Къарачай адабиятны закий акъсакъалы, кёчгюнчюлюк, зорлукъ джыллада Аллахын, динин сатмагъан, адамлыгъын, ийманын тас этмеген халкъ акъылманны Семенланы Унухну джашы Исмаилны юсюнден аны туудугъу, Джингирик элни администрациясыны къуллукъчусу Семенланы Ханафийни къызы Еленаны эсге тюшюрюулерин теджейбиз.

Белгили, фахмулу адамла зарлыкъгъа тёзер, артыкълыкъ кёлтюрюр, джалгъан сёз эшитир ючюн къалмайдыла десек джангыллыкъ тюлбюз. Зарлыкъ кёб онглу адамны инджитгенди дунияда. Джырчы Сымайылгъа уа ол къыйын джыллада артыкъ да бек къатылгъандыла. Къайда учузла бир затны къабласала, ётюрюк хапарланы чыгъарсала да Исмаил, Минги Тау кибик, мийикде, миллетини сюймеклигине бёлениб, керти адамлыгъын тас этмей, джашау джолун къаты ийманы бла ётдюргенди.
Закий Исмаилны джашау джолу кимни да ойлашдырырчады. Чыгъармачылыкъ ишине джолукъгъан бу уллу фахму кимденди деген сагъыш келмей къалмайды. Аны бла Еленадан: «Сен Джырчы Исмаилны ауузундан эшитген хапарланы билесе. Аны атасы, анасы къачан, къайда туугъанындан башлаб, бютеу юйюрюню юсюнден бир тынгылы хапар айтыб разы эт», – деб тиледик.
– Семенланы Унухну джашы Исмаил 1891-чи джыл Учкуланда Кюн бетде тукъум тийрелеринде туугъанды. Ол кеси айтханыча, «дин ёзекден чыкъгъанды». Атасы Унух хаджи, анасы Джулдузхан айырыб фахмулу адамла болгъандыла.
Аппаны (Джырчы Сымайылны) анасы Джулдузхан Биджиланы Къудентни къызы эди. Мал тутхан, рысхы джюрютген, берекет юслеринден кетмеген болумлу юйюрден. Джулдузхан сёзге уста (джомакъ, таурух билген) назму халда сёлешиб къойгъан, къолу чемер, уста тиширыу болгъанын кёбле айтадыла. Тикгеннге, бичгеннге, джамчы, кийиз басханнга, окъа сокъгъаннга бек уста болгъанды.
Унух хаджи бла Джулдузханны Исмаил алтынчы балаларыды. Аланы ары дери туугъан сабийлери ауушуб баргъандыла. Исмаил туугъанында «саулукълу, чырмаусуз сабий болсун» деб, аны бурун адет бла ит тегенеге салгъандыла. Аны ызы бла юйюрде юч къыз бла бир джаш – Хаби, Чаукана, Аркъуят, Салых – чырмаусуз туугъандыла.
Исмаил гитче заманындан огъуна айырыб фахмулу сабий эди. Семенлары да, башхала да, аны кёргенле, бек сюйюб эркелетгендиле. Аппа кеси былай хапар айта эди: «Меннге бир тёрт джыл бола, миллет джыйылгъан джерде эркишиле имбашларына миндириб, къолума бал аякъ бериб алгъыш айтдыра эдиле. Къур’андан, хаджиле юретиб, кёб суураны азбар биле эдим. Аланы айтыб да сейирсиндире эдим. Къалтурну назмуларын, хапарларын, андан сора да мен Петрусевич (Зукку пристоп) къарачайлыла бла къалай сёлешгенин эниклей эдим. Джыйылгъан миллет, «бу сабийден фахмулу сабий кёрмегенбиз», деб къууаныб тынгылай эди. Ёсе баргъаныма кёре джангы алгъыш, джангы макъам бла джырла къурашдырыб айта эдим»…
– «Исмаил дин ёзекден чыкъгъанды» дединг. Андан бир хапар айтсанг а.
– Исмаилны атасы Унух хаджи динден уллу хапары болгъан, диннге джюреги бла берилген, дин бла джаны бир болгъан, адам эди. Джети кере, Кябагъа барыб, хаджилик къылгъанды ол. 1908-чи джыл джетинчи кере хаджилик къылыб, ызына джолгъа чыгъарыны аллы бла, анда ауушханды. Исмаил анасына этген зикиринде: «Атам, десем, Бейтуллахда ёлюбдю», – деб, аны бла джазады.
