Сюргюнден халкъыбыз тарих джуртуна къайтханлы быйыл хычаман (май) айны 3-де 69 джыл толады. «Къарачай халкъны джангырыу кюню» деб белгилейбиз биз аны. Ол миллетибизни эм уллу байрамыды, десек сёзюбюзге ие боллукъбуз.

Ата джуртсуз джашау неди? Дунияда джашагъан акъылманланы бири алай айтханды: «Джуртундан айырылгъан ёмюрюн джылаб ашырады». Аллай адам дунияда тобукъланыб джашайды, деб къошаргъа да боллукъду. Джылагъан да эте, тобукъланыб джашамаз ючюн, халкъыбызны онглу адамлары Акъбайланы Магомет, Алийланы Ракай, Къараланы Басханукъ, Токаланы Сейит-Умар, Эбзеланы Аскер(биринчи делегация), Байрамукъланы Абу-Юсюп, Джаммаланы Мурат, Байрамкъулланы Ибрахим, Орусланы Умар, Гюрджюланы Таубий, Чагъарланы Ибрахим (88-джыллыкъ къарт), Гюрджюланы Нузула, Гаджаланы Маджир (экинчи делегация), Москвагъа джол салыб, кърал башчыгъа тюбеб, халкъыбызгъа, башха кёчгюнчю миллетлеге да Ата джуртларына къайтыргъа джол ачхандыла. Биз ол акъылман джигитлени ёмюрде да унутурукъ тюлбюз, ала бизни биргебизге джашагъанлай турлукъдула. Аллах аланы джандетли этсин, джатхан джерлери джумушакъ эмда кенг болсун. Орта Азия бла Къазахстанны къум тюзлеринде 22 минг сабийибиз къалгъанды. Аланы ичлеринден ненча онглу, фахмулу адам чыгъарыгъын киши да айталлыкъ тюлдю. 600-ге джууукъ элге чачыб, 70 мингден атлагъан халкъыбызны кау-къуу этерге умут этгендиле. Джангур тамчыла къумгъа сингиб кетгенча, тас болурубузну излегендиле.
Огъай, биз ол оноугъа хош болмагъанбыз – тилибизни, адетлерибизни сакълагъандан озуб, тау кийимлерибизни, тикген джаулукъларыбызны, кямарларыбызны да сакълагъанбыз. Кёкде танг аласы бла ышанмакълыкъны джулдузу чыгъарына ийнаннганбыз. Аллахны кючю бла ол джулдуз да чыкъгъанды.
Къобанны сууун ичиб, ташларын джалаб джашаргъа кюсеген халкъыбыз муратына джетгенди. Онтёрт джылны тас болуб тургъан миллетине Минги Тау да, Къобан суу да къууаныб тюбегендиле.
1956-чы джыл огъуна биринчи кёчюб келген къарачайлыланы тизиминде болгъан, кёб болмай «Къарачай халкъны нарт сёзлери» деген китабы чыкъгъан, керти дуниягъа кетген Алийланы Чорнаны джашы Солтан эртделеде айтхан хапарны бюгюн да унутмагъанма, унутурукъ да болмазма.
Халкъыбыз кёчгюнчюлюкню азабын сынагъан джыллада Микоян-Шахарда джашагъан башха миллетни адамындан Орта Азиягъа письмо баргъан-
ды. Ол джазгъаннга кёре, къарачайлыланы кёчюргенден сора, Къобан суу таркъайыб, эки къатха гитче эмда сай болгъанды. Къарачайны джеринде алгъаракъдан да джашаб тургъанла, ол затха джууаб табмай, сейирге-тамашагъа къалыб, аны бла письмо джибергендиле. Ол письмону хапары Орта Азиягъа, Къазахстаннга да джайылгъанды.
Солтан, келиб, Черкесск шахарда тюшгени бла Къобан суугъа чабханды. Барыб къараса, Къобан бурунча уллу болмаса да – гитчечик да тюл. Андан кеси ючюн, анда къалгъанла, ёлгенле ючюн да эки ууучун толтуруб, талай кере суу ичгенди. Алайда сирелиб тургъан биреулен, анга былай айтханды: «Къарачайлыла кетгенлей, Къобан адам танымазча гитче болгъан эди, энди къарачайлыла ызларына келедиле деб хапар чыкъгъанлы, чыртда къутуруб къалгъанды. Мен сейирсиниб къараб турама», – дегенди.
Алайды, Минги Тауну бауурундан чыкъгъан Къобан суу мингле бла джылланы этегинде джашагъан халкъына алай кючлю тукъум бушуу эте билгенди. Ол ызына къайтханында, къууанч этгенин да кёргюзгенди.
Ким биледи, терекле, таула, ташла, гокка хансла да кеслерича бушуу этген болурла. Къайтханыбызда да той тутхан болурла. Биз аны биляллыкъ тюлбюз. Сынгар айтырыгъыбыз, биз бу джерледе къонакъ тюлбюз, биз ёмюрледен бери да былайыны адамларыбыз. Мындан ары ариу, бай джуртубузгъа керти эмда тыйыншлы иеле болуб джашаргъа Аллах буюрсун.
