Сталинни юсюнден сёз барса, Орта Азия бла Къазахстанда озгъан сабий джылларым, излесем, излемесем да, кёз туурамда сюелиб къалыучандыла. Сабий болсам да, алагъа сабий джылла дерим келмейди. Къалай дерикме, акъыл-балыкъ болгъан джашла этмеген джумушланы тюгел он-онбир джыл болгъунчу тындырыб турсам. Ол джыллада сабийни къуру бир мураты болуучанды.

Ол да неди десегиз, джумушхазатха къошулмай, орамда тенглери бла чаба-джорта, ойнай-кюле айланыуду. Мени уа алай айланыргъа мадарым болмагъанды. Боллукъ да болур эди, «халкъны атасы» Сталин, бютеу къарачай халкъны 1943-чю джыл абыстол (ноябрь) айны 2-де Орта Азия бла Къазахстаннга кёчюрюб иймесе. Менича кёблени сабийлик джылларын джаханимге бургъан бла къалмай, 22 мингден аслам сабийни джашауларын юздю.
Дунияны башында аманлыкъ, къатылыкъ этиу бла белгили, бюгюн-бюгече да джамагъатдан налат алыб тургъан адамла кёбдюле. Ёмюрле озсала да, ала этген къатылыкъ ишле ёмюрде да унутуллукъ тюлдюле. Тереннге кириб айланмай, къуру бир юлгю келтирейим. Асхакъ Темирлан ким болгъанын барыбыз да иги билебиз. Башха къраллагъа чабыуул этиб, аланы адамларын къырыб тургъанды ол. Айтыугъа кёре, адам башладан уллу тёбеле къурагъанды. Ол кесини къралыны адамларын къырмагъанды: душманларын къыргъанды. Мелиуанла бла кесини къралыны адамларын къыргъан Сталин къатылыкъ этиу бла Асхакъ Темирландан эсе, онглу болуб кетеди. Сталин да хаталары болмагъан мелиуанла бла адамланы къыргъанды. Ол къыргъан адамланы башларындан, Темирлан этген тёбеледен эсе мийик, уллу тёбеле болуб кетерикдиле. Алай бла, къатылыкъ этиу бла Сталинни бир киши бла тенг этелмейме.
Мени, менича сабийлени джашауларын джаханимге бургъан Сталиннге алкъын тыйыншлысыча политика багъа берилмегенди. Берилсе, бир къауумла анга эсгертме салайыкъ, сыйын ызына къайтарайыкъ деб, ёмюрде да сёз къозгъарыкъ тюл эдиле. Мен, уллу къарнашым Ахмат, сабий заманыбызда орамда чаба-джорта, ойнай-кюле айланыр орнуна, элни къабакъ тууарын кютюб айланнганбыз. Уллу къарнашым менден юч джылгъа тамада эди. Он эмда онюч джыл толгъан джашчыкълагъа атам бла анам, къабакъ сюрюуню кютюгюз деб, ышаныб, алларына бериб къоюучан эдиле. Сюрюуде уа эм азында 50 ийнек бар эди. Ол къадар малны ала бизге къалай ышаннгандыла деб, кеси кесиме соруу бериученме. Эм ахырында джууаб кесим табама сорууума: мадарсыздан ышаннгандыла.
Биз Талас областда Ленинполь районда Ленинполь элде джашай эдик. Эл бир да узун эл эди, джети-сегиз километрге созулуб эди. Эл районну аралыгъы болгъаны себебли, тёгерегинде къыргъыз элчикле да орналыб эдиле. Бир да джарлы районда джашай эдик. Атам «Победа» колхозда тракторлагъа эки ат джегилген арба бла отлукъ ташыучу эди. Кече-кюн тохтамай ишлесе да, юйге хайыр келтирмей эди. Урунуу кюнле уа джазылыр ючюн къалмай эдиле. Таб, хайыр тюшсе да, анга алты-джети башлы юйдегини асырагъан къыйын боллукъ эди. Ол себебден, бизни сабийле болгъаныбызгъа да къарамай, къабакъ сюрюуню аллыбызгъа бериб къоюучан эдиле джыл сайын.
