Мен «Къарачай» газетни Кавказгъа къайтханлы алама. Мадарым болуб, газетни бир номерин да ат башындан окъуб къоймайма. Окъугъанларым бары да кёз алымда тургъанчадыла. Кёчгюнчюлюкню юсюнден кеч джазыб башладыла. Ол заманнга уа сюргюнде болгъан адамларыбыз хазна къалмай керти дуниягъа кетген эдиле. Бусагъатда кёчгюнчюлюкню юсюнден хапарланы эшитгенлерин къурашдырыб джазадыла, айтадыла. Мени да кесим кёргенлени джазаргъа кёлюме келгенди.

Хар эки юйге бир машина бере эдиле хапчюк джюклерге. Керти да, шкок, къама дегенча затланы алдырмай эдиле. Бир кинода артистле омакъ къарачай формалары бла, джанларында къамалары бла, Кябагъа баргъанча омакъ тизилиб, олтуруб зикир айтыб бара эдиле. Аллай зат алайда болмагъанды. Алай болса да, шкокларын, къамаларын, сары джау кастролларын, бал флягаларын бачхалада къазыб, басдыргъанла болгъандыла. Къайтхандан сора къазыб чыгъаргъанла да болгъандыла.
Сейири неди десенг, эллерибизни кёбюсюнден бир киши бир зат джазмайды. Кёчген кюнюбюзде эм уллу къыйынлыкъны Сынтычыла сынагъан болурла. Гипс завод болгъан джерге джетерге, ол къадар Студебеккер, бир-бири ызындан ашыгъыш, къысха келиб, букъудан джукъ кёрмейин, бир-бирлерин уруб тёнгерегендиле. Адамла джерге чортлаб тюшгендиле. Ижаланы Хусей: «Бизни тохтатмайын ётдюрген эдиле, алай а ачыкъ кёрген эдик: ёлгенле, джаралыла, саула да джата эдиле къан джугъу болуб. Ненча болгъанын билмеген эдик, алай а кёб адам бар эди алайда», – деб, хапар айта эди. Алайда ненча адам ёлгенди, ненча джаралы болгъанды, бир адам да билмегенлей къалыб кетди. Кёбюсю Къарабашладан болгъанын айта эдиле. Ма ол кюн алайда болгъанладан джангыз Къарабашланы Солтан сауду. Анасы, эгешчиги, кеси юч айны Пашинский больницада джатыб, артдан баргъандыла Къазахстаннга.
Мен кесим кёрген а былайды. Эл айтханча, эшикни ачыб, юйге ючеулен кирдиле. Атам юйде джокъ эди, анам ауруб джатыб тура эди. Абычар бир къагъытны окъуду анама. Анам ачыуланнган-зат этмеди, орусча джууаб берди. Бир кесекден эки солдат чабыб юйге кириб, тёгерекге къараб, эки къуш тёшекни алыб, бирер джанларын сёгюб, къушун джерге къотарыб, чабыб чыкъдыла эшикге. Бир кесекден солдат келиб, тёгерекге къараб анамы бир кюбюрчюгюню башын ачыб, ичин къотарыб, эшикге алыб кетди. Мен эшикге чыкъгъанымда, тёрт солдат тобукъланыб лыхтынла бла нартюх тюе эдиле. Тюзюн айтсакъ, Къарачайда машокла джюрюмей эди. Ма ол тёшек тышлагъа ууулгъан нартюхню къуюб, башларын къысдыла. Бауда къойланы кесиб, таза этлеринден кюбюрчюкню толтурдула. Юйюбюзде эки темир орундукъ, стол бла 4 шиндик бар эди да, аланы къоюб, къалгъан затларыбызны джюкледиле. Абычар бла бешеулен болуб, анамы тёшеги бла бирге, бек джан аурутуб, джюкледиле машинагъа. Анамы къатында эгечим бла уллу къарнашым, мени уа «сен бери кел» деб кабинагъа миндирдиле. Конфетчикле да бериб, мени бла ойнаб-кюлюб бара эдиле. Узакъ бармайын, элни къыйырында къотардыла бизни къалгъанланы къатында. Анама айтыб, мени биргелерине алыб, ингирге дери айландырдыла, юйдегилени ташый.
Миллетни тёгерегин солдатла сакълай эдиле. Билмейме, эркинлик ала болур эдиле, адамла джаяулай юйлери бла алайыны арасында джюрюй эдиле, къолларында бирер затлары бла. Орамда солдатла бла бирге адамла ингир алада да сиреле эдиле, машинала сакълаб.
Кечирек, джангыдан машиналагъа джюклеб, темир джол станциягъа алыб кетдиле. Насыбха, биз алайдан кетгинчи, атам да джетген эди. Адамланы учу-къыйыры кёрюнмей эди, асыры кёбден. Джылагъан-зат эшитилмей эди, адамларын излеб къычыргъанланы уа учу-къыйыры джокъ эди.
