Бирер ат джегилген эки арбагъа керекли затларыбызны джюкледик да, эртденнги салкъында чаллыкъ къышлыгъыбызгъа джол тутдукъ. Къышлыгъыбыз элден узакъ тюлдю: атланы кеслерини джюрюшлери бла бармагъа къойсакъ, эки-юч сагъатха джетиб къалыучанбыз. Бир тик джерчиги барды да, барыбыз да, тюшюб арбаны тебере, атлагъа болушлукъ этсек, къыйналмагъанлай, терлемегенлей, башына чыгъыучанбыз. Башына чыкъсакъ, джол тюппе-тюздю, биягъы арбалагъа миниб, бир-бирибиз бла ушакъ бардырыучанбыз.

Джолгъа чыкъгъанлай огъуна мен хапар къайгъылы тюлме: бир сагъыш мени къайгъылы этгенлей турады. Ол а неди десегиз, быйыл да мени чалкъычы джыйыннга шапа этиб къоймагъа эди тамада деген сагъышды. Тамада мени шапа этерча чурум барды: мен шапалыкъгъа окъуб чыгъыб, шахарны ресторанларыны биринде ишлегенме. Джыйыннга къуру шапалыкъ этсенг, не хата бар эди: джашланы арасында мен джылым бла эм гитче болгъаным себебли, менден иги кесекге тамада болгъанла къой, бир-эки айгъа уллу болгъанла да, аны-муну бир келтир деб, джанымдан этиб къоюучандыла. Менден бир кюнню тамада эсе, мен аны айтханын этмей къояргъа эркинлигим джокъду. Этмесем, хапар элге джыйыллыкъды. Атам-анам ол хапарны эшитселе, меннге ариу айтмазлыкъларын билеме. Ол себебден, чабчы болургъа излемесем да, болуб къалыучанма.
Ресторанда ишлеб турмай, нек чыкъгъанма чалкъыгъа? Юйде малчыкъларыбыз бардыла да, алагъа къышха аш хазырларгъа керекди. Джыл сайын атам кеси, чалкъыгъа чыгъыб, кереклисича бир бичен хазырлаучан эди малларыбызгъа. Быйыл чалкъыгъа чыгъайым десе да, биз – сабийлери – иерик тюл эдик. Сокъур ичегисин алдыргъанлы алай кёб заман ётмеген эди, джарасы ачылыб къалмасын дедик да, юйде тыйдыкъ. Аны орнуна чыкъгъанма чалкъыгъа. Чалкъыдан кёбле къачадыла. Мен къачмайма. Ёсюб келген джаш адамны бир да бек чыныкъдырады ол. Аллындан башлаб, аягъына дери аны туталсанг, кесинги эркиши болгъаннга сана да къой. Мен бир затха бёлюнмей, чалкъы чалыб турургъа излейме. Шапа болсанг, башха ишлеге бёлюнюрге керек болуб къаласа. Тамада мени быйыл да шапа этиб къоймагъа эди деген сагъыш, башымы кемириб, тынчлыкъ бермейди. Сёзге къошулургъа да аны ючюн сюймейме.
Джетер джерибизге джетиб, чынг алгъа арбаладан джюгюбюзню къотардыкъ. Атланы бош этдик да, арбалагъа тагъыб бошагъандан сора, эки-юч джаш болуб, къошну къатында терен ханс бар эди, аны чалдыкъ да, алларына салдыкъ. Къуйрукълары бла сокъур чибинледен кеслерин къоруулай, ач болуб тургъан атла джутланыб ашаб тебредиле.
Алай мийик болмагъан къаячыкъдан къара суучукъ шоркъулдаб келе эди. Барыбыз да къол-бет джуугъандан сора андан ичген да этиб, алайда бир мазаллы кийик кертме терек ёсе эди да, аны тюбюнде стол да, шиндикле да ишледик. Ресторандача, стол артында шиндиклеге олтуруб, ауузланныкъбыз. Бош заманыбызда былайы хапар айтыучу джерибиз да боллукъду. Этер ишибизни да этиб бошагъандан сора, тамада тёрге ётдю да:
– Биреригиз бирер джерге олтуругъуз, – деди. – Бир къысха джыйылыучукъ этейик. Сиз барыгъыз да сынамлы чалкъычыласыз. Мен сизге айтырыкъны cиз кесигиз менден эсе иги билесиз. Къадалыб ишлерге керекбиз: эртдерек бошасакъ, биченибизни да юйлерибизге эртдерек джыярбыз, бачхаланы да битимлерин сууукъ кюнлеге къоймазбыз. Энди бир ишни тындырыргъа керекбиз. Ол да неди десегиз, арабыздан шапа айырыуду...
