Джыл сайын арттотур (апрель) айны 18-де Эсгертмелени эмда тарих джерлени сакълауну халкъла арасы кюню белгиленеди. Аны ЮНЕСКО-ну Эсгертмеле бла белгили (тарих магъаналы) джерлени сакълауну хакъындан халкъла арасы советини ассамблеясы 1982-чи джыл къурагъанды.

Ол байрамны баш мураты бютеудуния маданият байлыкъны сакъларгъа кереклисин адамлагъа эсгертиудю, архитектура эсгертмелени белгили этиудю. Бизни республикада да аллай тарих магъаналы эсгертмеле кёбдюле. Аланы сакълаугъа, джангыртыугъа кърал джанындан эс бёлюнеди, ол ишге джамагъат бирлешликлени келечилери да къошуладыла.
Сёз ючюн, 2025-чи джыл, Уллу Хорламны 80-джыллыгъына атаб, республиканы шахарлары бла районларында Уллу Ата джурт къазауат бла байламлы эсгертмелеге ремонт этилгенди, аланы тёгереклери джарашдырылгъанды. Эсгертмелени кёбюсю, архитектура объект болгъан бла къалмай, аскерчилени ахыр топуракъ юлюш табхан джерлериди. Хар эсгертме тарихни белгисиди, керти джигитликни, джуртха сюймекликни шагъатыды. Бютеулей да федерал программаны тамалында Къарачай-Черкесияда аскерчиле асыралгъан джерледе 44 эсгертме джангыртылгъанды. Аланы бириди Орджоникидзе поселокда орналгъан Кавказ ауушланы къоруулагъанлагъа аталгъан музей-эсгертме да. Озгъан джыл ол «Семья» деген миллет проектни тамалында заманны излемине келишген оборудование бла баджарылгъанды. Алай бла, цифра технологияла музейде болгъан экспозицияланы аяулу сакълар мадар бергендиле.
Кавказ ауушланы къоруулагъанлагъа аталгъан музей-эсгертме «Доммай» курортха элтген федерал джолну джанында орналады. Тарихни сюйгенле аны кёрюрге ашыгъадыла. Ол, музей болгъаны бла къалмай, мемориал комплексди. Аны арбазында къарнаш къабырла бардыла, алайда Ёмюрлюк от да джанады. Джолну ары джанындагъы темир бетон плитала джау аскерлеге къаршчылыкъны белгисидиле. Алайда, тау башында, энтда бир Ёмюрлюк от джанады.
Музейни-эсгертмени тарихинден да талай сёз айтыргъа тыйыншлыды. Къралда Кавказ ауушланы къоруулагъанлагъа аталгъан музейни эм иги проектине конкурс баямланнган эди. Эсгертме Шимал Кавказда эмда Тау Артында (Закавказье) джашагъан джаш тёлю джыйгъан ачхагъа ишленнгенди. Конкурсда Тбилисиден джаш архитекторла – Александр Чиковани бла Вахтанг Давитая – хорлагъан эдиле. Аланы проектлерине кёре, мемориал комплекс ДОТ-ха (долговременная огневая точка) ушатылыб ишленнгенди. Къурулуш ишле тири джюрюш бла бардырылгъандыла. Ол музей-эсгертме, комсомолну 50-джыллы-
гъына аталыб, 1968-чи джыл абыстол (ноябрь) айны 2-де къууанч халда ачылгъан эди.
Бюгюнлюкде музейни фондунда 6 мингден аслам экспозиция барды, аланы кёбюсю уруш баргъан джерледе табылгъандыла. Аны бла бирге анда Кавказ ючюн баргъан урушлагъа къошулгъанланы энчи затлары, къагъытлары бардыла. Музейге баргъанланы саны джыл сайын ёсюб барады. Бизни республикада джашагъанла бла къалмай, хоншу регионладан келген туристле да ары къайтмай кетмейдиле…
Кёчгюнчюлюкню джылларында ёлген къарачайлылагъа аталыб, Къарачай шахарда орналгъан мемориал комплексни юсюнден да айтыргъа излейбиз. Ол 2005-чи джыл хычаман (май) айны 3-де, Къарачай халкъны джангырыу кюнюнде, ачылгъан эди. Аны проектин ол заманда Къарачай-Черкесияны баш архитектору Айбазланы Солтан, суратчы Французланы Казбек эмда Ставрополь шахардан скульптор Николай Санжаров джарашдыргъан эдиле.
Заман ёте баргъаны бла эсгертме эски тюрсюн алгъан эди, аны джангыртыргъа керек болуб тура эди. Алай бла, 2025-чи джыл Къарачай-Черкесияны Башчысы Темрезланы Рашидни башламчылыгъы бла Къарачай шахарда эсгертмени джангыртыб тебрегендиле. Темрез улу республиканы джамагъаты бла «Ачыкъ эфир» бардыргъан кёзюуюнде: «Эсгермеге тамамлы ремонт этиб башлагъанбыз. Сёзсюз да, Къарачай-Черкесияда джашагъанлагъа ол бек магъаналы объектди. Анда джангыртыу ишле 2026-чы джыл хычаман (май) айны 3-не, Къарачай халкъны джангырыу кюнюне, тамамланныкъдыла», – деген эди. Бюгюнлюкде эсгертмени джангыртыу къызыу джюрюш бла барады, къурулушчула иги кесек ишни баджаргъандыла…
Алайды да, эсгертмелени эмда тарих джерлени сакълау барыбызны да борчубузду. Ол ишге кърал джанындан да тыйыншлы эс бёлюнеди. Эсгертмеле заманны шагъатларыдыла, ала бизни маданиятыбызны, тарихибизни кёргюзедиле. Аласыз къралыбызны, туугъан джерибизни, миллетибизни тарихлерин билген да къыйынды.

САЛПАГЪАРЛАНЫ Умар.