – деб бизде нарт сёз барды. Экиден кёб эсе уа къууанчыбызны джарыкъ этерге келген багъалы, сыйлы адамларыбыз, сора бизден насыблы джокъду дерчабыз! Бюгюн бизни къонакъларыбыз: биринчи Минги Тауну тёппесинден салам берген къызларыбызны айтайыкъ. Минги Тауну этегинде, хур юзюкден къуралгъан Хурзук элде джашагъан, Минги Тауну тёппелеринден джерле тёрю Ата джуртуна салам берген, джашауун, джазыуун да Къарачай ёзен бла байлагъан таулу къызыбыз Байчораланы Тамара!
Хоншу элибиз Знаменкада джашагъан, «Къарачай» газетибиз бла халкъла арасы «Минги Тау» журналны деу Минги Тауубузгъа чыгъарыб, джер джюзюне халкъны атындан салам берген, тарих илмуну сослан ташын кемирелген, джашауун, джазыуун да миллетини тарихине, тилине къуллукъгъа салгъан акъылман эгечибиз Семенланы Аминат!
Ат спорт бла сюйюб кюрешген, тахсачы Халиматыбызча керек джерде аты бла «джан бла тёнгек» болгъан, къарачай къумалы ат белинде Минги Таугъа чыкъгъан къызыбыз Къаракетланы Марианна!
Сатанай бийчеча, арсар болгъан миллетине эс табдыралгъан, къыбыламалыкъ эталгъан, тутхан ишин аламгъа чыгъаралгъан, кёкде джулдузгъа «Къарачай» деб атагъан, кёб джылланы мектебибизни татлы шоху, бизни бёлегибизни сыйлы «Османовеци», юйлю къонагъыбыз Къоркъмазланы Салима!
Республикада белгили фермер, эгечини ёмюрю талпыгъан муратын толтурур ючюн, Корягин Василий Николаевични къауумуну ызындан сюрюб, Минги Тауну этегинде джетиб, дуниягъа белгили альпинист-тренерге эгечин аманат этген Байчораланы Ахмат. Ахмат бла биз кёб джылланы шохлукъ тутабыз. Къарачайны тарихинден, ёзенледен кёб хапар айтыучанды. Быйыл да, Хасаука урушну кюнюнде, бизни бла ауушха чыгъыб, хапарын да айтыб, Эресей империя бла Къарачай кесамат этген джерле бла танышдыргъан тарихчи къарнашыбызды!
Филология илмуланы кандидаты, Къарачай-Черкес гуманитар илму-тинтиу институтну алчы илму къуллукъчусу, халкъла арасы «Минги Тау» журналны редактору Джанкёзлени Марина. Маринаны фахмусуну кючю бла саулай дунияда къарачай-малкъар миллет тарихинден, тининден, халкъны бюгюннгю джашауундан хапарлыды.
Устаз, журналист, «джаш болса да, башды» деген къауумданды Къаракетланы Тамара. Джашауну айланч джолларына джангы чыгъа башласа да, джетишимлиди. Аллаху Тагъала муратларын берсин! – деб, хар бирине сый бере миллет кийимлери ариу джарашхан сохтала аланы тёрге чыгъардыла.
Аны ызы бла къонакълагъа сёз берилди. Минги Тауну башындан къарагъан кёзюуде эслерине, кёллерине, джюреклерине, келген сезимлеринден хапар айтдыла ала. Хар къонакъны айтхан хапары бла бирге сабийле хазырлагъан презентациясы кёрюндю.
Байчораланы Хусей бла Хапаланы Рабиятны тарихин, адетин, адебин сыйлагъан огъурлу юйюрлеринде элия (июнь) айны 13-чю кюнюнде, 1961-чи джыл Къарачайны эртдеги эллерини бири Учкуланны «Кюнбет» тийресинде туугъанды Тамара. Биринчи къарачай тиширыу болуб 47 джылында таулу къыз альпинист къауумгъа «джолдан къошулуб» Минги Таугъа кюнчыкъгъан джанындан чыкъгъанды (2009 джыл). Экинчи кере 57 джылында, бел омураууна операция этилиб тургъанлай, Минги Тауну тёппесине кюнбатхан джанындан эм къыйын джолу бла ёрлегенди. Тамараны эки баш билими барды. Хурзук школда ишлейди.
