Халкъына халал къуллукъ эте, терен акъылыны, фахмусуну, билимини кючюн къатлагъан, этген иши махтаугъа тыйыншлы болгъан, кенгнге белгили уланланы бири эди Биджиланы Басиятны джашы Асхат.

Асхат 1990-чы джыл башил (январь) айны 17-де Къарачай автоном областны Къарачай районуну Учкулан элинде Басиятны халкъны ашхы адетлерин тутуб джашагъан, джигер урунууну багъалатхан уллу юйдегисинде туугъанды. Москвадагъы Кърал университетни медицина факультетине кириб, аны 1928-чи джыл айырмагъа тауусханды. Биджи улуну, окъууда кёргюзген ашхы джетишимлери ючюн, институтда аспирант этиб къойгъандыла. Таулу джаш, билимин андан ары ёсдюре, ол окъууун да махтаулу тауусуб, 1934-чю джыл кандидат диссертациясын джакълагъанды.
Ол назмула, хапарла сабий заманындан джазыб башлагъанды. Окъуй тургъанлай, адабият бла да кюрешгенди. СССР-ни халкъларыны Ара басмасыны Шимал Кавказ бёлюмюню редактору болуб ишлеб башлагъанды. Бара-бара редакцион-басма ишге иги юренеди, бу ишин да сый бла толтура, анда кесини китабларын да чыгъарады. 1926-чы джыл ана тилде сабийлеге дерследен тышында окъургъа джораланнган «Билим» деген китабы 4000 экземпляр болуб басмадан чыгъады. Ол бу китабха кесини чыгъармаларындан сора да, белгили поэтлени Къаракетланы Иссаны, Кърымшаухалланы Исламны, Акъбайланы Исмаилны назмуларын да къошады. Аны ызындан «Джангы джашау» деген китабы, «Малчы» деген буквары чыгъады. Аны «Къарачай тил», «Бешик джыр» деген дагъыда башха назмулары 1925-чи джыл «Таулу джашау» деген газетде басмаланнгандыла.
Асхат табигъат лириканы, граждан поэзияны бек сюйгенди, къарачайлыладан биринчи сабий джазыучуланы ичинде эди, миллет алфавитни тамалын салгъанланы да бириди. Асхат Кавказны адабиятыны ёсюмюне энчи юлюш къошханды. Ол кесини кёчюргенлеринде, башха чыгъармаларында да ана тилибизни ариулугъун, байлыгъын кёргюзгенди. Аланы ичинде «Къыш», «Джаз», «Къайын», «Нызы», «Къач», «Нарат», «Эмен» деген эмда башха назмуларын айтыргъа боллукъду.
Джашаугъа къарамы кенг болгъан адам, назму джазаргъа, кёчюрюрге уста болгъанды. Орус тилни иги билген фахмулу таулу, адабият бла кюреше, орус классиклени И.А.Крыловну, М.Ю. Лермонтовну, А.С.Пушкинни, А.М.Горькийни чыгъармаларын къарачай тилге ариу кёчюргенди.
Асхат кеси «Знания», «Скотовод», «Новая жизнь» деген окъуу пособиле, башха кёб китабла чыгъаргъанды. Аны сайлама назмулары, хапарлары, кёчюргенлери «Сайланнганлары» деген китабха салыныб, чыкъгъандыла. Асхат бёлек заманны кюн чыкъгъан адабиятны ара шахарда болгъан басмасыны джууаблы секретары къуллукъну да толтургъанды. Анда адабиятны ёсюмюне энчи юлюш къошханды. Биджи улуну СССР-ни Джазыучуларыны союзуну къурамында болгъанды.
Аны, хар нени сезе билген, тилни ариулугъун ангылагъан, тёгерекде орун алгъан ашхылыкъны кёблеге ангылатыргъа излеген сейир кючю учундуруб, чыгъармачылыкъны алгъа алыб баргъанды. Къыйын болса да, кёб кечесин джукъламай ашырса да, ол джашау джолунда адабият чыгъармачылыкъны, хирургну къыйын ишин да тыйыншлы дараджада толтуруб, бирге алгъа элтиб кюрешгенди. Тёгерегинде орун алгъан кёб тюрлю ашхы затны аламат кёре билген, Къарачайны маданиятыны тизимин къурагъан биринчиледен болуб, аны халкъны сыйын, махтауун кёлтюрюрге джораланнган ашхы кючю кёб болгъанды.
Асхатны хирургияда кёргюзген ашхы джетишимлери ючюн, СССР-ни медицина илмуларыны академиясыны биринчи президенти Николай Николаевич Бурденкону клиникасына ишге аладыла. Ол белгили академикни башчылыгъы бла операцияла этгенди. Бурденко аны ол джаны бла фахмусуна уллу багъа бериб, махтагъанлай тургъанды. Джумушакъ тилли болгъанына, адамлыгъына, ишленмеклигине, ауругъанлагъа, башхалагъа да терен къайгъыргъанына эси кетиб: «Асхат мени джанымы джаныды», – дегенди.
