Акъбайланы Алийни джашы Азрет – асыулу, фахмулу, керти къарачайлы, таза интернационалист, файдалы джамагъат къуллукъчу, белгили шайыр, джазыучу, публицист, алим, устаз, джырчы... Бу тизимни хар биринде энчи ызы, энчи джолу, иши бюсюреулю. Аны чыгъармачылыкъда эмда илмуда джетишимлери хар къарачайлыны кёлюн кёлтюрюрчады.

Оналты поэзия китабны авторуду, бир он джыйым китабда, журналлада, газетледе басмаланнганды, иги кесек илму эмда публицистика ишледен къуралгъан китабланы да авторуду, экиджюзге джууукъ назмусуна макъам салыныб халкъ сюйюб джырлагъан джырла болгъандыла. Назмуларын, поэмаларын, балладаларын, хапарларын, публицистика ишлери башха тиллеге кёчюрюлюб, къарачай окъуучуладан башхала да сюйюб окъуйдула.
Аллаху Тагъаланы къудурети кёб, рахматы уллу, чомартлыгъы чексиз болгъанына мисалгъа Акъбай улуну фахмусу, джашауу, джазыуу да боллукъду. Ол «къазауатны балалары» деб аталгъан тёлюденди, атасы урушда шейит болгъанладанды. Уллу Ата джурт къазауат башланыргъа эки ай къалыб туугъанды, эки джылында сюргюннге сюрюлгенди, сабийлиги «джан къазауатда» ётгенди, джашлыгъы «кюн джарыкъгъа» – джашаугъа, билимге – тырмашханды. Бу тёлюде «ташны джарыб чыкъгъан гюллеча» фахмулула, джигерле, джигитле кёбдюле. Хар бири – бирер таурухлу къурчкъадама ёрюзмекле, тутхан ишлеринде къаджыкъмай кюрешгенле. Алайлыгъы тилни, тинни, тарихни сакъларгъа, айнытыргъа да джарагъанды, халкъны миллетчилигин да джакълагъанды.
Акъбайланы Азретни джашлыгъымдан танысам да, бек сыйлагъан адамларымдан болса да, окъуучулагъа джангыдан танытырым келсе да, джазгъан тынч болмады. Джынгкъылычны кёзюнг кёрюб, джюрегинг къууаннганлыкъгъа, ол кёзюуде ич болумунгу ангылатыр хыйсаб болмагъанча, сезимлеринги сёзлеге салыб, аны фахмусун, адамлыкъ шартларын бир кереге айтыр мадар, къарыу джокъду. Бу джумушну юсюнде дагъыда бир тыйгъыч барды. Акъбайланы Азретни юсюнден, аны чыгъармачылыкъ ишине уллу сый бериб, къаллай бир онглу, белгили адам джазгъанды: Байрамукъланы Халимат, Къулийланы Къайсын, Гамзатов Расул, Хубийланы Осман, Магомет, Назир, Залиханланы Михаил, СССР-ни эмда Эресейни Илмула академиясыны академиги, Виктор Потиевский, РАЕН-ни академиги, Азретни назмуларын кёчюргенлени ичинде Елизавета Капаева, Михаил Накохов, Байрамукъланы Фатима… Джазгъанларын окъумагъан да ангыларыкъды бу тизимни къаламларыны кючюн, сёзлерини багъаларын. Акъбайланы Азретни бизге къоюб кетген тин хазнасын тинтиб, илму монографияла джазаргъа тыйыншлыды.