Унух хаджини юч къарнашы да хаджиледиле: Шогъайыб хаджи, Хусейин хаджи, Юсюп хаджи.
Исмаилны атасыны юч къарнашындан сора да къарт атасы Умар да хаджилик къылгъанды. Умар хаджи да, тёртюнчю кере барыб, Кябада ауушханды. Умар хаджини къарнашлары да хаджиле болгъандыла: Осман хаджи бла Окъуб хаджи.
Исмаил бла эки къарнашдан туугъан Къазий хаджи (Шогъайыб хаджини джашы) да хаджилик къылгъанды. Къазий хаджи Семенлары бла Тамбийланы межгитге имам болуб тургъанды. Къазий хаджи да динден билими уллу болгъан, фахмулу адам эди. Аны гитче къарнашы Мухаммат азанчы болгъанды. 1937-чи джыл динчилени тутхан заманда Къазий хаджини да тюрмеде джойгъандыла.
Диннге кеслерин берген хаджилик къылыргъа излеген дагъыда бу юйюрде Совет власть киргинчи Маджит афенди, Исмаил, Мухаммат болгъандыла. Ала власть тюрленнгенден сора баралмай къалгъандыла Кябагъа.
Диннге кесин кючлю берген, динден уллу билими болгъан, Исмаил бла эки къарнашдан туугъан (Хусейин хаджини джашы), Маджит афенди, кёб джашамаса, да миллетде аты айтылгъанлай турады. Ол Исмаилдан 5-6 джыл тамада эди. Кеси да, 34 джыл джашаб, 1919-чу джыл тифден (тели ауруудан) ауушханды. Хурзук элни джамагъаты, ол заманда адет бла, аны эки кере Чомаланы меджитге имамгъа айыргъандыла (Хурзук элни межгитлерини араларында Чомаланы тийреде межгит эм уллу болгъанды). Маджит медреседе да окъутханды. Назму халда сёлешиб къоя эди, деб хапар айта эдиле аны таныгъанла. Маджит 100 юйдегини сабийлерине Къур’ан чыгъартханды. Маджит афендиде сабийлерин арабча окъутургъа мадар табхан бек уллу сыйгъа саналгъанды. Была барысы да Къалтурну юйюрюдюле.
Аны бла айта эди Исмаил «дин ёзекден чыкъгъанма» деб. Кесини да ийманы къаты эмда билими да бек уллу эди. Семенлары диннге бек къаты болгъандыла. Абдуллах шыйыхны айтханында да бир ышан болур…
Айтыугъа кёре, Абдуллах шыйых таула бла кесин къыйнаб джюрюрге бек сюйгенди. Бир джолда Къотурла башында тохтаб, Кюн бетде Семенланы тийреге айланыб былай айтханды джёнгерлерине: «Бу юйюрде дин ёмюрде да джукъланныкъ тюлдю», – дей эдиле. «Нек?» – деб соргъанларында: «Аллахны буйругъу бла бир уууч шам топуракъ барды алайда», – деб джууаб бергенди Абдуллах шыйых.
– Бир ишексиз, Исмаил Къур’аннга биринчи Семенланы хаджилеринден юреннген болур. Андан сора уа дин джаны бла билимин къайда ёсдюргенди?
– Дин окъуугъа Исмаил биринчи Къарачайда юреннгенди. Семенланы хаджилеринден сора да, Учкуланда ол заманда дерс берген хаджиледе окъугъанды. Атасы Унух хаджи кеси таныгъан, билими эм игиге саналгъан устазгъа Тотуркъулланы Мухаммат хаджиге (Назалы улугъа) барыб: «Мени юйюмде бир кесек камсыгыракъ, эркеленнген сабий барды. Аны сен юретсенг излейме», – дегенди. Назалы улу Унух хаджини къарнашын сюйгенча сюйгенди, багъалатханды. Ол Унух хаджиге: «Мен кесим билгенни юретирге сёз береме, ол сени джашынг эсе», – деб ашыргъанды. Назалы улу билимин аямагъанды. Исмаил аны эм бек сюйген сохталарыны бири болгъанды. Исмаил да кесини устазын бек сюйгенди, багъалатханды. Эсине хар заманда да тюшюрюб, аны юсюнден хапар айтханлай тургъанды. Артда да, окъууун тауусханындан сора да, устазын хар заманда да джокълаб тургъанды.