Биз биргебизге азыкъчыкъ да алыб чыгъыучан эдик. Анам, гыбытха уюб тургъан айранны къуюб, табада бишген нартюх гырджынны да артмакъгъа салыб, джолгъа ашырыучан эди. Айран гыбыт бла нартюх гырджын салыннган артмакъны атам имбашына атыб, малла элден чыкъгъынчы, кеси элтиучен эди. «Ма, ийнекле, ма, азыгъыгъыз. Сакъ болугъуз» дей эди да, ызына къайта эди. Бир-бирде, ишин эртдерек бошаса, бир атха кеси миниб, бирин да адежге тартыб, биз ийнеклени кюте тургъан джерге келиб къалыучан эди. Атланы келтирсе, мен бир да бек къууаныучан эдим: аланы бирине миниб, ийнеклени къайтарыучан эдим.
Биз джашагъан элде немецле да джашай эдиле. Ала Волга сууну къатында джашагъан немецле эдиле. Кърал аланы къыргъыз элге бизден – къарачайлыладан – алгъа кёчюрген эди. Юйлери-башлары джарашыб эди: аланы бир къауумлары джерлерин-бачхаларын толусу бла кёгет тереклеге бериб тура эдиле. Кишиге хаталарын тийдирмей эдиле. Кёб сют берген асыулу тукъумлу малланы тута эдиле. Джангы тёлю берген ийнеклени кюнортада да сауаргъа керек болуб къала эди. Алайсыз, джелинлери къызыб, ийнекле кючден джюрюб башлаучан эдиле. Ол себебден, бир-бирде аллай ийнеклени не мен, не къарнашым, кюнортада иелерине саудуртдуруб, артдан сюрюуге сюрюб барыучан эдик. Бир-бирде ийнеклени тойдурур ючюн, эки мюрзеу сабанны арасында кенг джол бар эди да, терен хансха бошлаб къоюучан эдик. Джол а башха къыргъыз элледе джашагъанланы район аралыкъ Ленинполгъа алыб келиучен эди. Алай кёб адам да джюрюмей эди ол джол бла. Анда-санда дегенча, элли джылдан атлагъан болур эдиле, къыргъыз эркишиле, эшеклеге да миниб, аланы джюгенлерин бошлаб, кеслери этген къыл къобузну да «зынгырдата», джырлай, къатыбыз бла озуучан эдиле. Сейири неди десенг, эшеклени джюгенлерин бошлаб къойсала да, ала бир джары бурулмай, башларын да энишге салындыра, акъырын-акъырын атлай, барыучан эдиле. Эркишилени башларына кийген кийиз бёрклери, бизни тиширыула этген бёрклеге ушамай эдиле: ала ёреле эдиле. Кеслерини да бюгюлген джерлери (къанатлары) алай кенг тюл эдиле. Башхача айтсам, кюнден адамны бетин иги джашыралмай эдиле. Ары-бери озуб тургъан къыргъыз кишилени арасында ыйыкъда эки-юч кере район аралыкъ Ленинполгъа джюрюб тургъан биреулен бар эди. Къарт адам эди деб айталлыкъ тюлме. Алай узун болмагъан чал ургъан сакъалчыгъы бар эди, эшеги бир да мазаллы эди. Ары-бери озса да, бир джырны джырлаб озуучан эди.
Кюнлени биринде, ары дери уа атама къыргъыз элден бир танышы бир ана эшекни эки баласы бла берген эди. Бир баласы сабий-зат миниб айланырча болгъан эди. Экинчи баласы анасыны сютю бла кечине эди. Ана эшекге ат джер да салгъан эди атам. Гыбыт айранны, нартюх гырджынны эчки териден этилген къапчыкъгъа салыб, ат джерни къанджыгъасына бегитиб, мени да эшекге миндириб, эртден сайын къабакъ тууарны элден чыгъарыучан эдик. Гыбыт айранны, азыкъны, джетер джерибизге джетсек, эшекни юсюнден алыб, бир салкъыныракъ джер табыб, тюшюрюб къоюучан эдик. Биз да джол джанында ийнеклени терен хансха ийиб тургъанлайыбызгъа, ол къыргъыз кишичик къыл къобузуну сокъгъанын да, джырлагъан джырын да къоюб, эшекни тохтатыб:
– Эй, бандит къарачай балала! – деди ауазын кёлтюре. – Билемисиз, мен сизге джыр этгенме. Къатыгъызгъа бармай, былайдан джырласам да, джырны сёзлерин эшитириксиз. Тынгылагъыз.
Къыл къобузун да «дынгырдата, тебреди джырлаб:

Джерибизде джашайд бандит къарашай,
Кавказда тургъанды адам эт ашай.

