Урунууну байрамы Къарачайны байрамы бла джууукъ тюшгени себебли, миллетибизни керти джигер, сыйлы адамларыны бирини – Гочияланы Ибрагим бла Нёгерланы Напийни джашлары Хусейни – юсюнден хапарны окъуучуларыбызгъа теджерге излейбиз. Аны джашау, урунуу джоллары ёсюб келген тёлюлеге джигерликни белгисича, тюз джолну, насыбны кёргюзген къыбылама болур деб ышанабыз.

Гочияланы Ибрагим бла Напий Кичи Балыкъ элде джашаб, юч сабийни – Хусейни, Хасанны, Зуриятны – ёсдюргендиле. Къачан да уруна юреннген ата бла ана, сабийлерин да ол шартла бла ёсдюргендиле: иш бла чыныкъдыргъанлай, адебни, намысны да гитче заманларындан сингдиргендиле. Уллу Ата джурт къазауат башланнганында, Ибрагим юйде гитче сабийлерин къоюб, бирси элчи джашла бла фронтха кетеди. Арадан кёб заман да кетмегенлей, Ибрагимни урушланы биринде джау окъдан ёлгенини бушуу хапары дженгил джетеди. Алай бла, юч сабийни аякъ юсюне салыргъа Напийни бойнуна джюк болуб тюшеди. Ол кёзюуде Хусейге 12 джыл тюгел толмагъан эди. Алай болса да, сабийлей огъуна ол салтаны, сенек ауузну ауурлукъларын эртде сынагъан эди стауат джумушлада. Аны себебли, анасына билек болургъа кюрешгенлей тургъанды. Ай медет, арадан джыл да озмагъанлай, къазауатны ачыуу алкъын кетмегенлей, «ёлгенинги сауунг унутдурур» дегенлей, алагъа къыйынлыкъ тюшеди – миллети бла бирге туугъан джуртларындан зор бла Орта Азия бла Къазахстанны джерине кёчюрюледиле.
Алайды да, Напий, сабийлери, адамлары бла бирге Къазах ССР-ни Джамбул областыны Луговской районуну Подгорный элинде колхозгъа тюшедиле. Анда биринчи айлада ачлыкъ, учузлукъ, зарауатлыкъ джетиб, кёб адам къырылгъанды. Ол огъай эсенг, юйдегилери бла бирден ёлгенле да кёб болгъандыла. Адам кёлтюралмаз къыйын хыйсаблада джанларын сакъларгъа кюрешгенле, джашаргъа дыгалас этгенле, насыблары тутханла сау къалгъандыла. Хусей да, эсли сабий болгъаны себебли, анда колхозгъа ишге киргенди. Юч джылны уруннгандан сора, 16 джыл толгъанлай, ол колхозгъа къойчу болуб джарашады. Ма алайдан башланнганды таулу джашчыкъны урунуу джолу да. Тамада къойчу, джылы келген къазах къарт Джекен Хусейни маллагъа тамам сюйюб къарагъанын, хар берилген джумушну толу баджаргъанын кёрюб, анга дженгил илешген эди. Кеси да, анга ата кёзден къараб, кёб иги затха да юретгенлей тургъанды. Артыкъсыз да бек, къой ёсдюрюуде, тёлю алыуда кесини сынамындан да юретгенлей тургъанды. Хусей да ишине джууаблы болгъанын бир такъыйкъагъа унутмай эди, ишин бек сюйгенден эте болур эди алай. Ол, къозулагъа, ана къойлагъа да айыбсыз къарар ючюн, кёб кечени джукъусуз ашырагъанды. Алайды да, «ишни сюйген – сюйюмлю» деб бизни халкъда бош айтмагъандыла, ол сюймеклиги Хусейни джетишимлеге келтире, махтауну басхычына миндире баргъаны хакъды. Ол анда атын айтдырыб, эм джаш алчы малчыланы тизимине тюшеди.
1957-чи джыл къарачайлыла ызларына, туугъан тау джуртларына, къайтыргъа эркинлик аладыла. Ол кёзюуде, Гочия улуну керти тамам уста къойчу болгъанын кёрюб, анга колхозда тамада орун да теджейдиле, къалырын тилейдиле. Алай болса да, туугъан эли сабий эсинде сакъланыб, тюшлеринде кёрюрге термилиб ёсген джаш къалай къаллыкъды анда сора?! Ол сау онтёрт джылны тау джуртуну таза хауасын тансыкълагъанлай, Минги Таудан саркъгъан сууланы татыуун кюсегенлей тургъанды. Ай медет, эгечи Зурият 1945-чи джыл Къазахстанда ауруб, ауушуб къалгъан эди. Гочияланы Хусей, анасы Напийни, къарнашы Хасанны биргесине алыб, бирси къарачай юйдегиле бла Кавказгъа джол тутуб, келеди. Гочияланы юйдегилери Къобан районда Пригородное элге тюшедиле да, алайда орунланадыла.