Исмаил кесинден гитче юч эгечи бла къарнашы бла ёксюз къалгъанды. Сабий болса да, анасы Джулдузханнга не джаны бла да болушлукъ этиб башлагъанды. Билимин ёсдюрюрге талпыб, Малкъарда Кёнделеннге, Дюгерде Элхотовогъа окъургъа баргъанды. Кёнделенде Исмаилны медресеге алыр ючюн, билимин сюзгенлеринден сора: «Сен билгенни юретирге кюрешебиз былайда. Сен бизден джангы затха юренеллик тюлсе. Сени устазынг иги билим бергенди. Билиминги мындан да бек ёсдюрюрге излей эсенг, билим берген башха джерлени изле», – деб къойгъандыла. Исмаил тышына окъургъа баргъан кёзюуюнде Джулдузхан сабийле бла мюлкге къараргъа джетишелмей инджилген хапар эшитгени сайын окъууун бёлюб, атасындан къалгъан мюлкюн чарпытмаз ючюн ызына къайтыб келгени да болгъанды.
– Юйюрде тамада болгъаны ючюн амалсыз болуб окъууун бёле болур эди…
– Хо, алай болса да Исмаилны анасыны адамлары анга уллу билек болгъандыла. Айырыб анасыны къарнашы Биджиланы Хусин дагъан болгъанды.
Совет властны ал джылларында энчи мюлк да тутханды. Исмаилны чегем ортакъда, Дууутда, бал чибинлери бла ууакъ аякълы маллары тургъандыла. Тууарларын а Махарда, Кара Сырхда, Лабада тутханды. Элли ийнек саугъанды. Исмаил Учкуланда тирмен да ишлегенди. Аны бир ташы бюгюн да турады.
Исмаилны къарнашы Салых ёсюб джетгенинде, эки иш джёнгери бла бирден къош тутхандыла. Энчи мюлкю ючюн ол къралгъа налог тёлеб тургъанды. Бышлакъ, джау этген заводчукъ ачаргъа мураты да болгъанды. Алай а, отузунчу джылланы ал сюреминде къош нёгерлерине: «Энди башха заман келгенди, мюлкню чачайыкъ, мен колхозгъа киреме, сиз да тамблагъызны юсюнден сагъыш этигиз», – дегенди. Ишчиле кетерге излемеселе да, Исмаил мюлкню ючге – кесине, къарнашына, ишчилеге – юлешгенди. Кесине джетген юлюш бла Учкуланда колхозгъа киргенди. Ол кёзюуде колхозгъа башчылыкъ Орусланы Акъурма этгенди. Исмаилны анга этген джыры да барды.
– Исмаилгъа «Исмаил афенди» деб да багъалатыб айтханларын эшите тургъанбыз къартладан. Исмаил афендилик къачан этиб башлагъанды?
– Къарачайны кёчюргенлеринде, Исмаил кеси айтханлай: «бир къанаты сыныб» къалгъанды. Дин юзюкден чыкъгъан адамны ол къыйынлыкъда Аллахха къуллукъ этгени аны джюрегине себеб болгъанды.
Кёчгюнчюлюкде Аппаны (Исмаилны) дин джаны бла билими уллу болгъаныны юсюнден хапар дженгил джайылгъан эди тёгерекде эллеге. Ол джыллада ачлыкъ, къыйынлыкъ чегиб ёлгенле кёб болуб, Исмаилны джюреги алагъа эзилиб, тёзелмей бек джарсыгъанды. Ёлгенлени толу муслиман адет бла асыраб тургъанды. Биринчи кере «Исмаил афенди» деб анга ол кёзюуде айтыб башлагъандыла. Аны ючюн, Азияда сюргюн тюрмеси азды деб, Исмаилны керти тюрмеге да тутхандыла…
– Джырчы Исмаил кёб инджиу кёргенди. Не заманда да, не къыйын кюнледе да Къарачай миллети бла биргесине болгъаны ючюн, Аллах сакълагъанды, джамагъаты дагъан болгъанды.