Ёмюрлюкге къоярча биз унутуб,
Къудай нек къоймад аланы къурутуб?

Уллу борч салыннганды бюгюн меннге,
Сый-махтау бере турургъа Сталиннге.

Анга мен этеме джюз-минг бюсюреу,
Аланы къурутама дегени ючюн бютеу.

Аладан къоркъуб, чыгъалмайбыз эшикге,
Тюбеселе, къачабыз миниб эшекге...

Джырын джырлаб бошагъанлай, къамчиси бла эшегин урду да, ол да тёртгюллеб, энишге эл таба айланды. Биз эс джыйгъынчы, кёз туурабыздан тас болду да кетди. Эшегин тёртгюллетиб тас болуб кетмесе да, биз эки гитче сабий не этерик эдик анга?
Кюн батаргъа бир-эки сагъат къалгъан болур эди, атабыз бир атха кеси миниб, бирин да адежге тагъыб, келиб къалды. Къыргъыз кишини бизге этгенин джарашдырыб айтдыкъ:
– Ол мазаллы эшекге миниб айланнган гитче сакъалчыгъы бла кёсе къартхамы айтасыз? – деб сорду. – Андан чыртда кёлюгюз къалмасын. Ачыуланыб ургъан-зат этмегиз. Сер болгъанды. Аны юч джашы да фронтха кетиб, андан къайтмай къалгъандыла. Бир кесек патеген тилегенинде, иги кесек бериб ийген эдим. Мен анга тюбей туруучанма: айтырма сабийлени кёллерин къалдыргъанса, деб...
Ортадан эки-юч ыйыкъ ётген болур эди, биягъы къыргъыз кишичик, къыл къобузун да согъа, башын да эки джанына ата, джыр джырлай бара тургъанлай, ол акъырын атлай келген эркек эшеги, бизни эшеклени кёрген болур эди, эрлай башын, къуйругъун да ёрге кёлтюрюб, ачы-ачы окъуй, къулакъларын джума, джолдан чыгъыб, мыллыгын сол джанына атды. Аны алай этеригин сакъламай тургъан къыргъызлы, ауурлугъу бир джанына дженгиб, бир аягъы ёзенгиде къалыб, доб деб, джерге тюшдю. Эшек да окъугъанын къоймагъанлай, аны сюйреб, къычырыкъ этдире, тюгел эшеклени къатларына джетер-джетмез, къарнашым, тири болду да, аллына туруб, джюгенинден тутду. Эшек тохтады, къыргъыз киши уа къычырыгъын тохтатмайды. «Ой, башым, башым!» деб, хахайны басады. Джыгъылгъан заманда башы джерге тийген болур эди аны. Андан сора да 15-20 метр чакълы бирге сюйреб баргъан эди эшек аны. Къатыб тургъан топуракъ гыртла кёб эдиле. Къарнашым Ахмат мени чакъырды да:
– Эшекни башындан тут, – деди. – Мен къыргъызлыны аягъын ёзенгиден бошлайым… Бошлады. Иги кесек заманны кишичик ёрге туралмай турду. Биз да болушдукъ да, ёрге тургъуздукъ, эшегине миндирдиб, джолгъа чыгъардыкъ. Иги кесек заманны къыргъыз кишичик кёзюу-кёзюу къарнашым бла меннге къараб туруб:
– Балаларым, кечигиз, къартны сандыракъларын джюрегигизге джууукъ алмагъыз. – деди. – Сиз адам ашаучу халкъны балалары тюлсюз, адамлагъа болушхан халкъны балаларысыз. Сизни юсюгюзден бизге – джергили миллетге – ётюрюк хапарны айтхан эдиле. «Алма терегинден кери тюшмейди» деб бош айтмайдыла. Атагъыз, анагъыз, бютеулей къарачай халкъ иги халкъ болмаса, бюгюн сиз, балаларым, мени джанымы сау къалдырлыкъ тюл эдигиз. Сиз меннге уллу адамлыкъ этдигиз: келе-келиб, былайда малланы кюте тургъаныгъызны кёрсем, экигизге да саугъала келтирирме. Сау къалыгъыз, къууанч бла тюбешейик.
