Джолоучулукъ адеб джорукъладан бир бёлеги

– Акка, адамны ишленмеклиги, адеблилиги, намыс тута билгени джолоучулукъда терк кёрюнеди деген эдинг мындан алда ушакъда. Къалай болады алай?
– Эй, балачыкъ, джолоучулукъ не джаны бла да бек «сынайды» адамны. Эртделеде уа улоу ёгюз арба, ат, эшек болгъанда, джол эркин, сыйдам болалмагъанда джолоучулукъ ауур, къоркъуулу да болгъанды. Ол себебден, джолоучулукъну энчи адеб джорукъларын къарачайлы кючлю тутханды. Кюнлюк джолгъа (ашхамгъа дери джетерик джол) башха джолоучулукъгъа да ол деменгили хазырланнганды. Алгъы бурун не тюрлю борчундан да къутулгъанды (бералырча болмаса, разылыкъ алгъанды), ызы бла, юйде къалгъанла ансыз инджилмезча мадарла къурагъанды, сора ышаннгылы джол нёгер табханды. Артда, кесин джолгъа хазырлагъанды: кийими омакъ, адам кёзге илиннген болмай, не къадар кирсиз, юсюне таб келишген, «солутхан» болургъа керек болгъанды. Азыгъын эркин, дженгил, дамлы къурагъанды. Дагъыда джолоучулукъда керек боллукъ ууакъ-тюек затчыкъланы (таракъ, джюлгюч, сернек, сапын, къол джаулукъ, къол керек дегенча) алгъанды биргесине. Арбазындан, юйюнден чыгъа бара, ызына къараб, башха кёз кёрсе, айыб алмазча, къояргъа керек болгъанды ол юйюн, юйдегисин. Джолоучу муратыча къайтыб къалалмаса неда джолда бир чырмау болса, ызында къалгъанла джунчумазгъа къуралгъан джорукъладыла была. Джашау, улоу тюрленселе да, бу адеб мардаларыбызны бюгюн да тутаргъа керекбиз. Алай джашаялсакъ, кесибиз да гюнахсыз болурбуз, башхаланы да джарсытмазбыз, ин ша Аллах.
Джолоучу бла джолоучулукъну юсюнден кёб адет, адеб барды. Сёз ючюн, джаяу джолоучу, улоу джолоучу, атлы, эркиши, тиширыу джолоучу, узакъ джолоучу, къысха джолоучу, джангыз неда нёгерли джолоучу – хар барыны адеб джорукълары башха, адети да бир тюрлю. Биз бюгюн эркишини улоуда, ат белинде, джолоучулугъуну юсюнден ушакъ этейик. Джашым, хаман да айтама, унутуб къайтарыб турады деб келмесин кёлюнге, эсингде болсун, къанынга сингсин, акъыллы, намыс эркишиден башланады, анда бошалады! Олду аны сакъларыкъ да, джакъларыкъ да. Эркиши джоругъун, джолун тутмаса, борчун толтурмаса, къалгъанлагъа айыб салгъандан не хайыр? Бусагъатда мешна, ат болмагъан арбаз джокъду дерчады, бир огъай, талай. Мешна амалсыз керекли зат болгъанды джашауну, заманны излемине кёре. Ат а? Къарачайлыны ат бла джаны бир болгъанды. «Ат эркишини къанаты» деб бошму айтылады. Ким да къурасын, джюрютсюн, джангыз тилерим, джоругъун тутсун, керти эркишича джюрютсюн кесин. Бурун атлы элни чегине джетсе, атдан тюшюб, башындан адеж тартыб, киргенди элге. Адамлагъа башындан энгишге къараб саламлашмаз ючюн. Атны орамда чабдырыргъа не бир сюйюмчю неда къуугъун хапар келтирген атлыны эркинлиги болгъанды. Атны аяусуз этген бек айыб ишге саналгъанды. Тик ёрге, тик энгишге, джар, тар джерледе атны юсюнде баргъан эркишиге дурус болмагъанды, сыйын тюшюргенди. Ёмюрледен бери да къарачайлы атын ариу юретиб, чыныкъдырыб, тюрлю-тюрлю джараула этиб чыгъаргъанды бюгюннгю дараджасына къарачай къумалы хораланы. Алай а, ол ишлени адам кёзден кери, элден тышында атын, кесин да эслеб, аяулу этгенди. Мешнала бла чот да атладан да бытдырды. Къарачай адетибизде да, кърал джорукъ бла да элни ичинде акъырын болургъа кереклиси белгилиди, алай а джорукъну тутхан азды. Алайлыгъы айыб къой, азаб келтиреди улоуну иесине, кесинден озуб башхагъа да. Айыблы ишле намысны седиретедиле. Азаблы ишле насыбынгы къурутадыла. Ма быллай затла ючюн айтама, бала, эркишини адеб, адет сакълауда уллуду борчу. Ол юлгю болургъа керекди юйдегисине, джууугъуна, тенгине.
Улоуда эркиши, тиширыу, сабий бирге джолоучу болсала, былайда да эркиши эм артха олтурургъа керекди олтурур орун хар кимге да джете эсе. Бу адетибиз эркишини сансыз этгенлик тюлдю, аны кючюн, хурметин, сыйын кёлтюргенликди. Тиширыудан, сабийден да ол тынч кёлтюрлюкдю джолну, олтурмай барса да. Бурун, арбаланы заманында, бек аз эркишиге джетгенди олтурур орун, аны ючюн ол юйдегисине сыйлы ата, джамагъатына хурметли адам боллугъу къалмагъанды... Тохта, джашым, азанны эшитемисе? Тынгылайыкъ, азанчыны ызындан азанны сёзлерин къайтарайыкъ, намазыбызны этейик.
Энди джол джаяу джолоучуну адеб мардалары бла адетлерибизни юсюнден этербиз ушакъ.

ИЖАЛАНЫ Фатима.