Нарт къарачайлы сюйген, сыйлагъан затын табигъатда Аллаху Тагъаланы къудуретинден бир зат бла тенглешдиргенди, алай багъалатханды. Неге ушатайыкъ сыйлы шайырыбызны фахмусуну чексизлигин, иннетини кирсизлигин, адамлыкъ шартларыны теренлигин, джюрегини ингиллигин, чомартлыгъын? Азретни кесини туугъан эли шам Тебердини тауларыны мийик тёппелери бламы, Теберди къобанны суууну кирсиз, ингил кёгю бламы тенглешдирейик? Огъесе, кеси Къарачай шахаргъа берген сыфатнымы атайыкъ («тау этегинде гокка хансчыгъым», неда «кавказ тауланы джулдузу», «айлы кечени булбулу»)? Хар тизгинин да кесине атарчады, нек десегиз, «джюрек таралыб, джылаб» берген табады башха джюрекде керекли къылланы, джашауну тюрлю-тюрлю бояулагъа боярча. Акъбай улу сюймекликден согъулгъан джан эди, джюрегинде сабийликни нёрю джукъланмагъан, ангысында джашлыкъны учунууу тауусулмагъан, ёмюрю билимге талпыгъан, джашауун халкъына къуллукъгъа, инджиулюге болушлукъгъа багъышлагъан инсан эди. Ин шаа Аллах, этген къуллугъу ахырат хазнасы болуб, керти джерде кесине къатланыб къайтыр.
Акъбайланы Азретни чыгъармачылыкъ ишини юсюнден джазылыр ючюн къалмагъанды. Болса да, энтда аны феномени айгъакъланмагъанды. Бирча терен, асыулу, джюрек тамырларынгы эзиб, аны бла бирге кёлюнгю кёлтюре, къууанчны, джарсыуну да, ашхылыкъны, къыйынлыкъны да алай суратлаялгъан бармыды? Болур, фахмулула кёбдюле закий халкъымда, алай а, Акъбай улуну ызы башхады. Анча тюрлю фахмуну ол дараджагъа чыгъарыр ючюн адамгъа къаллай джюрек кюч, тин байлыкъ, джигерлик керекди? Тарихибизде къурч къанатлы да кёлтюрелмезча кёзюуню Азрет алай суратлагъанды, сюргюнню азабын аман тюшню хапарыча эшитген тёлю, кеслери чекгенча, кёре тургъанча болуб. «Таула джылайдыла» деген китабы сюргюннге аталыбды. Республикабызда къарнаш миллетлени тиллеринде да басмаланыбды ол чыгъарма бу китабда.
Акъбай улуну лирикасы дуния адабиятны махтаулу чыгъармаларына тенгди. Джырлары уа? Хар назмусуна макъам салырчады. Кесибизни композиторларыбыздан, джырчыларыбыздан Азретни сёзлерине макъам салмагъан болмаз десек да джангыллыкъ болмазбыз. Экиджюзге джууукъ назмусуна макъам салыннганды. Джыйырмадан асламысы халкъ джырла болуб бошагъандыла. Эресейни, бизни, хоншу республикаланы да белгили билимли макъамчылары эмда джаш джырчалары да макъам салгъандыла аны назмуларына. Аланы ичинде Вениамин Баснер, Вячеслав Чернявский, Мурад Кажлаев, Ногъайлыланы Маджит, Аслан Дауров, Къочхарланы Марат, Къаплан Туко, Салим Крымский, Анатолий Уманцев, Зураб Колиниади, Байчеккулланы Абидин, Байчораланы Азрет, Шыдакъланы Амина, Ёртенланы Тамара, Къозбаланы Акълима, Тамбийланы Къасбот, Байчораланы Арсен, Батчаланы Кулистан, Токъланы Фатима…