– Хо, тюз айтаса, Исмаил сан тутмакъ азабны эки кере сынагъанды. 1942-чи джыл абыстол (ноябрь) айда Исмаилгъа къагъыт джазыб, фашистлени къолларына тюшюргендиле. Ол заманда ёлюрге аздан къалгъанды. Аллах сакълагъаны, тюз адамла уллу адамлыкъ танытханлары, ол къой эсенг, мыртазакъларыны оюмлулукълары бла сау къалгъанды. Аны Микоян-Шахарда тутулгъан джеринден Нарсанагъа тюрмеге алыб бара тургъан заманда, Гум Башына джете бир таб джерде, башын алыб къачханды. Ызындан шкок атханлыкъгъа, анга окъ тиймегенди. Кеси айтхандан: «Къачханымда, ызымдан атылгъан окъла башым бла джюзе эдиле. Ала, иш этиб, мараб атмагъанларын ангылагъанымда, иги тири къымылдаб, башымы къутхаргъан эдим». Алайдан къутхарылгъаны бла, Огъары Марада тирменчи Къочхарланы Матай джауладан джашыргъанды. Матай Исмаилны юч кюнню кесини тирменинде джашырыб туруб, алайдан Терезе элге джетгинчи сол джанында Хапаланы къошларына ашырыб, фашистлени къаушатхынчы, джашырыб тургъанды…
1943-чю джыл миллетибизни кёчюрген заманда Исмаил Ючкекенде болгъанды. Аны ары экиде тургъан къарнашы Семенланы Норий ишлерге чакъыргъанды. Аны ючюн, Азиягъа Исмаил тамада сабийлери бла анасындан, къарнашындан башха ашырылгъанды. Кёчгюнчюлюкде Джамбул областда анасы Джулдузханны ауушханын эшитгенинде бек бушуу этгенди. Ол Азияда, кеси тюшген элинде кишиге да билдирмей, юй бийчеси Байдымат бла эки гитче къызчыкъларын да алыб, ол кюн огъуна джолгъа чыкъгъанды. Эсине тюшюргенине кёре, кёзге илинмезча, аджашмазча темир джолну къаты бла баргъандыла ала. Арыгъан, джунчугъан да этгендиле. Бир кюн къызчыгъы Маруа Мерке элни къатында, суусаб болуб, суу тилегенди. Амалсыз болуб Исмаил элни къыйырында бир юйню эшигин къакъгъанды. Аллахны кючю уллуду, анга эшикни ачхан тиширыу аны къайын анасы болуб къалгъанды. Байдыматны сабийле бла анда къоюб, кеси ашыгъыб Джамбулгъа кетгенди.
Юй бийчеси ауушханында, Азрет, Зубайда, Ханафий, Файруз къарт аналары бла джашагъандыла. Кёчгюнчюлюкде да бирге болгъандыла. Джулдузхан Джамбул районда Ильич колхозда 1944-чю джыл алтотур (март) айда сексан джылы толуб ауушханды. Уллу къызы, онджети джыл болгъан Зубайда уа, ишлеб, кесинден гитчелеге къараб тургъанды. Алай бла, аталары келгенинде, ала кемсиз къууаннгандыла. Джулдузханны ахыр кюнлерини юсюнден хапар айтхандыла. Аппа алайда къалыб ишге джарашханды. Эки ай ишлегенден сора, аны тюрмеге тутдургъандыла...
– Аппа кеси айтыб да эшитгенме, атам Ханафий да эсине тюшюрюучен эди, Орта Азияда атасын къалай тутханларын, – дейди Елена. – Исмаил ингирде ишден келгенинде, аны къазах киши сакълаб тургъанды. Юйге чакъырыб, хапар соргъанында:
– Мени ёлген анама бюгече маулут бир эт! – деб тилегенди къазахлы.
– Мен сабанда ишлеб, кючден джетгенме юйге, бюгюн да бир ауушханнга джаназы къылыб, асыраргъа болушханма. Арыгъанма, тамбла этерме сеннге ол джумушну, – дегенди.
– Къалай этейик, бюгюн адамларым сакълаб турадыла, шо, бир кел! – деб, амалсыз этгенди.