48 джылны ал башланнган класслада устазлыкъ этеди. Халиси сабырды, джумушакъды. Тюз иннетлиди, этимлиди, сайырмады, адеблиди.
Баш иеси Къасайланы Казбек бла бирге эки фахмулу бала бла беш туудукъ ёсдюргендиле.
Джашы Абрек юристди, Москвада ёкюллени бирлешлигинде (коллегия адвокатов) ишлейди. Юйдегилиди, эки джаш ёсдюреди (Ахмат бла Дауут). Ахмат сабий болса да хоккейде атын айтдырыб, чемпион дараджагъа иеди. Дауут гитчечикди. Къызы Алёна, ана тил бла адабиятдан Къарачай шахарда 3-чю номерли орта школда устаз болуб ишлейди. Юйдегилиди. Борлакълагъа юч деменгили джаш ёсдюреди: Радмир-11 классда, Эльдар-9 классда, Роберт-1 классда аламат окъуйдула. Радмир бла Эльдар «Таулу» ансамблде тепсейдиле, лауреат, чемпион атланы тыйыншлы джюрютедиле.
Ата джуртуна, ана тилине заран боллукъ аз да къыяулу сёзюн, ишин киши кёрмегенди, эшитмегенди Тамараны.
Керти къарачайлыды, джаш тёлюге юлгю болаллыкъды!
– Минги Таугъа ёрлеу мени сау джашаууму мураты эди, таукел болуб атласагъыз, сиз джетмезлик мурат джокъду. Къайсы муратыгъызгъа да къызыныгъыз, талпыгъыз, таукел болугъуз! – деди Тамара сёзюнде.
Ызы бла филология илмуланы кандидаты, РФ-ны Журналистлерини союзуну келечиси, Къарачай-Черкес гуманитар илму-тинтиу институтну алчы илму къуллукъчусу Семенланы Билялны къызы Аминат сёлешди.
– Минги Тауну тёппесине чыкъсанг, ийманынг къаты болады, Аллахны барлыгъына, Бирлигине толу ийнанаса. Джуртубузну ариулугъуна сукъланаса. Чыммакъ таула къызгъылдым джарыкъда. Бир такъыйкъадан хар зат тюрлю-тюрлю бояулагъа бёлениб джанады, ызы бла кюн чыгъады. Бютеу Кавказ таула, ауушла, къол аязынгдача, кёрюнедиле… «Аллах, Сен кюч бер муратыма джетерге», – деб тилеб бара эдим таугъа ёрлеген заманда. Алай бла, Сыйлы Аллах муратымы толтурду. Юйге къайтыб, атам бизни «экспедициябызны» юсюнден билгенинде ол бек къууаннган эди. «Къызым, мени энчи муратымы толтурдунг», – деб разы болгъанын билдирген эди. Депортацияда ёсюб, Ата джуртуна къайтхан джаш тёлюню баш нюзюрю – Минги Таугъа чыгъыу эди, мени атам да ол тёлюден эди... – деди ол.
Ат белинде кесин Зурум бийчеча таукел джюрютген, Къарачайда ат спортну айнытхан, бу джумушха тырмашханланы юретиучю Къаракетланы Марианнагъа, Казбекни къызына берилди сёз. Ол атасыны эгечи биринчи къарачай парашютист, тарихчи Къаракетланы Индиана Минги Таугъа талпыгъанын, аны муратын толтура, къарачай ат белинде Европаны эм мийик таууна ёрлерге таукел болгъанын айтды.
«Къарачай» газетни баш редактору, Эресейни халкъларыны ассамблеясыны бизни республикада къурамыны тамадасы Къоркъмазланы Салима, Къарачайны джигит къызларына, джыйылыуну къураб бардыргъанлагъа, гимназияны окъуучуларына разылыгъын билдирди.