Къыргъызлыны къолуна къыл къобузун да тутдуруб, джолгъа ашырдыкъ. Тюзю, ол ызына къарамаса да, эшеги ызына къараб, алгъа таукел атларгъа излемей эди. Къарнашым да, мен да, хата этерге излеген бир къауум ийнеклени ызларына къайтара, къыргъыз къартны да, юйюне сау-эсен джыйылырын излеб, кёз туурабыздан ташайгъынчы ызындан къараб турдукъ.
Ингир ала бола, атам биягъы атланы, бирине миниб, бирин да адежге тартыб, малланы кюте тургъан джерибизге салыб келди. Ол «аман» къыргъыз кишиге болушлукъ этгенибизни юсюнден джарашдырыб хапар айтханыкъда, кёлю джарый:
– «Таш бла ургъанны аш бла уругъуз» деген айтыуну эшите тургъансыз да, – деди. – Иги этгенсиз анга болушлукъ этгенигизни. Кеч-эртде болса да, ол этген игилигигиз сизге иги бла къайтырыкъды…
Кюнлени биринде, алкъын ингир болургъа иги кесек заман бар эди, атам, къарнашым, мен биягъы джерде, джол джанында дегенлигимди, ийнеклени кюте тургъанлайыбызгъа, къыргъыз элге баргъан джол бла бизни таба келе тургъан эшеклини кёрдюк. Аны къолунда къыл къобузу джокъ эди. Эшеги гузаба атлагъанча кёрюне эди. Эшекни урмай эди. Эшек, башын да ёрге кёлтюрюб, къулакъларын да аллына тутуб, джортургъа хазыр болуб тургъанча кёрюне эди. Сюрюуню бир джанында кютюле тургъан ана эшекни балалары бла ийислерин сезген болур эди да, къарт къыргъызлы, джюгенни кесине тартыб кюрешсе да, аны джюрюшюн сериуюн этдиралмай эди. Бизни къатыбызгъа джетгенинде, атам эшекни аллына туруб, джюгенинден тутуб тыйды. Къыргъыз киши, эшек аны алыб къачмазын билгенинде, ашыкъмай, джерге тюшдю. Эшекден тюшер-тюшмез:
– О, балам, джюгеннге къолунгу бир джетдир, – деди да, атам бла саламлашыб бошагъандан сора, кесине къысыб къучакълады. Атамы къучагъындан бош болгъандан сора:
– Бу эки бала сеникилемидиле? – деб сорду. – Иги балаладыла. Мен былагъа бир кесек къатылыкъ да этгенме: болгъанны, болмагъанны да джыр халда айтханма. Кърал башчыла къарачайлыла бандитледиле, адам ашаучуладыла деб сёз джайгъанларында, биз алагъа ийнаныб, кёб къыйынлыкъ кёрген сизни халкъыгъыз кертисинде да аллай халкъды деб, джаныбызгъа уллу гюнах алгъанбыз. Кечериксиз. Биз сизни таныгъанлы алай кёб заман озмаса да, иги халкъ болгъаныгъызны билдик, ишден артха турмайсыз, къолугъуздан келсе, кимге да болушурукъсуз.
Мен бу эки балагъа саугъала келтиргенме, аланы экисине да берейим. Юйде къарт кемпир этгенди. Экиси да кюн тюбюнде айланнганлай турадыла. Башларына кие турурча, эки кийиз бёркчюк келтиргенме. Бир эшегигизни джюгени джокъду да, бу джюгенни да сизге береме. Мындан ары мен экисин да кесими балаларымча кёрюб турлукъма. Ол кюн была меннге болушмасала, бюгюн мен сизни бла тюбеширик тюл эдим. Сay болсунла. Джолум узакъды. Кечге къалыб кетсем, юйдеги къайгъы этерикди. Ол себебден, кете барайым...

Къобанланы Махмут.