Вагонну ичинде хар кимни заты башха-башха джыйылыб, адамлары да аланы юсюнде олтуруб бара эдиле. Орунчукъла салыб джатаргъа мадар да бар эди. Вагонну ортасында темир пешчик тохтаусуз джана эди. Хар ким кёзюу-кёзюу бир затчыкъла бишириб, ашай эдиле. Вагонну ичи сууукъ тюл эди. Волганы кёпюрюнден кече ётген эдик. Терезечикден суугъа, кёпюрге къараб бардым. Экинчи кюн станциягъа джетмей, поезд бир ачыкъ джерде тохтаб, эшиклени ачдыла. Похоронбюрону адамлары, тёртюшер адам болуб, юч джерде сакълай эдиле темир джолдан арлакъда. Бизни эшелондан бир ёлюкню чыгъарыб, тёрт эркиши аны алагъа элтдиле.
Къарачайны джарыла тургъан джаралы джюрегине энтда бир джара салыргъа излемейме, кёрмегеними айтыб. Эки кюн бла эки кечени ичине бизни эшелонда джангыз бир адам ёлген эди. Къалгъан эшелонладан хапарым джокъ эди. Миллетибиз айырылыб саулукълу, кючлю миллет эди къалгъан миллетлени ичинде. Сора кече бла кюннге аллай бир адам нек ёлюрге керек эди?
Эм къыйын затны юсюнден да бир айтайым. Сагъыш этигиз, этегини къыйырын кёлтюрюб, тобукъларын кишиге кёргюзмеген тиширыуларыбыз, дженгсиз кёлек кийиб, чыналарын тиширыулагъа кёргюзмеген эркишилерибиз, къамыжакъ ташайыр хансы болмагъан тюз джерде кеси джарауугъузгъа къарагъыз деб тюшюрселе эшелондан не этерге керек эдиле… Джазыкъ тиширыула вагонланы тюбю бла ол джанына чыгъаргъа, чархланы ташаларына бугъунургъа кюрешиб, дыгаласла эте тургъанлай, паровоз, ачы къычырыб, олсагъатлай артына урдурса. Айтыргъа да къыйынды. Чархла туураб кетгенле болгъандыла, дей эдиле, кесим кёрмегенме. Мени анамы алай болур джеринде атам къолундан тартыб чыгъаргъанды бир кере.
Джолда станциялада тохтаб, иги танг заманны туруучан эди эшелон. Кюнюне бир кере шорпа бла ётмек кесекле бере эдиле. Адамла чыгъыб эркин да айланыучан эдиле. Солдатла алай къатылмай эдиле. Ненча кюнню баргъаныбызны билмейме, алай а бир кече адамланы хапчюклери бла бирге вагонладан арбалагъа, машиналагъа джюклеб, ташый эдиле. Былайда да джылагъан, сарнагъан джокъ эди, адамларын излеб къычыргъанла кёб эдиле.
Бизни бир къазах тиширыу арба бла бир элге элтиб, биреуню юйюню бир джартысында хазыр этилиб тургъан мекямгъа джыйгъан эди. Баргъан кюнлерибизни биринде Семенланы Ахмат бла Хызыр, тамада къарнашым Марат бла мен орамда ойнай тургъанлай, ётюб баргъан адамла тохтаб: «Ой, насыблыла!» – дегенлерин унуталмайма. Тюз айта эдиле, бизни хатабыз джокъ эди. Ол джарлы адамла уа, юйлеринден аджашыб, юслеринде бир къат кийимчиклеринден сора не кийимлери, не хапчюклери, не ашарыкълары болмагъанлай, къуу башлары бла тюзде атылыб къалгъан эдиле. Аладан, насыбы тутуб, юйдегилерин дженгил табханла да, талай айдан, джылдан табханла да болгъандыла. Адамларын да табмай, аш-суу керекли инджилгенлени, сууукъдан-борандан ёлгенлени да учу-къыйыры болмагъанды.
Прирезкадан (Таллыкъ эл болгъан джер) ишлей тургъанлай кетген джюзле бла къызланы, джашланы насыблары бек къыйын болгъанды. Къалай болгъанын ангылатыр ючюн, эшитген хапарларымы джазайым. 1944-чю джыл Баболаны Ислам бир къызчыкъны ёлюб джатханын кёрюб, таныб къояды. Къызчыкъ Хачирланы Саша болады. Бир эски кийизчикге чырмаб, басдырыб, анга кюу этеди. Ол кюуде джазылгъаннга кёре, джаш адамланы мындан джаяу Черкес тюзге дери сюрюб элтиб, вагонлагъа тыкълаб, ашыргъандыла. Джолда джылай, эшелонла ётгенлери сайын къычырыб, анасын излеб, анда кеси джангыз, къатында кишиси болмайын, ауруб ёлгени ачыкъ кёрюнеди.