Ол партияны Къарачай обкомуну тилеги бла джуртуна къайтады. Аны областны больницасыны баш врачы этедиле. Ол, хирургия бёлюмню да тамадасы болуб, врач ишлени бардыра тургъанлай, саулукъ сакълау системагъа кёб джангы зат киргизеди. Аны башчылыгъы бла Микоян-Шахарда (Къарачай шахар) поликлиниканы джангы корпусу ишленеди, лаборатория къуралады, медицина джаны бла школ ачылады. Поликлиниканы джеринде сирень, джёге дагъыда башха ариу ёсюмлюкледен къуралгъан парк ачылады. Ай медет, ол фахмулу алим, тири адам, мийик джетишимлени онглай алгъа учуннган сагъатда, анга къара джагъыб, халкъны джаууду деген ат бла Сибирге ашырадыла. 20 джылны «ГУЛАГ-ны» лагерлеринде болады. Аны терслиги болмагъаны ачыкъланыб, реабилитация этиледи, 1954-чю джыл реабилитация андан ары этиледи. Ким биледи, ол аллай бир заманны ичинде областны социал-экономика болумун, халкъыбызны турмуш джашаууну дараджасын ёсдюре, къаллай бир джангы зат джашаугъа киргизирге боллукъ эди. Аны Н.Н. Бурденко кесине чакъырыб, ишге салады. Ол Москвада 48-чи номерли больницаны хирургия бёлюмюню тамадасы болуб ишлеб турады. Коллективинде 20 хирург, илмуланы докторлары, профессорла болгъандыла. Ала бары да Асхатны терен фахмусуна, уллу билимине, хар затны таб джарашдырыб, адамлагъа терен къайгъыргъан кючюне, адамлыгъына, ишленмеклигине уллу сый бергенлей тургъандыла.
Асхатны 1958-чи джыл КПСС-ни обкому бла Къарачай-Черкесияны облисполкому саулукъ сакълау санагъатда ишлерге деб чакъырадыла. Ол алай эталмайды, Биджи улу 1958-чи джыл хычаман (май) айны 3-де джюреги ауруб ауушады, Аллахны рахматында болсун. Къарачай автоном областны келечилери тыйыншлы комиссия къураб, Шаман улу Азрет-Алийни башчылыгъы бла ары барыб, аны ёлюгюн алыб келиб, туугъан джуртунда асыраргъа излегендиле. Ол ишлеген 48-чи больницаны ишчилери, аны анда асыраргъа излеб, джыйылыб тилегендиле. Бизникиле разылыкъ бериб, алай бла джердешибиз, белгили медицина къуллукъчу, фахмулу поэт, прозаик Москвада Введенское къабырлада асыралгъанды.
Медицинада, поэзияда, илмуда белгили болгъандан сора да, макъам салыу бла да кюрешгенди Асхат. Скрипканы, къобузну, мандолинаны ариу сокъгъанды. Таулу джаш спорт бла да бек кюрешгенди. Тау лыжалада, конёклада да учханды.
1990-чы джыл обкомну, облисполкомну бегими бла уллу илму-практика конференция бардырылгъанды. Юйюнде, туугъан эли Учкуланда, Къарачай шахар больницаны хирургия бёлюмюнде аны бюстлары салыннгандыла. Къарачай шахар исполкомну бегими бла бир орамгъа Биджи улуну аты аталгъанды. Махтауну аллеясында анга мемориал къанга салыннганды. 2003-чю джыл Къарачай шахар муниципал къуралышны мэрини бегими бла Къарачай шахарны больницасына Асхатны аты аталгъанды.
Адамлагъа халал къуллукъ этерге джашауун атагъан таулу уланны адамлыкъ джулдузу джана, ол джерни юсюнде ашхылыкъны, игиликни джаяргъа кюрешиб, джашау джолда орун алгъан айланчладан-буйланчладан сый бла ёте, алгъа баргъанды. Махтаулу джаш не къыйын болумда да башхалагъа аманлыкъ излемегенди, аланы сыйларын тюшюрмегенди, джигерлик, джигитлик, халкъына, Джуртуна кертилик аны джюрегин кючлеб, кёб ишни ба-
джаргъанды
Букъучукъну ауурлугъу чакълы бир болса да, адамгъа игилик этерге, аны къууандырыргъа излегени, сууаб, тюз джолну баргъаны хакъды. Асхатны, аллай адамланы, тёлюле, туудукъла унутурукъ тюлдюле, юлгюге тутуб эсгергенлей турлукъдула. Асхатны къызындан туугъан Орусланы Ислам къарт атасыны суратын салыб, эришиуде хорлаб, китабха тюшгени да анга шагъатлыкъ этеди.

Лепшокъланы Хусеин.