Къарачайлыла джуртларына къайтхан заманда Пригородное эл Къобан районда «Родина» колхозну бёлюмлерини бири эди. Хусей колхозда малчы болуб ишлеб башлайды. Арадан бир кесек заман озгъандан сора «Ильич» колхоз къуралады. Хусейни да, къойчу этиб ары кёчюредиле, артда ол къой бригадалагъа да башчылыкъ этеди. Бир кесекден Гочия улу башчылыкъ этген къойчу бёлек, эл мюлкде джетишимле этиб, атын махтау бла айтдырыб башлайды. Былайда чертиб айтыргъа тыйыншлыды, ол 100 ана къойдан: 1978-чи джыл – 96, 1979-чу джыл – 116, 1980-чы джыл – 142, 1981-чи джыл – 172, 1982-чи джыл а – 176 къозу алгъанды. Айтыргъа, беш джылны ичинде планнга кёре 3089 къозуну орнуна 5880 къозу алгъанды. Алай бла, ол эки уллу къой сюрюуню саны тенгли бир тёлю алгъанды. Барыбыз да билгенден, ана къойгъа тамам уста, ажымсыз къараргъа, иги багъаргъа керекди, саулукълу эмда кёб къозу алыр ючюн. Гочия улу да, малчылыкъгъа кесин толу бергени бла, ишин тамам бет джарыкълы баджаргъаны бла, социалист эришиуледе да хорламлы болгъанлай тургъанды. Къой сюрюулеге къараб, тёлю ёсдюрген бла къалмай, Хусей хар бир къойдан 5 килограммдан аслам джюн къыркъыб тургъанды. Алай бла, Москвада эл мюлк кёрмючге (ВДНХ-гъа) къошулуб, талай медаль бла, диплом бла саугъаланнганды. Ызы бла, ВДНХ-ны комитети бегим чыгъарыб, Гочия улу Хусейге саугъагъа «Москвич» автомобиль берилгенди. Ол джыллада бютеу Къарачай-Черкесияда бу тукъум мийик саугъаны Хусей биринчи адам болуб алгъан эди.
Эл мюлкню айнытыуда этген джетишимлери ючюн Гочия улу Хусей «Хурмет Белгиси», «Октябрь Революцияны», Урунуу махтауну III-чю дараджалы орденлеринден сора да, «Джигерлиги ючюн» медаль бла, «Урунуу джигерликни», «Малчылыкъны джаш алчысы», «Социалист эришиуледе хорлагъан» (эки кере) белгиле бла да саугъаланнганды.
1985-чи джыл Хусейни Къарачай-Черкесияны комсомолуну Баш саугъасына тыйыншлы этедиле. Ызы бла «Социалист Урунууну Джигити» деген сыйгъа теджеледи. Аны иш сынамыны эмда эл мюлкде малчылыкъны мийик дараджагъа чыгъаргъаныны юсюнден «Пути повышения плодовитости мясошерстных овец» атлы чыгъармада да басмалагъандыла.
Гочия улу джашаууну ахыр кюнюне дери Пригородное элде джашагъанды. Юй бийчеси Къоркъмазланы Матайны къызы Зухра бла тамам юлгюге айтырлай сегиз сабийни – 2 джаш бла 6 къызны – ёсдюргендиле. Алагъа да урунууну сабийликден сюйдюргендиле.
Урунууну махтаулу адамы, малчылыкъны мийик дараджагъа чыгъаргъан кърал эмда бирси сыйлы саугъаланы иеси, Къарачайны джигер уланы Гочияланы Ибрагимни джашы Хусей 1998-чи джыл юйдегисини къолунда ауушханды, джандетли болсун.
Орта Азия бла Къазахсатанны тюзлерине къуш тюгюнлей чачылгъан миллетибиз, анда къуруб, тас болуб къалмай, амал-такъал къураб, джашау этерге кюрешиб, ана тилин, тин-дин байлыгъын да сакълаб, ызына къайтыб келгенди. Аны кёб джашы, къызы урунууда джигерлиги бла атын айтдырыб, Орта Азия бла Къазахстаннга огъай эсенг, саулай уллу къралгъа сый келтиргендиле. Мисир таурухлада джигит (Феникс) бла тенг этерчады миллетибизни тирилигин – кюйюб, кюлден дагъыда сау болуб, узакъ ёмюрлени джашагъан къанатлы кибик, башын кёлтюрюб, кесини сыйын, атын да сакълагъанды деу миллетибиз. Алайды да, Гочия улуча Къарачайны онла бла саналгъан джигер уланлары бла къызларыны урунуу джоллары тёлюлеге юлгю болгъанлай къаллыкъдыла.

БАТЧАЛАНЫ Фатима.