Былайда окъуучулагъа бир сюйюмчю хапар айтырым келеди. Бу кюнледе Акъбайланы Азретни джырлары, ноталары бла бирге, энчи китаб болуб чыкъгъанды. Китабха джетмиш беш джыры киргенди. «Акъбай улуну джырлары сюймекликни юсюндендиле. Таулу джуртуну тылпыуун, джюрегини тебиуюн сезген, джашаугъа, адамлагъа сюймеклигин суратлау сёзле бла ачыкълай билген, джашауун саулай да миллетине, къралына къуллукъгъа берген поэтни айтыры да бар эди, айтхан да этгенди. Бу джыр китаб а аны толмай къалгъан мураты эди. Кеси кетгенли уа, ол мурат джашы Аланны джюрек къайгъырыуу болуб тура эди да, аны къолубузгъа алырча болгъаны, къуру Аланнга тюл, джырны сюйген, уста джырлагъан, джыр байлыгъыбызны айнытыргъа тырмашхан къайсы бир адамыбызгъа да саугъады. Анга «Кавказ тауланы джулдузу» деб аталгъаныны магъанасы, биринчиге, аллай аты бла ариу джыры барды, экинчи джаны бла да джырланы асламысы сюймекликни юсюндендиле. Миллетни джыр хазнасы бек бай болса да, бизде неден да азды ноталары бла чыкъгъан альбомла, китабла. Ол бек заранлы кемчиликлерибизни бириди. Аны баш чурумлары – ол джаны бла билимли адамларыбызны азлыгъы бла сансызлыгъыбыз. Заман а кеси джукъну сакълай, аяй билмейди, сансыз тургъан кёб затны джута барады, артыкъ да бек тин хазнаны. Заманда эм кёб тас болгъан, джутулгъан, унутулгъан да, амма, урланнган да асламысына джыр хазнабызны макъамлары болурла. «Къарачай халкъ джырла» деген китабда ненча «макъамсыз» джыр тилсиз болуб сакъланады. Ол хазнаны толусу бла къой, джартысы да сакъланмагъаны хакъды», – деб джазады китабха ал сёзюнде Байрамукъланы Фатима. Андан ариу, таб джарсыуубузну юсюнден ким айтыр. Кертиси да, джамагъат санат хазнабызгъа эс бёлмейди, артыкъсыз да музыка маданиятыбыз джарсыулуду. Бурун къарачай джаш тёлю джыр, ийнар айта билмесе, бир уллу кемчилиги болгъанча кёрюннгенди. Бюгюн да сюебиз джырны, тойну да, алай а музыканы кесине усталыкъ этиб алгъан азды.
Акъбайланы Азретни юсюнден сёзюбюзге къайта, бу къадар джыр, назму къудуретге быллай тамаша суратлауланы, ингил макъамлылыкъны (мелодичность), сейир сёз хазнаны къайдан табыб эшеди бир чыгъармагъа деб сейирсинирчады. Алай а, Азрет кеси айтыучусуча, Ата джуртуну тёрю шам Тебердини тау тёппелеринден ёхтемликни алса, ёзен башы джайлыкълада джашнаб ёсген чичек гоккачыкъладан ингилликни къошса, къатапа чегетлеринден сабыр шууулдауну джыйса, чексиз кёгюню мамырлыгъын, кюнню таякъларын, чокъуракъ сууланы тазалыкъларын маммат этсе, аначыгъыны акъ сютю бла балхам белляуу бла басым басса, кесини тенгиз-терк тенгли сюймеклигин къошса, игитда тууар кёлге асыу, джюрекге татлы чыгъарма! Саулай чыгъармачылыгъы, джашау айланчлада атлагъан атламы, этген иши – барысы Акъбай улуну халкъына, джерине, саулай джер джюзюне сюймеклигине эсгертмеди, мисалды. Джамагъаты сюеди, къралы да сыйлагъанды. Кърал Думаны депутаты болуб, бёлек джылны аны аппаратында ишлеб да кёблеге болушханды. Эресейден тышына чыгъыб, тыш къраллада да рахатлыкъны джакълау ишле баджарыб, ашхылыкъны келечиси болуб миллетини, къралыны да сыйын мийикге чыгъаргъанды.
Бюгюн арабызда джокъ эсе да, Акъбайланы Алийни джашы Азрет, халкъына къоюб кетген тин хазнасы аны таныгъанлагъа, билгенлеге къой, келлик тёлюлеге да адамлыкъгъа, ашхылыкъгъа джол кёргюзтген къыбыламалай турлукъду.

Ижаланы Фатима.