Атам Ханафий айтхандан:
– Атам меннге «Бёрюкай, биргеме келемисе», – деб биргесине барлыгъымы излеб, эки кере огъуна соргъан эди. Иги кеч эди да, мен джукъларгъа кёзюм къараб, «джукъларым келеди, къояйым» дегенимде, мени къоюб, ол адам бла кеси биргесине тебреген эди. Артда: «Иги болгъан эди биргеме тебремегенинг, сени бла да не этерик эдиле …» – деб айтыучан эди.
Элни къыйырында арыкъгъа джетгенлеринде, аны огъары джанында тёрт атлыны кёрсе да, Исмаилны кёлюне джукъ келмегенди. Нёгери секириб суудан ётгенди, Исмаил да – аны ызындан… Атлыла уа, тутаргъа деб, Исмаилны сакълаб тургъандыла. Ала джибергендиле къазахлыны ётюрюк хапары бла Исмаилгъа...
Алай бла, Исмаил Джамбулну тюрмесине тюшгенди. Эртденбла соруугъа элтгенлеринде, орус тинтиучю тылмачны болушлугъу бла Исмаилны нек тутханларын ангылатханды.
– Сени окъууунг болмагъанлай джаназы этдиресе, адамланы муслиман диннге айландыраса, властха джарамагъан терс джумушла этесе, – деб адамла тарыгъыу джазгъанларын билдиреди, соруу алгъан.
– Арабча окъуй билемисе? – деб сорады.
– Билеме, – дейди Исмаил.
– Ким юретгенди?
– Атам да, къарт атам да биле эдиле, хаджиликге да баргъандыла. Андан сора да, элибизде афендиге джюрюгенме, кесими джууукъ адамларым да къара таный эдиле, – деб толу джууаб бергенди.
– Муфтийни чакъырсам, билиминги тинтдирирге, джууаб эталлыкъмыса? – деб соргъанында:
– Кимни сюйсенг да чакъыр! – деген таукел джууабына тинтиучю сейирсиннгенди. Керти да талай замандан Узбекистанны Бухара шахарындан дин билими болгъан адамны келтиргендиле. Ол адам тюрмеде Исмаилгъа кёб соруу бергенди. Аны сорууларыны барысына да джууаб этгенди Исмаил. Дагъыда ол дин къуллукъчу Къур’ан окъутуб да тынгылагъанды. Тинтиуден сора ушакъ да этгендиле экиси. Джашауундан, миллетни болумундан, юйдегисинден да хапар соргъанды. Сора ол Бухарадан келген адам, Исмаилны динден терен билими болгъанын, кеси да, мадары болса, межгитде имам болуб ишлерге боллукъду, деб къагъыт бегитгенди. Къонакъ кетгенден сора, Исмаилгъа джумушайдыла. Талай замандан къралны Джазыучуларыны союзундан да Исмаилны джакълагъан къагъыт келгенди. Аны бла бирге шагъатлыкъгъа А. Фадеев бла тюшген суратын, Исмаилны китабларын джибергендиле. Андан сора, аны ишин джюрютген адам Исмаилны терслиги болмагъанлай тутханларын ачыкъ этгенди. Башына бош этер кюнню аллы бла, кесине чакъырыб, къагъытны кёргюзгенди.
Исмаил арабча къара таныгъанын, орусча билмегенин къайтарыб айтханды. Олсагъатда къуллукъчу:
– Атларын, тукъумларын айтыб барайым. Таныгъанынг болса билдирирсе, – дегенди. Алайда ол онбир адамны атын, тукъумун айтханды.
– Таныймыса аланы? – деб соргъанды.
– Бизде адетдеча, джолда кёрсем, салам бериб кетерикме, къысха танышлыгъым болгъан адамларым тюлдюле, – дегенди Исмаил.
– Энди сакъ бол. Была къол салгъандыла тарыгъыу къагъытха. Энди алагъа не этериксе? – деб соргъанды Исмаилгъа ол.
– Да не этерикме? Мени таза муслиман джюрегим, дерт тутаргъа болмайды. Тургъанымча турлукъма, алагъа къалай къол салдыргъанларын мен билмейме. Аланы араларында мени бла бир ёзенде джашагъан адам джокъду, – деб джууаб бергенинде, ол адам бек сейирсиниб:
– Семенов, ты благородный человек!!! – дегенди.