Тамада хар бирибизни къарамы бла аулаб чыкъды. «Къоркъгъан къоркъуууна тюбер» дегенлей, тамада мени атымы сагъынады деб, асыры къоркъгъандан ичимде джаным джокъду. Биягъы тамада, сынагъанча барыбызны да джангыдан аулаб чыкъды да, къарамы менде тохтады. Иги кесек заманны тынгылаб туруб, сора:
– Билемисиз, джашла, – деди. – Къарачайда бир иги айтыу барды. «Джаш болса да, башды», деучендиле. Кимге айтадыла алай? Хар тутхан ишин деменгили тындырыб тургъан джаш адамгъа айтадыла алай. Бизни арабызда аллай джаш бола тургъанлай, шапа ким болсун деб турургъа джарамайды. Къыйырда олтyрады кеси да. Былтыр да шапабыз Тохтар болгъан эди, быйыл да ол болсун, дейме. Кеси да спорт бла кюрешеди. Шапалыкъ курсланы бошагъанды. Белгили ресторанда ишлегенди. Чалкъы чалмай, дырын джыймай турлукъ эсе да, шапабыз болсун. Мен айтхан бла хош болгъанла къол кёлтюрюгюз...
Бары да къолларын кёлтюрдюле да, мени шапа болгъаным бла алгъышладыла. Сюйсем, сюймесем да, этер мадарым джокъ, шапа болдум. Шапа болдум деб, мен къошда олтуруб турлукъ тюл эдим. Чалкъы чалыб, кесими чыныкъдырыргъа да керек эдим. Чалкъы адамны белин, къолларын кючлю этеди. Мен а эркин тутуш бла кюрешеме.
Ресторандача болмай, чалкъыны заманында шапа болгъан бир да къыйын ишди. От джагъаргъа, эки челек суу сыйыннган къазанны асаргъа, барына да джетерча тенг эт юлюшле этерге, гардош арытыргъа, къайсы бирин айтыб чыгъайым, ушхууур этиуню иши бир да кёбдю. Артыкъ да бек кюн иссиледе ушхууур этген бир да къыйынды: терлер ючюн къалмайса. Кюнюне эки кере ушхууур этерге тыйыншлыды: кюнорта бла ингирде. Кюнорта болургъа тамада сени башынга эки сагъатха бош этеди. Ала келир заманнга хар затынг хазыр болургъа керекди. Джыйын ауузланыб бошаб, бир кесек заманны солугъандан сора сен да, чалкъынгы неда сенегинги къолунга алыб, аланы биргелерине тебрейсе...
Чалкъы да чала, дырын да джыя, джыйыннга шапалыкъ да эте, кюнле ётдюле. Ушхууурла этиб, хар кимни аллына этген хантымдан салыб, ала ауузланнгандан сора, табакъ, чолпу джуугъанны бошасам, эки челек сууну хазырлаб къоя эдим да, ингир сайын башымдан къуюб, терими кетериучен эдим. Суу эки сагъат чакълы бирни кюн тюбюнде челекледе турса да, чырт джылынмай эди. Башым да иги кебмегенлей, джукъ да киймегенлей, джатыб къалыучан эдим. Не джашырыу, арыр ючюн къалмай эдим. Джатханым бла джукълагъаным тенг болуб къала эди. Эртденбла да барындан эсе алгъа туруб, эртденнги азыкъ къураргъа керек эдим. Къошха келе айланмай, дюрюлени башында ауузланыучан эдиле джашла.
Ингирлени биринде джашланы да ауузландырыб, хар затны джыйыб бошагъанымдан сора биягъы мен эки челекни къатына бардым да, ашыкъмай, хар бирин башымдан къуйдум да къойдум. Суу иги джылынмагъан кёре эдим. Къызыб тургъан этим сууукъсурагъанча болду. Бёрк да киймегенлей, джатдым да къалдым. Кече арасы ётген болур эди, сол къулагъым ауруб, тынчлыгъымы буза башлады. «Кече caйын башынга кие турурса» деб, анам джюн бёркчюк этген эди. Аны кийдим. Алай а ауругъаны тохтамады: бекден бек ауруб башлады. Танг джарый башлагъан эди. Барындан эсе алгъа турдум да, джашланы эртденнги азыкъларын хазыр этдим. Чалкъымы табладым. Ишге кирсем, къулагъымы ауругъаны тохтар эсе уа дедим да, джашланы эртденнги азыкъларын салыб, хыршы тутаргъа кетдим. Къулакъ а ауруйду, ауруйду. Мен аны сан этмезге кюрешеме да, къадалыб чалама. Дюрюню тюз ортасына джетерге, тамада алларында, джашла да аны ызындан келдиле да, хыршыларына кирдиле. Къулагъым бек чанчады. Хыршымы бошаб, олтуруб тургъанлайыма, тамада хыршысын бошады да, къатыма келиб:
– Джюн бёркчюкню да кийгенсе. Бизни сакъламай, нек кетиб къалгъанса? – деб сорду.