Миллетибиз ызына къуру къол бла къайтмагъанды – сый, махтау табыб къайтханды. Юч джаш тиширыу «Социалист Урунууну Джигити» атха ие болгъанды: Шыдакъланы Патия, Гюрджюланы Нузула, Абдуллаланы Тамара. Онла бла адамларыбыз башха уллу кърал саугъаланы алгъандыла. Ол зат къарачай халкъ атын иги бла айтдыргъанына шагъатлыкъды. Орта Азия бла Къазахстанда бизни миллетни аты кенг белгили болгъаны бла къалмай, Къыргъызияны, Къазахстанны тамадалары, кесигизге къраллыкъ берейик, кетмегиз, сиз ишлеген миллетсиз, бизге керексиз, деб къадалгъандыла.
Алай а, къобхан сууну аллын киши тыялмагъанча, онтёрт джылны джуртуна таралыб джашагъан миллетни тыяр мадар табалмагъандыла. Болмагъанында, къазахлыла, къыргъызлыла эмда башха джергили миллетле къойла кесиб, къурманлыкъла этиб, той-оюн къураб, эки-юч кюнню халкъыбызгъа хурмет этиб тургъандыла. Киши джуртха башын да алдатмай, кёзюн да къаратмай, къарачай – алан халкъ Минги Тауну этегине джыйылады, бушууун-джарсыуун атыб, къууанчха бёленеди.
Тарих илмуланы доктору, къарачай халкъ кесине сыйлы къыз этген, миллетибизни ёмюрлени теренинден келген бай, ёхтем тарихин тюз суратлагъан профессор Валентина Невская кесини студенти Къаракетланы Индиянагъа айтханын газет окъуучулагъа джетдирирге излейме.
– Мени атам бла анамы лишон-кулак этиб, Ленинград шахардан тас этедиле – атамы ёлтюредиле, анамы да сюргюннге къууадыла. Биз да атыла-сатыла айланабыз. Арадан иги кесек джыл ётгенден сора, анам ызына къайтыб келеди – юсю да къарыусуз, къолунда да бир гитче эски чемоданчыгъы. Ол кёзюме кёрюнюб, къарачайлыла къайтыб келедиле, деген хапар чыкъгъанында, алагъа тыйыншлы тюберге хазырланама. Мен ол кёзюуде Черкесскеде илму-тинтиу институтда ишлей эдим. Аяблаб кийген эски чепкеним бар эди. Аланы джуууб, итиу да уруб хазыр этеме. Инджилиб, абызыраб келген адамлагъа берирме деб сакълайма. Поезд келиб тохтайды. Эшиклери ачылыб, андан бир-биринден омакъ кийиннген чырайлы тиширыула бла эркишиле тюшюб тебрейдиле – бетлери-къутлары иги, тозурагъан, абызырагъан да джокъ. Андан сора вагонладан малланы тюшюредиле. Биргелерине къобуз алыб келген къарачайлыла той этиб тебрейдиле – тёгерек къууанчха-насыбха бёленнгенча болады. Сора мен ангыладым, буруннгу китаблада джазылгъаныча, бу миллетни тамам кючлю, джигит, болумлу да болгъанын. Мени чепкенлерим алагъа керек тюлдюле деб, ызыма алыб келдим, – деб хапар айтханды Валентина Павловна.
Баш тутхан миллетибиз, алай бла, келгенлей огъуна кесини ким болгъанын танытханды. Мында аланы юйлерине башхала ие болуб тургъандыла. Бу ишни юсюнде да халкъыбыз акъылманлыкъ танытады – дауур-сюйюр этмейди. Ариулукъ бла юйлерин сатыб алгъанла да, джангыдан юй ишлеб киргенле да болгъандыла. Ма алай башланнганды бизни эски джуртубузда джангы тарихибиз.
Шахарыбызгъа, эллерибизге аталгъан джангы гюрджю атладан да арытылыр ючюн, халкъны онглу адамлары кёб кюрешгендиле. Бизни ызыбызгъа къайтаргъанлыкъгъа, «сизни терс кёчюргендиле» дегенни айтыргъа унамай кетген ёмюрню 90-чы джылларына дери тургъандыла.
«Тёзген тёш ашар» дегенлей, ол сёзлени да эшитдик, тогъуз уланыбызгъа «Эресейни Джигити» деген ат берилгенин да кёрдюк.
Аллах дунияда бир миллетге да энди аллай къыйынлыкъ сынатмасын. Бизни да джуртубуздан айырмасын. Деу Эресейни эм ариу субъектлерини бири Къарачай-Черкесияда башха миллетле бла шохлукъда мамыр джашаргъа Аллах буюрсун. Ашхы адетлерибизни, ана тилибизни, кирсиз динибизни, накъут-налмаз джуртубузну сыйларын чыгъара билейик.

МАМЧУЛАНЫ Дина.