Алгъаракъ джыллада «Къарачай» газетде джаза эди биреулен (атын унутханма): «Сыртлыкъны ёрге бара тургъанлай, тёбен джаныбызда эриб бошамагъан къарны тюбюнден кёрюннген къаралдымгъа барыб къарагъаныкъда, бир къызчыкъ, асыры арыкъдан ингичгечик болуб, къатыб джата эди. Къышны узагъына къар тюбюнде джатханды харибчик. Ким болгъанын билелмегендиле.
Мени къайын анам Орусланы Разият анасы, юч эгечи, кичи къарнашы эмда къызы бла бирге Къыргъызияда тургъанды. Бир кече эшикге башларын кёргюзюрге, боран-джел алыб кетер деб къоркъгъандан, юйден чыкъмайын тургъанлай, эшиклери къагъылады. Ачсала – эки джаш сирелиб тура. Юйге джыйыб, джылы суу бла къолларын, аякъларын эритиб, джылы затчыкъ ашатыб, эс джыйдырсала, ол джашла айтадыла: «Арлакъда кёпюрчюкню юсюнде бирибиз келелмейин, джыгъылыб къалды». Боран бирибизни алыб кетмесин деб, къоркъуб, Разият, анасы, гитче къарнашы Идрис, къалын кийиниб, бир-бирине джибле бла тагъылыб, барыб бузлаб тургъан джашны алыб келедиле юйге. Тазда джылы суугъа салыб, эритиб, джан киргизедиле. Алай бла, джети айны былада туруб, адамларын табыб кетеди.
Ма алай болгъанды джюзле бла къызланы, джашланы кёрген кюнлери кёчгюнчюлюкде. Мен таныгъанлада ала бла бирге болгъан тиширыуланы, эркишилени араларында кёзю-башы джарыкъ эслемегенме, барысы да мыдахлай ёлюб кетдиле.
Анда джашауубуз башланды. Элни башха табышы джокъ эди, бачхаларындан чыкъгъаннга къараб джашаргъа кюреше эдиле адамла. Хар юй башына 25 сотых джер бердиле. Алай а, не келсин, биринчи джыл миллетни кёбюсю бачха салыргъа унамады, «Кавказгъа кетерикбиз» деб. Ол кёзюуде, алай этмей, бачхалагъа джабышсакъ, миллет аллай бир джунчурукъ тюл эди.
Алай болса да, онглу миллетибиз тирилиги бла да, урунууу бла да, адеби-намысы бла да Орта Азия бла Къазахстанны сейирсиндирди. Кесек заманны ичине юч Социалист Урунууну Джигити, Ленинни орденини, башха орденлени да, медалланы да иелери болдула. Аланы алгъанла бары да къуру къарачайлыла эдиле. Ол къыйын заманда Москвагъа ВДНХ-гъа баргъанла да кюбюсюне къарачайлыла эдиле. Бир къарачайлы башын энгишге иймеген эди, той-оюн, тепсеген-джырлагъан тохтамай эди. Келин келгенин узакъдан биле эдинг къобуз-орайда тауушдан.
Кавказгъа кетер заманыбызда алайда джашагъан миллетле бла кърал къуллукъчула «кетмегиз» деб тилеб, джылаб ашыргъан эдиле. Ала да разы болсунла, биз да алагъа разыбыз.
Энди къарачай миллетни Ата джуртуна къайтармаз джанындан Гюрджюню башчылыгъыны бетсизлик ишлерини юсюнден да бир-эки сёз. Къайсы джыл болгъанын тюзетелмейме, алай а Кавказгъа къайтыуну юсюнден хапар джюрюй башлагъан заман эди. Бир кюн атам, бери къарачы деб, кеси окъугъан «Правда» газетни меннге кёргюздю. Мен да окъудум. Къарачайны атын аманнга чыгъарыр эмда ызына къайтармаз ючюн, Москвагъа: «Къарачай бандитледен джашаялмайбыз. Бизге келген туристлени-альпинистлени таулада къырыб, тонагъан этедиле», – деб, тарыгъыб джазыб тургъандыла. Москвадан «спецназ» келеди, туристлеча кийиниб, къарачайлыланы тутаргъа. Бандитле чабыб, тутуладыла. Алай а ала гюрджю миллетден болуб чыгъадыла. Алайда аланы бетсизлик ишлери къралгъа белгили болады.
Хрущёвну игилиги бла биз элибизге-джерибизге къайтдыкъ. Никита Сергеевичге Аллах ол дунияны насыбын берсин.

Байрамкъулланы Рамазан.