Аппа Джамбул шахарны тюрмесинде юч ай чакълы бирни тургъанды. 1944-чю джыл Джамбулну тюрмесинде хычаман (май) айны 29-дан къыркъар (август) айны 19-на дери тутулуб тургъанына къагъыт да бергендиле. «За неимением состава преступления и прекращением дела», деб джазылыб турады къагъытында. Терслиги болмай тутулгъаны ючюн, ишлеген джеринде тёрт килограмм будай алырча къагъыт да бергендиле.
Алай а, ол будайны не ючюн алмагъаныны хапары башхады. Андан сора да, къызы Зубайда къазахлы атасын алыб кетгенден сора, аны къайда излерге билмей инджилгени да, адамны джюреги эзилирча бир хапарды.
– Да, Исмаилны джюрегин къыйнар ючюн къалмагъандыла. Къарачайгъа къайтханында да чыгъармаларын кесини аты бла басмаламай кёб кюрешгендиле да?!
– Джуртубузгъа къайтхандан сора да, динин атмагъаны ючюн, Исмаил бла кюрешиб тургъандыла. «Къур’анны къолуна алыб айланады, миллетни диннге айландырады, маулутла этеди, партияны джолун тутмайды», – деб ызындан тюшюб тургъандыла.
Партияны обкомуна чакъырыб: «Сен бир джыр джазсанг, партияны махтаб, биз «Минги Тау» бла «Чалкъычыкъны» кесинги атынг бла чыгъарайыкъ», – дегендиле. Исмаил: «Мен дин джолну сайлагъанма», – деб джыр джазаргъа унамагъанды. Элли джылны ичинде аны бир китабын чыгъармагъандыла…
Андан сора, сени къагъытынг джокъду, сен а афенди болуб айланаса дерге къалгъанларында, 1968-чи джыл, Дагъыстанда Муслиманланы дин управлениелеринде экзамен бериб, къагъыт алыб келген эди. Ол къагъытха къарайбыз деб, анча сайын, диплом къагъытын сыйырыб, къайтармазгъа умут этиб да тургъандыла.
Власть къыйнаса да, Исмаилны миллет бек сюйгенди. Ол джамагъатны арасында белгили адам болгъанды. Аппа баргъан джерде, олсагъатлай огъуна адамла тёгерегине джыйылыб, динден хапар билирге излей эдиле. Адамлагъа сёзюн таб ангылата эди. Динден айтхан хапарларын а, къайтарыб соруб тура эдиле. Малкъарда да аны бек сюе эдиле, къуру да чакъыргъанлай тура эдиле.
Бир кере Биджиланы Адейни джашы Солтан, район къуллукъчу, былай хапар айтхан эди: «Биз ишибиз бла Нальчикге бара эдик. Машинада бара тургъанлай, джолда тау кийимлери бла джаяу бара тургъан бир ушагъыулу адамны кёрдюк. Бу адам къалай бек ушайды Исмаилгъа деб, кёлюбюзге келди. Иги къарасакъ – ол Исмаил. Къууанабыз, къайдан чыкъдынг, кел элтейик сен айтхан джерге, деб къадалабыз. Исмаил унамайды. Мен бир маулутха чакъырылгъанма, сан зикирими тындырыр ючюн джаяу бара турама. Аллай бир саугъам болмаса айыбды. деген эди», – деб эсине тюшюрген эди Солтан Адеевич.
Исмаил джаш заманында да макъамлары бла зикирле джазгъанды. Кёб зикири унутулгъанды. Зикирлерини макамларын маулутлада эшитиб турабыз, джангы сёзле къураб ала бла хайырланадыла.
«Анам» деген зикирин анасы ауушхандан сора этгенди. Алгъа «Анам» деб джарыкъ макъамы бла джыр джазгъанды. Ол джырдан бир талай тёрттизгинни зикирине да салгъанды. «Рамазан ай» деген зикирин да миллет сюйюб айтадыла.
Рамазан айны бек сюйюб сакълай эди хар заманда. Ол айда айырыб къуллукъ эте эди. Кябадан Унух хаджи келтирген Къур’анны алыб окъуй эди.