Ызы бла сохтала Къарачайда джюрюген талай къонакъбайлыкъ адетни юсюнден айтдыла.
Къарачайда къайсы къонакъ да багъалы, сыйлы болгъанды. Алайлыгъын «Къонакъ – Аллахны къонагъыды» деген нарт сёзюбюз да билдиреди. Къууанчда эки тюрлю къонакъны – сыйлы эм юйлю къонакъны адеб джорукъларын кёргюздюле. «Юйлю» къонакъны бюсюреусюз этиб айтмагъанды нарт къарачайлы ол бир къауумгъа «сыйлы» деб. Алай демеклик, «кесимики» деб билдиргенликди, «айыб алмазлыкъ адамым» дегенликди, ансы къайсы къонакъгъа да уллу хурмет этилгенди, сый берилгенди. «Юйлю» къонакъ кире-чыгъа тургъан, кеси адамынг болгъаны себебли анга энчи адетле этилмегендиле. Сыйлагъан, багъалатхан а этгендиле. Алай бла, къууанчда сохтала юйлю къонакълары Къоркъмазланы Салима болгъанын чертдиле.
«Къонакъларыбыз барысы да сыйлыдыла, хар бирин энчи багъалатабыз, сюебиз, джети элни ичи бла, джер-суу атлаб келген къонакъгъа, Байчораланы Тамарагъа, атаб «Сыйлы къонакъгъа этилиннген адетни» кёргюздюле. Сыйлы къонакъгъа къурманлыкъ этилгенин, мал кесилгенин айтыб, ол адетни этдиле. Джашла къурманлыкъ этни ашлау бла чыгъарыб, адетдеча эт юлюшлени юлешиб, кёргюздюле. Эркиши тепсиде: онг джаурун, онг баш джарты, шеше омурау къонакъгъа теджеледи. Сол джаурун, сол баш джарты, шеше омурау аш тамадагъа саладыла. Дагъыда ногъана, къалакълы джан сюек, башлы иеги да сыйлы сюекле болгъанларын, малны ичинден бютеу сохта, джёрме тепсиге тыйыншлыдыла дедиле. Тиширыу тепсиде: онг ашыкъ илик, джаякъ, ашхын сохта – къонакъ тиширыугъа, сол ашыкъ илик, шеше омурау – юйлю аммагъа тыйыншлы кёрдюле. Тешикли джансюекни, ногъананы, башлы иегини, ашхын сохтаны тиширыу тепсиге джораладыла. Къалгъан юлюшлени таблыгъына кёре, тепсидегилеге юлешдиле. Базук – джаш адамлагъа, орта илик – шапагъа берилгенин, боюн омураудан къалгъан сюекле юлюшлеге саналгъанларын чертиб айтдыла.
Сохтала Къарачайда джюрюген къонакъбайлыкъ адетни кёргюзгенден сора къонакъланы сахнагъа чакъырыб аланы эслеринде къалырча – Эресей бла Къарачай-Черкесияны байракълары бетли, хар бирини тукъум тамгъасы тюшген чачакълы чилле джаулукъла бла саугъаладыла. Минги Тауну тёппесине чыкъгъан Къарачайны юч джигит къызына аталгъан джыргъа тынгылаб, къууанч джыйылыугъа къошулгъанланы кёллери кёлтюрюлюб харс урдула.
Эресейни махтаулу устазы, Къарачай-Черкес Республиканы сыйлы устазы, Дружба гимназияны директору Къоркъмазланы Борисни джашы Рамазан быллай джигит къызлары болгъан къарачай миллет ёлюмсюз болгъанын чертиб сёлешди.
«Минги Тауну тёппесинден салам бере джериме…» аты бла бардырылгъан къууанч джыйылыу «Минги Тау» джыр джырланыб, той этилиб тамамланды.

Ижаланы Фатима.