– Къулагъым асыры бек ауругъандан башымы къайры атаргъа билмей турама, – деб джууаб бердим.
– Сиз джаш адамла уллуланы айтханларын этерге излемейсиз. Биз бир зат билиб айта болурбуз, – деди. – Мен сеннге ненча кере айтхан эдим, сууукъ сууну башынгдан къуя турма, деб. Бек къыйнай эсе, къошха бар да, джат. Алай а джатсанг да, тохтарыкъ тюлдю къулагъынгы ауругъаны. Элге тюш да, къулагъынгы врачxa кёргюз. Дарман джазар да берир...
– Огъай. Бир джары да барлыкъ тюлме, – дедим мен, сёзлерими ауузумдан кючден чыгъара. Тохтарыкъ болур...
Къулагъым ауруб инджитсе да, ишими да къоймагъанлай, ингирге дери джетдим. Челеклеге да сууну къуйгъанымы къойгъанма. Джашла арыб келген болур эдиле, ауузланнгандан сора кёб да турмай, джатдыла да джукъладыла. Къулагъым а ауруйду, ауруйду. Джюн бёркчюгюмю кийиген бла къалмай, джууургъан тюбюне киргенме да, тылпыууум бла башымы джылытыргъа кюрешеме. Кече арасында туруб, больницагъа чабарча болгъанма. Не этиб кюрешсем да, тохтаргъа унамайды ауругъаны. Кече арасы да озуб, танг атаргъа бир-эки сагъат къалгъан болур эди, джатыб туралмай, эрлай кийиниб, къара суучукъну къатына барыб, джырчыгъына тынгыларгъа кюрешеме. Ичимден: «Мени инджилиб тургъанымы кёресе да, бир мадар этсенг a», – дейме. Мен бармамы, джокъмамы, анга башхасы болмагъанча, ай джарыкъда, кюмюшча джылтырай, шоркъулдаб барады. «Аурууну юсюнден сагъыш этсенг, ол бекден бек аурутуб башлайды» дегенлери тюз болур. Къалай этейим? Не этейим? «Тамаданы айтханын этиб, элге тюшюб кетсем, врач дарман берлик эди, аны ичсем, къулагъымы ауругъаны бир кесек шош боллукъ болур эди» деген сагъыш да кёлюме келиб, кесим кесиме ачыуланыр ючюн къалмайма. Мен да аллай сагъыш эте тургъанлайыма, ачый тургъанындан эсе, бек ачыды. «Ким эсе да джашыртын келиб, къулагъыма мизни чанчыбмы къойду» дегенча болуб, кесими къорууларгъа излеб, онг къолум бла керилалгъанымча бир керилиб, кесим кесими къулакъ джаныма къол аязым бла урдум. Андан ары не болгъанын билмейме. Танг атаргъа бир кесек къалыб тура эди. Кёзлерими ачханымда, джашла юсюме ёрге туруб тура эдиле.
– Не болгъанды меннге? – деб сордум аладан.
– Сеннге не болгъанын биз къайдан билейик, – дедиле бары да бирден. – Уяннганыкъда, сен къатыбызда джокъ эдинг. Эртденнги азыкъны хазырлай тура болурса деб къошдан чыкъгъаныкъда, къара сууну къатында сойланыб тура эдинг. Ким уруб сойландырды сени?
– Бир киши да урмагъанды мени, – дедим. – Къулагъым тамам бек инджитиб башлагъанында, ачыуланыб, кесим кесими къулакъ джаныма берген эдим, – дедим да, джашланы кюлдюрдюм. Ийнандыламы, ийнанмадыламы ала, билмейме, къулагъымы ауругъаны уа тохтаб тура эди…

Къобанланы Махмут.