Семенлада болгъан буруннгу Сыйлы Къур’анланы Исмаилны къызы Зубайда сакълагъанды кёчгюнчюлюкню заманында. Башында айтханымча, кёчгюнчюлюкню заманында Исмаил Ючкекенде, тамада сабийлери уа Учкуланда болгъандыла.
Къызы Зубайда хапар айтханына кёре, эртенбла: «Джыйылыгъыз! Джуртугъуздан къайтмаздан кетериксиз», – деб аскерчиле келгендиле. Джулдузхан а: «Мен Хаджини юйюнден чыгъыб къайры барлыкъма!?» – деб тургъан болмаса, ала айтханны эшитирге, ангыларгъа унамагъанды. Аны бла аланы джукъсуз эшикге сюргендиле.
«Семенлары бла Шыдакъланы тийреледен адамланы бизни джангы юйню арбазына джыйгъан эдиле. Артда аскерчилени тамадалары Джулдузхан бизни джунчутуб джукъ алдырмагъанын эсгериб, «бир зат ал» деб, мени ызыма юйге кирирге къойгъан эди. Мен барыб биринчи, Кябадан Унух хаджи келтирген Къур’анны, андан сора Тюркден келтирген Къур’анны («тюрк Къур’ан» дей эди Исмаил, аны бла хайырланнганлай тура эди), андан сора анамы Къур’анын (атасы Ижаланы Окъуб афенди джети къызына бирча Къур’анла берген эди, хар бирине Къур’ан чыгъартыб), ызы бла Давид Сасунскийни китабын алгъан эдим. Андан сора да талай зат. Сюрюлген джамагъат бизни арбазда тургъаны ючюн болур эди, аскерчиле мени ашыкъдырмагъан эдиле. Къур’ан китабланы алгъанымда, кесим да, Джулдузхан да бир кесек рахат болгъан эдик», – дей эди Зубайда. Бери къайтхандан сора, Исмаилны уллу къызы Зубайда Малкъарда юйюнде КъМР-ни Дин управлениесини разылыгъы бла сабийлени Къур’ан окъургъа юретгенди. Аны элинде кемсиз бек багъалатханларын Зубайда ауушханындан сора толу ангыладыкъ.
Рамазан айда Исмаил кёчгюнчюлюкде сакъланнган Сыйлы Къур’анланы окъуй эди. Сабийлери, туудукълары джыйылгъан заманда зикир, маулут этдире эди. Аны юсюнден биз тышында уллу хапар айтмай эдик.
Каппушланы Ахия афенди бла да, Аппа тюбешиб, динни юсюнден ушакъ этгенлей тура эди. Ол кёзюуге Ахияны кёзлери къарыусуз кёргенлери себебли, Аппа анга бара эди. Эки уллу динчи, бирге тюбеб, дин китабланы окъуб, аланы сюзюб, тинтиб, терен ангылар джанындан бола эдиле. Бир-бирлерин бек багъалата эдиле…
Исмаил, кеси сюйген Рамазан айны ахыр кюнюнде, 1981-чи джыл элия (июль) айны 31-де ауушханды. Лепшокъланы Къазий-Мухаммат хаджи бла кесини тёрт джашы джуугъандыла. Къыркъар (август) айны 1-де гъайыт намаздан сора асыралгъанды Терезе элде…
Терезени айырыб сюе эди. «Юйюмю босагъасындан къарасам, Минги Тауну тёппеси кёрюнюб турады», – деб айтыучусун эсине тюшюреди Елена.
Аллах джандетли этсин, бир ишексиз, Джырчы Исмаил Аллах сюйгенледен болгъанды.
Джырчы Исмаилны Аллах кеси, бютеу палахладан сау ётдюрюб, миллетибизге сакълагъанды. Джырчыны джырын-назмусун, зикирлерин 55 джылдан артыкъны тузакъда тутсала да, бюгюнлюкде «Зикирлери» эмда назму китаблары басмадан чыгъыб юйлерибизде хамайыл орнунда турадыла.
Сёзню тюзюн, кертисин айтханды Джырчы Исмаил. Биз да Джырчыны юсюнден тюзюн, кертисин айтыргъа борчлубуз.

Джанкёзланы Марина,
Амайланы Сабина,
филология илмуланы кандидатлары.